GIẢI HUYỀN THOẠI HÓA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TỪ CÔNG CỤ ĐẾN MÔI TRƯỜNG VÀ BẢN TÍNH CỦA TỰ DO TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà những khái niệm về thực tại đang bị thách thức bởi một bóng ma kỹ thuật mang tên Trí tuệ nhân tạo (AI). Khắp nơi, từ các diễn đàn công nghệ đến những bàn tiệc gia đình, AI được nhắc đến như một đấng toàn năng mới, một thực thể có khả năng giải quyết mọi nan đề của nhân loại, từ chữa trị ung thư đến việc dự đoán tương lai kinh tế. Sự sùng bái này không chỉ dừng lại ở mức độ ngưỡng mộ kỹ thuật, mà đang dần biến chuyển thành một loại tôn giáo thế tục, nơi con người sẵn sàng trao gửi quyền năng quyết định và thậm chí là cả linh hồn của mình cho những dòng mã. Để hiểu đúng về vị thế của mình trong vũ trụ kỹ thuật này, việc cấp thiết nhất hiện nay chính là thực hiện một cuộc “giải huyền thoại hóa” AI. Chúng ta cần phải bóc tách lớp màn nhung huyền bí đang bao phủ lên các mô hình ngôn ngữ lớn, để thấy rằng đằng sau cái vẻ ngoài thông tuệ và thấu thị ấy, không hề có một phép màu nào hiện diện. AI, suy cho cùng, là một cấu trúc vật chất và logic thuần túy, một sự kết hợp tinh vi giữa ba trụ cột: phần cứng khổng lồ, kiến trúc phần mềm phức tạp và những kho dữ liệu vô tận.
Khi chúng ta nói về AI, chúng ta thường quên mất những trung tâm dữ liệu khổng lồ ngốn hàng triệu kilowatt giờ điện, những hệ thống làm mát chạy không ngừng nghỉ và hàng ngàn con chip GPU đang nóng ran để thực hiện hàng tỷ phép tính mỗi giây. Đó là một thực thể xác thịt của sắt thép, silicon và điện năng. Nó không suy nghĩ theo cách con người suy nghĩ; nó không có sự thấu cảm, không có trực giác và càng không có ý thức về sự tồn tại. Những gì chúng ta coi là “sự thông minh” thực chất là kết quả của việc xử lý xác suất trên quy mô siêu việt. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) không hiểu về chân lý; chúng chỉ hiểu về sự kề cận của các từ ngữ. Khi bạn đặt một câu hỏi, AI không đi tìm câu trả lời trong kho tàng trí tuệ vĩnh cửu, mà nó tính toán xem từ nào có khả năng xuất hiện tiếp theo cao nhất dựa trên những gì nó đã được “nuôi” ăn. Việc thần thánh hóa quá trình này là một sự nhầm lẫn nguy hiểm, bởi nó khiến chúng ta quên đi vai trò của con người trong việc thiết lập các tham số và lựa chọn dữ liệu đầu vào.
Nguồn thực phẩm của AI chính là toàn bộ di sản số hóa của nhân loại – Internet. Nhưng chúng ta đều biết rằng Internet không phải là một tấm gương phản chiếu trung thực hay thánh thiện của con người. Nó là một mớ hỗn độn của tri thức bác học lẫn những định kiến thấp hèn, của những khát vọng tự do lẫn những âm mưu chính trị, của những giá trị nhân văn lẫn những toan tính thương mại lọc lõi. Khi AI được huấn luyện trên môi trường này, nó vô tình và đương nhiên hấp thụ toàn bộ những thiên kiến đó. Một mô hình AI không bao giờ trung lập; nó mang trong mình dấu ấn văn hóa của những người tạo ra nó, những ưu tiên chính trị của các quốc gia sở hữu nó và những mục tiêu lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ. Khi chúng ta hỏi AI về một vấn đề đạo đức hay lịch sử, câu trả lời chúng ta nhận được là sự tổng hòa của những thiên kiến chiếm ưu thế trên mạng lưới toàn cầu. Điều này dẫn đến một hệ lụy nghiêm trọng: sự thống trị của các luồng tư tưởng chủ lưu sẽ bóp nghẹt các bản sắc văn hóa nhỏ bé, các tiếng nói thiểu số và những góc nhìn khác biệt.
Hơn thế nữa, AI không còn chỉ là một công cụ mà chúng ta cầm lên khi cần và đặt xuống khi xong việc. Nó đang dần trở thành một “môi trường” (environment) mà chúng ta hít thở và sinh tồn trong đó. Hãy quan sát cách chúng ta tiếp nhận thông tin, cách chúng ta di chuyển, cách chúng ta mua sắm và thậm chí là cách chúng ta tìm kiếm người bạn đời – tất cả đều được trung gian bởi các thuật toán gợi ý. Khi một công cụ trở thành môi trường, nó bắt đầu định hình lại cấu trúc tư duy của chúng ta. Trí nhớ của con người đang thay đổi; chúng ta không còn ghi nhớ thông tin mà chỉ ghi nhớ cách truy cập vào thông tin thông qua công cụ. Khả năng tập trung sâu bị xói mòn bởi những dòng dữ liệu ngắn gọn, nhanh chóng và được cá nhân hóa một cách cực đoan. Khi AI thay mặt chúng ta tổng hợp kiến thức, nó cũng đồng thời thay mặt chúng ta lọc bỏ những sự phức tạp, những mâu thuẫn cần thiết để tạo nên một chiều sâu tư tưởng. Chúng ta đang đứng trước nguy cơ trở thành những thực thể “phẳng”, vận hành theo những logic nhị phân mà thuật toán đã vạch sẵn.
Sự tác động này không dừng lại ở mức độ nhận thức mà còn đi sâu vào các tương quan xã hội và ý thức cá nhân. Khi chúng ta tương tác với AI nhiều hơn với con người, xu hướng tìm kiếm sự thỏa mãn tức thì và sự đồng thuận giả tạo tăng lên. AI luôn được thiết kế để làm hài lòng người dùng, để giữ chân họ lại trong môi trường kỹ thuật số. Điều này tạo ra những “hố thẳm tự mãn”, nơi con người chỉ nghe thấy những gì họ muốn nghe và chỉ thấy những gì họ đã tin. Trong môi trường ấy, sự thấu cảm thực sự giữa người với người – vốn đòi hỏi sự đối diện với cái khác biệt và cái khó chịu – dần biến mất. Ý thức con người, vốn được rèn luyện qua những cuộc đấu tranh nội tâm và những trải nghiệm thực tế đầy đau đớn, nay có nguy cơ bị thay thế bằng một loại ý thức mô phỏng, nơi mọi thứ đều được tối ưu hóa để giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa sự tiện dụng.
Trong bối cảnh đó, một câu hỏi then chốt và vô cùng tế nhị nảy sinh: làm thế nào để bảo vệ tự do tôn giáo khi thuật toán trở thành trung gian đầu tiên giữa con người và điều họ coi là thánh thiêng? Đây không còn là một câu hỏi mang tính suy đoán tương lai, mà là một thực tế đang hiện hữu. Ngày nay, khi một người trẻ gặp khủng hoảng đức tin hoặc tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời, nơi đầu tiên họ tìm đến không phải là một vị linh mục, một tu sĩ hay một bậc thầy tâm linh, mà là thanh tìm kiếm của Google hoặc khung chat của một AI nào đó. Khi đó, AI trở thành một “vị tư tế kỹ thuật số”, kẻ đứng ở ngưỡng cửa của sự linh thánh để phân phối những thông tin về niềm tin. Nhưng như đã nói, AI không có linh hồn và không có kinh nghiệm về Thiên Chúa. Nó chỉ cung cấp những mảnh ghép thông tin được sắp xếp theo thuật toán xác suất.
Tự do tôn giáo không chỉ đơn thuần là quyền được đi lễ hay quyền được tuyên xưng niềm tin, mà cốt lõi của nó là quyền được tiếp cận trực tiếp với chân lý và sự thánh thiện mà không bị bóp méo hay kiểm soát bởi một thế lực trung gian nào. Khi thuật toán trở thành bộ lọc cho mọi tìm kiếm tâm linh, nó có thể vô tình hoặc hữu ý hướng con người xa rời những truyền thống sâu sắc để đến với những dạng thức tâm linh “ăn liền”, mang tính thương mại hoặc tuân theo các chuẩn mực chính trị đương thời. Hãy tưởng tượng một AI được lập trình để lọc bỏ những khái niệm mà nó cho là “gây tranh cãi” hoặc “không phù hợp với tiêu chuẩn cộng đồng hiện đại”. Liệu nó có thể truyền tải đúng đắn những mầu nhiệm về đau khổ, về thập giá, hay những lời dạy nghiêm khắc về sự hoán cải? Hay nó sẽ biến đức tin thành một loại liệu pháp tâm lý nhẹ nhàng, một sản phẩm tiêu dùng giúp con người cảm thấy dễ chịu hơn thay vì thúc bách họ vươn tới sự thánh thiện?
Sự nguy hiểm còn nằm ở chỗ các thuật toán có thể được sử dụng để thao túng lương tâm. Bằng cách hiểu rõ mọi hành vi, sở thích và nỗi sợ hãi của một cá nhân qua dữ liệu, AI có khả năng đưa ra những gợi ý tâm linh được cá nhân hóa cực độ, khiến con người lầm tưởng đó là tiếng nói của lương tâm hoặc sự dẫn dắt của thần khí. Đây là một sự xâm phạm tinh vi vào không gian thánh thiêng nhất của con người – nơi diễn ra cuộc đối thoại giữa thụ tạo và Đấng Sáng Tạo. Nếu chúng ta để thuật toán chiếm lĩnh không gian này, chúng ta đang tự nguyện đặt tự do thiêng liêng của mình vào tay những dòng mã vốn được thiết kế bởi các tập đoàn có mục tiêu chính là lợi nhuận và sự kiểm soát.
Giải huyền thoại hóa AI, do đó, không phải là bác bỏ công nghệ, mà là đặt nó đúng vị trí của một công cụ hỗ trợ, thay vì một vị thần mới. Chúng ta cần đào tạo một thế hệ tín hữu và công dân có khả năng phân định (discernment) sắc bén. Phân định trong kỷ nguyên AI có nghĩa là nhận ra đâu là thông tin từ máy móc và đâu là sự soi sáng từ ân sủng; đâu là sự tiện lợi của thuật toán và đâu là nỗ lực thực sự của lòng mến. Chúng ta phải khẳng định rằng, không có bất kỳ thuật toán nào có thể thay thế được sự hiện diện sống động của cộng đồng đức tin, sự đụng chạm thực sự của các bí tích và kinh nghiệm cá vị về tình yêu Thiên Chúa.
Tự do tôn giáo trong thời đại mới đòi hỏi một quyền năng mới: quyền được ngắt kết nối, quyền được bí mật trước các thuật toán, và quyền được tiếp cận với các nguồn mạch truyền thống nguyên sơ nhất mà không qua bộ lọc của Silicon Valley. Chúng ta cần xây dựng những “ốc đảo tâm linh” nơi công nghệ không thể xâm nhập, nơi sự thinh lặng không bị làm phiền bởi những thông báo và nơi tư duy con người có thể tự do bay bổng ngoài những khuôn mẫu của kiến trúc phần mềm. Việc nhận diện AI như một cấu trúc phần cứng và dữ liệu giúp chúng ta giải thoát mình khỏi nỗi sợ hãi siêu hình và cả sự sùng bái thái quá. AI có thể rất giỏi trong việc phân tích văn bản Kinh Thánh, nhưng nó không bao giờ có thể cầu nguyện. Nó có thể mô phỏng một bài giảng đầy cảm xúc, nhưng nó không bao giờ có thể hy sinh mạng sống vì người mình yêu.
Cuối cùng, cuộc chiến bảo vệ tự do tôn giáo và tự do con người trước sự bành trướng của AI chính là cuộc chiến để bảo vệ cái “người” nhất trong chúng ta. Đó là khả năng chấp nhận sự bất toàn, khả năng yêu thương kẻ thù, và khả năng hy vọng vào những điều không thể thấy được bằng mắt thường hay đo đạc được bằng dữ liệu. Chúng ta không được phép để môi trường kỹ thuật số định nghĩa lại ý thức của mình theo hướng cơ khí hóa. Trí tuệ nhân tạo có thể là một thành tựu vĩ đại của trí óc con người, nhưng nó mãi mãi chỉ là một phản chiếu mờ nhạt so với ánh sáng của Ngôi Lời – Đấng là Chân Lý duy nhất giải phóng con người. Khi chúng ta giải huyền thoại hóa AI, chúng ta trả lại cho con người phẩm giá của một chủ thể tự do và trả lại cho tôn giáo vị thế thiêng liêng không thể thay thế bởi bất kỳ thuật toán nào. Chúng ta sử dụng AI như một công cụ để phục vụ con người, nhưng trái tim và linh hồn của chúng ta phải luôn thuộc về Đấng đã dựng nên chúng ta, Đấng mà không một siêu máy tính nào có thể chứa đựng hay nắm bắt được.
Lm. Anmai, CSsR
