GIÁO HỘI DẠY GÌ VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ NGƯỜI CÔNG GIÁO PHẢI LÀM GÌ? – Lm. Anmai, CSsR
Trong thời đại mà nhịp sống nhân loại đang bị cuốn theo cơn lốc của những tiến bộ kỹ thuật số, câu hỏi về vị trí của con người trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ Nhân tạo (AI) không còn là một nỗi băn khoăn mang tính lý thuyết, mà đã trở thành một ưu tư hiện sinh cấp thiết. Chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử, nơi mà những thuật toán không còn chỉ là những công cụ tính toán vô tri, mà đã bắt đầu len lỏi vào từng ngõ ngách sâu kín nhất của đời sống, từ cách chúng ta làm việc, giao tiếp, cho đến cách chúng ta tư duy và định hình các mối tương quan. Nỗi lo lắng về việc cuộc sống đang thay đổi quá nhanh, và nguy cơ con người ngày càng phụ thuộc vào máy móc và robot để thay thế cho tiếng nói và suy nghĩ của chính mình, là một nỗi lo lắng chính đáng và mang tính ngôn sứ.
Trước bối cảnh ấy, Giáo hội, với tư cách là Mẹ và là Thầy, không đứng bên lề của dòng chảy lịch sử. Ngược lại, Giáo hội nhìn nhận vấn đề này dưới ánh sáng của Tin Mừng và Phẩm giá Nhân vị, để soi dẫn cho con người tìm thấy con đường đúng đắn giữa mê cung của công nghệ. Câu hỏi được đặt ra: “Giáo hội dạy gì về AI, và người Công giáo nên làm gì?” là một lời mời gọi chúng ta bước vào một cuộc hành trình biện phân sâu sắc, không chỉ về công nghệ, mà là về chính bản chất của con người và ơn gọi làm con Thiên Chúa.
Đức Thánh Cha Phanxicô, vị cha chung với trái tim luôn thao thức về vận mệnh của nhân loại, đã nhiều lần lên tiếng về những tác động sâu rộng của trí tuệ nhân tạo dưới lăng kính của Tin Mừng. Đối với ngài, công nghệ, tự bản chất, là sản phẩm của sự sáng tạo mà Thiên Chúa đã ban tặng cho con người. Đó là một ân huệ, một tiềm năng to lớn. Tuy nhiên, Đức Thánh Cha cũng nhìn thấy trong sự tiến bộ thần tốc này những bóng tối đáng ngại, những thách đố nghiêm trọng đối với tình huynh đệ nhân loại và sự phát triển của một nền văn hóa Kitô giáo đích thực. AI không chỉ là vấn đề của kỹ thuật, mà là vấn đề của đạo đức, của nhân học và của công lý xã hội. Ngài cảnh báo rằng AI đang đặt ra những thách thức lớn lao cho các nhà hoạch định chính sách, những người có trách nhiệm ban hành luật pháp, buộc họ phải đảm bảo rằng công nghệ này phải phục vụ cho tình đoàn kết và hòa bình của nhân loại, chứ không phải là công cụ để thống trị hay chia rẽ. Lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng hướng đến các nhà lãnh đạo thế giới là một lời nhắc nhở khẩn thiết: hãy chắc chắn rằng AI không làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng và bất công vốn đang hiện hữu đầy đau thương trong cộng đồng toàn cầu của chúng ta. Nếu không được định hướng bởi một lương tâm ngay thẳng và một đạo đức học vị nhân sinh, AI có nguy cơ trở thành một cỗ máy khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa người giàu và người nghèo, giữa những kẻ nắm giữ thông tin và những người bị gạt ra bên lề của dòng chảy tri thức.
Giáo huấn của Giáo hội, qua tiếng nói của Đức Phanxicô, mời gọi chúng ta thực hiện một sự biện phân và cảnh giác cao độ để hướng dẫn sự phát triển của AI. Mục đích tối hậu của công nghệ này phải là thúc đẩy tự do và sự viên mãn cho mọi người thuộc mọi chủng tộc, ngôn ngữ và quốc gia, chứ không phải để biến con người thành nô lệ cho những dòng mã lệnh. Đức Thánh Cha mang trong mình một nỗi lo âu mục vụ sâu sắc rằng, nếu chúng ta lơ là và thiếu tỉnh thức trước sự tiến hóa của AI, con người – vốn là Hình ảnh của Thiên Chúa (Imago Dei) – sẽ có nguy cơ bị biến thành “thức ăn cho các thuật toán”. Đây là một hình ảnh đầy ám ảnh và cảnh tỉnh. Con người không phải là dữ liệu, không phải là những con số thống kê để máy móc khai thác và định đoạt. Phẩm giá của con người vượt lên trên mọi sự tính toán của máy móc. Do đó, Đức Thánh Cha cảnh báo các nhà lãnh đạo thế giới phải nhìn xa hơn những quy định pháp lý đơn thuần, để đảm bảo rằng AI không tạo ra một sự tách biệt giả tạo và nguy hiểm giữa thông tin và các mối quan hệ cá nhân sống động. Bởi lẽ, sự tiến bộ đích thực của nhân loại không nằm ở tốc độ xử lý của chip điện tử, mà phụ thuộc vào những trái tim luôn khao khát và nỗ lực cho sự hiệp thông. Sự hiệp thông này là cốt lõi của đời sống Kitô hữu, là nơi Thiên Chúa hiện diện, và không một trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được hơi ấm của tình người và sự gặp gỡ trực tiếp giữa những ngôi vị.
Nhìn vào thực tế đời sống hàng ngày, ngay cả khi chúng ta chỉ mới “tập tễnh” bước vào thế giới của các ứng dụng AI, chúng ta cũng không thể phủ nhận rằng công nghệ này đã và đang bao trùm lấy cuộc sống của mình. Từ những hệ thống điện thoại tự động lạnh lùng, những hoạt động trực tuyến được điều khiển bởi các thuật toán vô hình nhằm thao túng hành vi tiêu dùng, cho đến những ứng dụng tiện ích nhưng hoàn toàn vắng bóng sự tiếp xúc giữa người với người. Chúng ta đang sống trong một nghịch lý: chưa bao giờ nhân loại được kết nối nhiều như thế về mặt kỹ thuật, nhưng cũng chưa bao giờ sự cô đơn lại hiện hữu rõ rệt như thế trong tâm hồn. Sự lan rộng nhanh chóng của giao tiếp ảo và kỹ thuật số đang dần kiến tạo nên một nền văn hóa ngày càng thiếu vắng những cuộc gặp gỡ đích thực. Chúng ta chạm vào màn hình nhiều hơn chạm vào tay nhau, chúng ta nhìn vào những pixel ánh sáng nhiều hơn nhìn vào ánh mắt của người đối diện. Đây là một hồi chuông cảnh báo cho lương tâm người Công giáo, những người được mời gọi sống mầu nhiệm Nhập Thể – mầu nhiệm của sự hiện diện bằng xương bằng thịt, của sự gặp gỡ và chạm đến nỗi đau của tha nhân.
Kinh nghiệm đau thương của đại dịch vừa qua đã dạy cho chúng ta một bài học đắt giá về giới hạn của công nghệ. Trong những ngày tháng giãn cách, khi chúng ta buộc phải kết nối với nhau chỉ qua các phương tiện ảo, chúng ta đã nhận ra rằng sự kết nối ấy, dù hữu ích đến đâu, cũng chỉ là một sự thay thế tạm bợ và khiếm khuyết. Nó làm căng thẳng các mối quan hệ, khiến việc duy trì sự gắn kết với người thân và đồng nghiệp trở nên khó khăn và mệt mỏi. Chính trong sự thiếu thốn đó, cơn đói khát về sự hiện diện của con người, về những tiếp xúc trực tiếp, đã trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Chúng ta nhận ra rằng con người được tạo dựng không phải để sống như những hòn đảo kỹ thuật số, mà để sống trong sự tương tác sống động, để cảm nhận hơi thở, nụ cười và cả những giọt nước mắt của nhau một cách chân thực nhất. AI có thể mô phỏng giọng nói, nhưng không thể mô phỏng được sự rung cảm của con tim. AI có thể cung cấp thông tin y tế, nhưng không thể nắm lấy bàn tay của người bệnh để trao gửi niềm hy vọng và sự ủi an.
Tuy nhiên, Giáo hội không mang một cái nhìn bi quan hay bài trừ công nghệ. Bản thân công nghệ không xấu, nó là trung tính về mặt đạo đức. Vấn đề nằm ở ý hướng và cách thức sử dụng của con người. Việc chủ ý lựa chọn kinh doanh, làm việc và giao lưu xã hội với những con người thực sự, thay vì phó mặc cho máy móc, là điều tối quan trọng để duy trì thế giới quan Kitô giáo của chúng ta. Người Công giáo, khi đứng trước sự tiện nghi mà AI mang lại, cần phải thực hiện một cuộc biện phân nghiêm túc. Chúng ta phải tự vấn lương tâm: liệu công nghệ này, vốn được tạo ra với ý định làm cho cuộc sống dễ dàng hơn, giúp chúng ta có thêm thời gian cho gia đình và giải trí, có thực sự đạt được mục đích đó không? Hay ngược lại, nó đang biến chúng ta trở nên lo lắng hơn, bất hạnh hơn và cô lập hơn? Những tin nhắn văn bản và email, dù nhanh chóng và tiện lợi, liệu có giúp chúng ta hiểu nhau sâu sắc hơn, hay lại là nguyên nhân của những hiểu lầm và sự hời hợt? Những giờ phút chúng ta “đốt” trên mạng xã hội, bị cuốn theo dòng chảy của các thuật toán đề xuất nội dung, liệu có dẫn đến những cuộc trò chuyện hài hòa hơn, đặc biệt là giữa những người có quan điểm khác biệt, hay chỉ làm gia tăng sự phân cực và thù ghét?
Chúng ta có quyền truy cập vào một kho tàng thông tin khổng lồ từ mọi nguồn, một điều mà các thế hệ trước không thể tưởng tượng nổi. Nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn còn đó: Liệu tôi có khôn ngoan hơn nhờ nó không? Sự khôn ngoan trong Kinh Thánh không đồng nghĩa với sự tích lũy kiến thức hay dữ liệu. Sự khôn ngoan là khả năng nhìn cuộc đời dưới ánh mắt của Thiên Chúa, là khả năng phân định điều thiện và điều ác, là khả năng yêu thương và phục vụ. Liệu thế giới kỹ thuật số có mang lại cho tôi cái nhìn sâu sắc hơn về kinh nghiệm sống của chính mình, hay nó chỉ làm cho tâm trí tôi trở nên phân mảnh và xao lãng? Đây không phải là những câu hỏi có thể trả lời đơn giản bằng “có” hoặc “không”. Chúng là khởi đầu của một cuộc đối thoại nghiêm túc và liên tục, một cuộc đối thoại nội tâm và đối thoại với cộng đoàn đức tin. Người Công giáo không thể thụ động tiếp nhận mọi trào lưu công nghệ, mà phải chủ động “lội ngược dòng” khi cần thiết, để bảo vệ giá trị của sự thinh lặng, của sự suy tư và của những mối tương quan nhân bản đích thực.
Thật đáng suy ngẫm khi chúng ta gọi công nghệ mới này là “Trí tuệ nhân tạo”. Cách gọi này đôi khi gây ra sự nhầm lẫn tai hại. AI, thực chất, là một công cụ được tạo ra bởi sự sáng tạo của con người. Nó là kết tinh của trí tuệ con người, chứ không phải là một chủ thể độc lập có ý thức hay linh hồn. Nó chỉ thực sự có ích khi được sử dụng bởi những bộ óc biết hướng nó đến việc thúc đẩy tự do, bình đẳng và sự viên mãn của nhân loại. Nó sẽ trở nên “nhân tạo” theo nghĩa tiêu cực, nghĩa là giả tạo và phi nhân, chỉ khi chúng ta quên đi nguồn gốc con người của nó và mục đích chân chính của nó: là để diễn đạt và thăng hoa tinh thần con người, chứ không phải để thay thế con người. Bài trắc nghiệm tối thượng cho AI, cũng như cho mọi tiến bộ khoa học kỹ thuật khác, phải là cách nó phục vụ công lý và hòa bình. Đây là bối cảnh duy nhất đúng đắn cho sự tiến bộ của tất cả mọi người trên thế giới và cho việc xây dựng một xã hội hài hòa hơn. Chúng ta không thể chấp nhận một loại AI làm gia tăng lợi nhuận cho một nhóm nhỏ trong khi đẩy đại đa số vào cảnh thất nghiệp và nghèo đói. Chúng ta không thể chấp nhận một loại AI được sử dụng để chế tạo vũ khí tự động giết người mà không có sự kiểm soát của lương tri con người.
AI, dù tinh vi đến đâu, cũng không thể thay thế cho khả năng của trái tim con người trong việc tích hợp toàn bộ kinh nghiệm nhân sinh. Trái tim con người là nơi giao thoa của lý trí và cảm xúc, của ký ức và hy vọng, của nỗi đau và niềm vui. Chỉ có trái tim con người mới có khả năng rung cảm trước cái đẹp, biết xót thương trước nỗi khổ đau, và biết hy sinh vì tình yêu. Máy móc có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng nó không bao giờ biết “khóc với người khóc, vui với người vui”. Nó không có khả năng thấu cảm, không có khả năng sám hối, và không có khả năng cầu nguyện. Chính vì thế, người Công giáo phải cam kết thực hiện sự biện phân và cảnh giác mà Đức Thánh Cha Phanxicô đã kêu gọi. Trách nhiệm của chúng ta không phải là chối bỏ công nghệ, mà là thánh hóa nó, đưa nó vào trật tự của tình yêu Thiên Chúa.
Người Công giáo, trong vai trò là muối và ánh sáng cho trần gian, có nhiệm vụ chỉ ra Đức Kitô như là mẫu mực tuyệt hảo cho sự viên mãn của con người. Trong Đức Kitô, Thiên Chúa đã làm người, đã sống một cuộc đời trọn vẹn với những mối tương quan, những cảm xúc và những lựa chọn tự do. Ngài không cứu độ thế giới bằng một nút bấm hay một thuật toán, mà bằng chính Máu và Thịt của Ngài, bằng sự hiến dâng trọn vẹn trên Thập Giá. Đó là chuẩn mực của tình yêu và sự sống. Chúng ta phải làm việc không mệt mỏi để đảm bảo rằng AI không làm suy giảm phẩm giá và tự do của con người. Chúng ta phải là những người bảo vệ không gian cho sự gặp gỡ, bảo vệ quyền được riêng tư, và bảo vệ quyền được mắc sai lầm và được tha thứ – những điều mà các thuật toán lạnh lùng thường không dung thứ.
Cuối cùng, việc đối diện với AI là một lời mời gọi chúng ta quay về với cốt lõi của đức tin: Tình Yêu. Nếu AI giúp chúng ta yêu thương nhiều hơn, phục vụ tốt hơn, và liên đới chặt chẽ hơn với những người nghèo khổ, thì đó là một phúc lành. Nhưng nếu nó khiến chúng ta trở nên dửng dưng, cô lập và ích kỷ, thì chúng ta phải can đảm từ chối hoặc điều chỉnh cách sử dụng nó. Hãy để Tin Mừng soi dẫn cho ngón tay chúng ta khi chạm vào bàn phím, và để Thánh Thần hướng dẫn tâm trí chúng ta khi tương tác với thế giới số. Đừng để mình trở thành nô lệ của những công cụ do chính mình tạo ra, nhưng hãy làm chủ chúng với tư cách là những người con tự do của Thiên Chúa, để qua đó, Danh Chúa được cả sáng và Nước Chúa được trị đến, ngay cả trong không gian kỹ thuật số mênh mông này.
Lm. Anmai, CSsR
