KHẢO SÁT TIỀM NĂNG VÀ RỦI RO CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: PHÂN TÍCH CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC TRONG GIÁO DỤC, KINH TẾ, VIỆC LÀM VÀ Y TẾ
Vào ngày 28 tháng 1 năm 2025, Vatican đã công bố tài liệu mang tên “Antiqua et Nova” (Cổ Đại Và Hiện Đại), một văn kiện quan trọng từ Dicastery for the Doctrine of the Faith, nhằm khám phá mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo (AI) và trí tuệ con người. Tài liệu này không chỉ phân biệt rõ ràng giữa khái niệm trí tuệ trong AI – vốn là công cụ tính toán dựa trên dữ liệu – và trí tuệ con người – nhấn mạnh vào sự sáng tạo, ý thức và giá trị đạo đức – mà còn nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ cho sự phát triển toàn diện của con người, hướng tới lợi ích chung và tôn trọng phẩm giá nhân vị. Dựa trên tinh thần Kitô giáo, văn kiện trích dẫn các giáo huấn của Giáo hoàng Phanxicô, Gioan Phaolô II và các tài liệu Giáo hội khác, để đánh giá AI như một sản phẩm của sự sáng tạo con người, nhưng cần được giám sát chặt chẽ để tránh rơi vào mô hình kỹ trị (technocratic paradigm), nơi công nghệ thống trị và làm suy giảm giá trị nhân văn. Trong bối cảnh AI đang phát triển nhanh chóng, tài liệu tập trung vào các lĩnh vực chính như giáo dục, kinh tế, việc làm và y tế, phân tích cả cơ hội mang lại tiến bộ lẫn thách thức có thể dẫn đến bất bình đẳng, mất nhân tính và lạm dụng quyền lực. Bài viết này sẽ mở rộng phân tích dựa trên nội dung của tài liệu, nhằm làm rõ cách AI có thể góp phần vào sự phát triển con người hoặc trở thành mối đe dọa nếu không được sử dụng một cách khôn ngoan.
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA AI TRONG GIÁO DỤC
Trong lĩnh vực giáo dục, tài liệu Vatican nhấn mạnh rằng AI mang lại nhiều cơ hội để nâng cao chất lượng học tập và tiếp cận kiến thức. Cụ thể, AI có thể cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục bằng cách cung cấp hỗ trợ cá nhân hóa, phản hồi tức thì và tài nguyên học tập đa dạng, đặc biệt ở những khu vực thiếu nguồn lực. Ví dụ, AI có thể giúp học sinh tiếp cận các tác phẩm triết học cổ điển để “có kiến thức lớn hơn về chân lý”, như trích dẫn từ Giáo hoàng Gioan Phaolô II trong Fides et Ratio. Hơn nữa, AI hỗ trợ phát triển kỹ năng tư duy bậc cao bằng cách tạo ra dàn ý hoặc nội dung mới, cho phép con người tập trung vào sự sáng tạo và góc nhìn cá nhân, phù hợp với khả năng ngữ nghĩa và sáng tạo của trí tuệ con người. Giáo hoàng Phanxicô cũng lưu ý rằng AI có thể “giới thiệu những đổi mới quan trọng trong nông nghiệp, giáo dục và văn hóa, nâng cao mức sống cho toàn bộ các quốc gia và dân tộc, đồng thời thúc đẩy tình huynh đệ nhân loại và tình bạn xã hội”. Nếu sử dụng một cách khôn ngoan, AI có thể góp phần vào sự phát triển toàn diện của con người, bao gồm khía cạnh trí tuệ, văn hóa và tinh thần, hướng tới mục tiêu cuối cùng là lợi ích xã hội và sự hoàn thiện cá nhân.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là nguy cơ làm suy yếu khả năng suy nghĩ độc lập và tăng sự phụ thuộc vào công nghệ. Tài liệu cảnh báo rằng việc sử dụng rộng rãi AI trong giáo dục có thể dẫn đến “sự phụ thuộc ngày càng tăng của học sinh vào công nghệ, làm suy giảm khả năng thực hiện một số kỹ năng độc lập và làm trầm trọng thêm sự phụ thuộc vào màn hình”. AI thường cung cấp câu trả lời sẵn có thay vì khuyến khích tự khám phá, dẫn đến “viết mà không suy nghĩ” và nô lệ hóa vào kiến thức máy móc, như Hannah Arendt mô tả trong The Human Condition. Hơn nữa, AI có thể lan truyền thông tin sai lệch hoặc thiên kiến, làm suy yếu quá trình giáo dục bằng cách hợp pháp hóa tin giả, và không thể thay thế mối quan hệ thầy-trò – vốn dựa trên sự tin tưởng, hiểu biết lẫn nhau và phát triển toàn diện. Sự hiện diện vật lý của giáo viên tạo ra động lực quan hệ mà AI không thể tái tạo, vì vậy nếu không kiểm soát, AI có thể cản trở mục tiêu giáo dục là nuôi dưỡng lý trí và tìm kiếm chân lý, thay vì chỉ tích lũy dữ liệu không được xác thực. Phân tích từ tài liệu cho thấy, giáo dục phải ưu tiên sự phát triển con người toàn vẹn, và AI chỉ nên là công cụ bổ trợ trong mối quan hệ hiện có, tránh mô hình kỹ trị nơi hiệu quả vượt qua phẩm giá.
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA AI TRONG KINH TẾ
Về mặt kinh tế, AI được coi là cơ hội để thúc đẩy sự phát triển và lợi ích chung. Tài liệu nhấn mạnh rằng AI có thể mang lại đổi mới trong nông nghiệp, giáo dục và văn hóa, cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy tình huynh đệ. Nó hỗ trợ phát triển toàn diện bằng cách giúp xác định những người cần hỗ trợ, chống phân biệt đối xử và thúc đẩy tình bạn xã hội. Chẳng hạn, AI có thể được sử dụng để “phát triển các chiến lược và đầu tư mới nhằm giảm phát thải, ảnh hưởng đến đầu tư khu vực tư nhân mới vào net zero, bảo vệ đa dạng sinh học và xây dựng khả năng phục hồi xã hội rộng rãi”, theo Báo cáo Tạm thời của Nhóm Tư vấn AI Liên Hợp Quốc. Điều này phù hợp với quan điểm Giáo hội rằng công nghệ phải phục vụ con người và quản lý tạo vật của Chúa, như trong Communion and Stewardship của Ủy ban Thần học Quốc tế, nơi con người tham gia vào sự cai quản thần thánh qua công nghệ.
Mặt khác, thách thức bao gồm việc làm gia tăng bất bình đẳng và tập trung quyền lực. AI có thể củng cố khoảng cách kỹ thuật số, làm trầm trọng thêm sự chênh lệch xã hội, và tập trung vào tay một số tập đoàn lớn, dẫn đến thao túng ý thức và quá trình dân chủ. Giáo hoàng Phanxicô cảnh báo rằng “bằng chứng đến nay cho thấy công nghệ kỹ thuật số đã làm tăng bất bình đẳng trên thế giới”, và AI có thể “duy trì sự loại trừ và phân biệt đối xử, tạo ra các hình thức nghèo đói mới, mở rộng ‘khoảng cách kỹ thuật số’, và làm trầm trọng thêm bất bình đẳng xã hội hiện có”. Sự tập trung quyền lực này đặt ra vấn đề đạo đức, vì “không một cá nhân nào có thể giám sát hoàn toàn các bộ dữ liệu khổng lồ và phức tạp”, cho phép lợi ích cụ thể lạm dụng. Phân tích từ văn kiện nhấn mạnh rằng AI phải được đánh giá dựa trên phẩm giá con người, đảm bảo phục vụ toàn nhân loại thay vì mô hình kỹ trị làm gia tăng nghèo đói và xung đột, thúc đẩy sự bao gồm, minh bạch và công bằng để đạt tiến bộ thực sự.
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA AI TRONG VIỆC LÀM
Trong lĩnh vực việc làm, AI mang lại cơ hội nâng cao năng suất và sáng tạo. Nó có thể tăng cường chuyên môn, tạo việc làm mới, cho phép tập trung vào nhiệm vụ sáng tạo hơn, và mở rộng chân trời sáng tạo. Tài liệu lưu ý rằng AI đang “lái dắt những biến đổi cơ bản trong nhiều nghề nghiệp”, với tiềm năng “tăng cường chuyên môn và năng suất, tạo việc làm mới, cho phép công nhân tập trung vào các nhiệm vụ sáng tạo hơn, và mở ra chân trời mới cho sáng tạo và đổi mới”. Điều này phù hợp với quan điểm Giáo hội rằng lao động là “cho con người” chứ không phải ngược lại, nâng cao sự sáng tạo và quản lý tạo vật, như trong Laborem Exercens của Gioan Phaolô II.
Tuy nhiên, rủi ro lớn là làm suy giảm kỹ năng lao động, giám sát quá mức, và loại bỏ việc làm, dẫn đến nghèo hóa và mất giá trị lao động. AI có thể đẩy con người vào vai trò lặp lại, biến họ thành “bánh răng trong máy móc”, và củng cố mô hình nơi con người bị nô lệ hóa bởi hiệu quả. Giáo hoàng Phanxicô cảnh báo “chúng ta không thể cho phép một công cụ mạnh mẽ và không thể thiếu như Trí tuệ Nhân tạo củng cố mô hình như vậy”, và nhấn mạnh rủi ro “lợi ích không cân xứng cho một số ít với giá của sự nghèo hóa nhiều người”. Phân tích cho thấy, AI phải bổ trợ chứ không thay thế phán đoán con người, để bảo vệ phẩm giá và trách nhiệm chung, tránh làm suy giảm sự phát triển cá nhân và giá trị lao động như một phần của sự trưởng thành toàn diện.
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA AI TRONG Y TẾ
Cuối cùng, trong y tế, AI cung cấp cơ hội hỗ trợ chẩn đoán, cải thiện mối quan hệ bệnh nhân-nhân viên, cung cấp điều trị mới và mở rộng tiếp cận cho nhóm bị cô lập hoặc bị loại trừ, tăng cường sự chăm sóc từ bi. Nó có thể hỗ trợ bảo vệ sự sống và đoàn kết với người đau khổ, như tài liệu nhấn mạnh AI có tiềm năng “hỗ trợ công việc chẩn đoán của nhà cung cấp chăm sóc sức khỏe, tạo điều kiện cho mối quan hệ giữa bệnh nhân và nhân viên y tế, cung cấp điều trị mới, và mở rộng tiếp cận chăm sóc chất lượng cũng cho những người bị cô lập hoặc bị loại trừ”, từ đó nâng cao “sự gần gũi từ bi và yêu thương”.
Thách thức bao gồm thay thế mối quan hệ con người, làm tăng cô đơn, và khuếch đại thiên kiến dẫn đến bất bình đẳng. Sử dụng AI dựa trên hiệu quả có thể phạt những người yếu đuối, củng cố kỹ trị. Quyết định phải thuộc về con người, vì “trách nhiệm cho sức khỏe của bệnh nhân… phải luôn thuộc về con người và không bao giờ được giao phó cho AI”. Tài liệu cảnh báo AI trong y tế “tiếp xúc với các hình thức thiên kiến và phân biệt đối xử”, nơi “lỗi hệ thống có thể nhân lên, tạo ra không chỉ bất công trong các trường hợp cá nhân mà còn… các hình thức bất bình đẳng xã hội thực sự”, và có thể ưu tiên dân số giàu có, tạo ra “y học cho người giàu”. Phân tích nhấn mạnh rằng AI phải duy trì khía cạnh đạo đức của chăm sóc sức khỏe, với sự giám sát con người để tránh hại và thúc đẩy tình huynh đệ, tôn trọng phẩm giá con người như cốt lõi.
Tài liệu “Antiqua et Nova” kêu gọi sử dụng AI một cách có trách nhiệm, đặt con người làm trung tâm để khai thác cơ hội trong khi giảm thiểu thách thức. AI không phải là kẻ thay thế mà là công cụ phục vụ phẩm giá, tự do và lợi ích chung, đòi hỏi sự giám sát đạo đức liên tục từ Giáo hội và xã hội để đảm bảo nó góp phần vào một thế giới công bằng và nhân văn hơn. Thông qua phân tích này, chúng ta thấy rằng sự cân bằng giữa tiến bộ công nghệ và giá trị nhân loại là chìa khóa để AI thực sự phục vụ cho sự phát triển toàn diện của nhân loại.
Lm. Anmai, CSsR
