NGƯỜI CÔNG GIÁO KHÔNG ĐƯỢC THAM GIA CÁC PHONG TỤC MÊ TÍN: “TRỘM VÍA”, “NGÀY VÍA THẦN TÀI” VÀ “CÚNG KHAI TRƯƠNG”
Kính thưa anh chị em giáo dân thân mến trong Chúa Kitô,
Hôm nay, cha muốn dành thời gian để cùng anh chị em suy tư về một chủ đề rất gần gũi với đời sống văn hóa của chúng ta, đặc biệt là ở đất nước Việt Nam yêu dấu này. Chúng ta sống trong một xã hội đa dạng, nơi các phong tục dân gian, truyền thống cổ xưa vẫn còn tồn tại và ảnh hưởng sâu sắc đến cách chúng ta suy nghĩ, hành động hàng ngày. Là những người Công Giáo, chúng ta được mời gọi sống đức tin cách chân thành, nhưng đồng thời cũng phải tỉnh thức để phân biệt những gì phù hợp với Tin Mừng và những gì có thể dẫn chúng ta lạc lối. Hôm nay, cha sẽ nói về ba phong tục phổ biến mà nhiều người trong chúng ta có thể đã từng nghe, từng thấy, thậm chí từng tham gia: đó là “Trộm Vía”, “Ngày Vía Thần Tài” và “Cúng Khai Trương”. Cha sẽ giải thích chi tiết tại sao những phong tục này không phù hợp với đức tin Công Giáo của chúng ta, dựa trên Lời Chúa trong Kinh Thánh, giáo lý của Hội Thánh, và những hướng dẫn cụ thể từ Giáo Hội Việt Nam. Cha sẽ nói dài dòng một chút, để anh chị em có thể hiểu rõ hơn, suy ngẫm sâu hơn, và áp dụng vào đời sống hàng ngày. Vì đây là bài giảng, cha sẽ lặp lại một số ý chính để nhấn mạnh, và xen lẫn những câu chuyện thực tế để anh chị em dễ hình dung.
Trước tiên, chúng ta hãy cùng nhau ôn lại bản chất của đức tin Công Giáo. Đức tin của chúng ta dựa trên một Thiên Chúa duy nhất, Đấng Tạo Hóa, Đấng Quan Phòng, và Đấng Cứu Độ. Như sách Xuất Hành dạy chúng ta: “Ta là Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi… Ngươi không được có thần nào khác đối nghịch với Ta” (Xh 20,2-3). Đây là Điều Răn thứ nhất, nền tảng của mọi đức tin. Hội Thánh Công Giáo, qua Sách Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo (GLHTCG), khẳng định rằng chúng ta phải thờ phượng Thiên Chúa duy nhất và tránh mọi hình thức mê tín dị đoan, bói toán, hay thờ cúng các thần linh giả tạo (GLHTCG số 2110-2117). Trong bối cảnh Việt Nam, nơi văn hóa Á Đông với tín ngưỡng đa thần, animism (tin rằng mọi vật đều có linh hồn), và các phong tục dân gian vẫn còn mạnh mẽ, chúng ta cần phải cẩn trọng. Không phải mọi phong tục đều xấu, nhưng những gì trái với đức tin thì chúng ta phải dứt khoát từ bỏ. Cha nhớ lời Đức Thánh Cha Phanxicô trong Tông Huấn Amoris Laetitia: “Giáo Hội không loại bỏ văn hóa dân gian, nhưng phải thanh tẩy và hội nhập chúng vào Tin Mừng”. Vậy, chúng ta không phủ nhận giá trị văn hóa, nhưng phải “thánh hóa” chúng bằng ánh sáng đức tin.
Bây giờ, cha sẽ đi sâu vào từng phong tục một, bắt đầu từ “Trộm Vía”. Anh chị em thân mến, “Trộm Vía” là một cách nói dân gian rất phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt khi khen ngợi trẻ em hoặc ai đó. Ví dụ, khi thấy một đứa bé xinh xắn, người ta thường nói “Ôi, trộm vía em bé đẹp quá!” hoặc “Trộm vía con ngoan lắm!”. Theo quan niệm dân gian, “vía” là một phần linh hồn nhỏ bé, dễ bị “tà ma” hoặc các thế lực siêu nhiên cướp mất nếu khen trực tiếp. Vì vậy, phải “trộm” để thần linh không biết, không ghen tị. Phong tục này xuất phát từ niềm tin cổ xưa ở các dân tộc Á Đông, nơi người ta tin rằng lời nói có sức mạnh ma thuật, và phải dùng thủ thuật để tránh tai ương. Cha đã từng nghe nhiều giáo dân kể rằng, từ nhỏ họ đã được bà nội, bà ngoại dạy nói như vậy, và nó trở thành thói quen.
Nhưng anh chị em ơi, tại sao người Công Giáo chúng ta không được nói “Trộm Vía”? Bởi vì nó chứa đựng yếu tố mê tín dị đoan, trái với đức tin vào Thiên Chúa duy nhất. Trong Kinh Thánh, Chúa dạy chúng ta rằng linh hồn con người là do Chúa tạo dựng: “Đức Chúa là Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con người, thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con người trở nên một sinh vật” (St 2,7). Linh hồn không phải là “vía” nhỏ bé có thể bị trộm cắp bởi tà ma, mà là hình ảnh của Thiên Chúa, được bảo vệ bởi ân sủng Chúa. Nói “Trộm Vía” ngầm thừa nhận sự tồn tại của các thần linh xấu, và nỗi sợ hãi chúng, thay vì tin tưởng vào Chúa – Đấng “là khiên thuẫn che chở chúng con” (Tv 28,7). GLHTCG số 2116 cảnh báo: “Mọi hình thức bói toán, ma thuật, phù phép… đều là vi phạm đức tin, vì chúng tìm kiếm sức mạnh từ nơi khác ngoài Thiên Chúa”. Cha xin kể một câu chuyện thực tế: Có một chị giáo dân ở giáo xứ chúng ta, chị ấy hay nói “Trộm Vía” khi khen con cái. Một lần, con chị bị ốm, chị lo lắng nghĩ là do “vía” bị trộm, nên đi xem bói. May mắn, chị ấy đến gặp cha xưng tội và nhận ra lỗi lầm. Từ đó, chị thay đổi, luôn nói “Nhờ ơn Chúa, con khỏe mạnh!” hoặc “Cảm ơn Chúa đã ban phước lành cho con”. Anh chị em thấy không, chỉ một lời nói nhỏ nhưng có thể dẫn đến mê tín lớn hơn.
Để mở rộng thêm, cha muốn nói về nguồn gốc lịch sử của “Trộm Vía”. Phong tục này có thể bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian Trung Quốc và Việt Nam cổ, nơi người ta tin vào “hồn vía” – bảy hồn ba vía ở nam, chín hồn ba vía ở nữ. Trong văn hóa Việt, nó liên quan đến lễ “gọi hồn” hoặc “cúng vía” khi trẻ khóc đêm. Nhưng trong đức tin Công Giáo, chúng ta không cần những thứ đó. Thay vì sợ “vía” bị trộm, chúng ta hãy dạy con cái cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin bảo vệ con khỏi mọi sự dữ” (Mt 6,13). Cha khuyên anh chị em, trong gia đình, hãy thay thế bằng lời cầu nguyện Kitô giáo. Ví dụ, khi khen ai đó, hãy nói: “Chúa ban cho bạn sức khỏe tốt lành!” Điều này không chỉ tránh mê tín mà còn loan báo Tin Mừng cho người xung quanh. Cha nhớ trong Công Đồng Vatican II, Hiến Chế Lumen Gentium nhấn mạnh rằng giáo dân chúng ta là những người loan báo Tin Mừng trong đời sống hàng ngày. Vậy, qua lời nói, chúng ta hãy làm chứng cho Chúa.
Tiếp theo, cha nói về “Ngày Vía Thần Tài”. Đây là ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch, một ngày rất quan trọng trong văn hóa kinh doanh Việt Nam. Người ta cúng Thần Tài – vị thần theo tín ngưỡng dân gian, thường được thờ trong nhà với tượng nhỏ, dâng hoa quả, vàng mã, rượu thịt, để cầu xin tài lộc, buôn may bán đắt. Cha đã thấy nhiều cửa hàng, công ty ở Sài Gòn, Hà Nội, thậm chí ở các vùng quê, đều có bàn thờ Thần Tài. Vào ngày này, mọi người dọn dẹp bàn thờ, mua vàng, cúng kiếng linh đình, tin rằng nếu không cúng thì làm ăn thất bát. Nguồn gốc của phong tục này từ Trung Quốc, với Thần Tài là vị thần cai quản tiền bạc, và lan sang Việt Nam qua giao lưu văn hóa.
Tại sao người Công Giáo không được tham gia? Bởi vì đây là hình thức thờ cúng thần linh giả tạo, vi phạm trực tiếp Điều Răn thứ nhất. Chúa Giêsu dạy: “Ngươi phải thờ phượng Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi, và phải thờ phượng một mình Người mà thôi” (Mt 4,10). Thần Tài không phải là Thiên Chúa, mà chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng con người, dựa trên mê tín. GLHTCG số 2112 khẳng định: “Thờ cúng các thần linh là tội trọng, vì nó làm phân tán lòng trung thành với Thiên Chúa”. Hơn nữa, nó thay thế sự quan phòng của Chúa bằng niềm tin vào “thần may mắn”. Trong Kinh Thánh, Thánh Giacôbê viết: “Mọi ơn lành và mọi phúc lộc hoàn hảo đều từ trên cao ban xuống, từ Cha là Đấng dựng nên muôn tinh tú” (Gc 1,17). Không phải từ Thần Tài, mà từ Chúa Cha! Cha xin kể chuyện: Một anh giáo dân làm kinh doanh, trước kia anh ấy cúng Thần Tài hàng năm. Năm nọ, làm ăn thua lỗ, anh nghĩ do cúng không đủ, nên cúng lớn hơn. Nhưng càng cúng càng tệ. Sau khi tham dự tĩnh tâm, anh nhận ra lỗi, dẹp bàn thờ, và bắt đầu cầu nguyện hàng ngày: “Lạy Chúa, xin ban ơn khôn ngoan cho công việc của con” (Cn 8,12). Kết quả, Chúa ban phước, công việc ổn định hơn nhờ làm ăn chân chính, không dựa vào mê tín.
Để nói chi tiết hơn, cha muốn phân tích hậu quả của việc tham gia “Ngày Vía Thần Tài”. Nó có thể dẫn đến nghiện ngập mê tín, như mua vàng mã, đốt hương, thậm chí mời thầy cúng. Ở Việt Nam, Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (HĐGMVN) trong tài liệu “Hướng Dẫn Việc Tôn Kính Tổ Tiên Và Các Tập Tục Liên Quan” (năm 2005, cập nhật 2020) nhấn mạnh rằng: “Giáo Hội không chấp nhận các nghi thức cúng tế thần linh dị đoan, vì chúng trái với đức tin độc thần”. Thay vì cúng Thần Tài, chúng ta hãy dâng Thánh Lễ tạ ơn Chúa vào đầu năm mới. Cha gợi ý: Vào mùng 10 tháng Giêng, anh chị em có thể tham dự Thánh Lễ, cầu xin Chúa ban “bánh ăn hàng ngày” (Mt 6,11), và làm việc bác ái, như giúp đỡ người nghèo – đó mới là cách “tích trữ của cải trên trời” (Mt 6,20). Trong giáo xứ chúng ta, cha đã tổ chức “Ngày Tạ Ơn Chúa Cho Công Việc” thay thế, nơi mọi người chia sẻ chứng tá về sự quan phòng của Chúa. Anh chị em thấy đấy, đức tin không làm chúng ta nghèo đi, mà làm phong phú hơn.
Bây giờ, cha chuyển sang phong tục “Cúng Khai Trương”. Đây là nghi thức khi mở cửa hàng, công ty mới, hoặc đầu năm kinh doanh. Người ta mời thầy cúng, dâng lễ vật cho thổ địa, ông Táo, thần tài, đọc văn khấn cầu xin phù hộ, tránh tai ương, cầu khách hàng đông đúc. Phong tục này rất phổ biến ở các khu chợ, trung tâm thương mại, với gà quay, heo quay, hoa quả, vàng mã. Nguồn gốc từ tín ngưỡng phong thủy, tin rằng phải “an vị” thần linh để công việc suôn sẻ.
Lý do không được tham gia: Đây là thờ cúng đa thần, trái với Lời Chúa: “Không ai có thể làm tôi hai chủ” (Mt 6,24). Chúng ta không cầu xin thổ địa hay ông Táo, mà chỉ cầu xin Chúa – Đấng “biết rõ anh em cần gì trước khi anh em cầu xin” (Mt 6,8). GLHTCG số 2117 cảnh báo về “ma thuật và phù phép”, và HĐGMVN trong “Thư Chung Về Việc Hội Nhập Văn Hóa” (2016) khuyên: “Phải loại bỏ yếu tố dị đoan trong các nghi thức dân gian”. Cha kể chuyện: Một gia đình Công Giáo mở quán ăn, ban đầu họ cúng khai trương theo hàng xóm. Nhưng sau, họ gặp khó khăn, nhận ra không phải do thần linh giận, mà do quản lý kém. Họ mời cha đến làm phép nhà, dâng Thánh Lễ, và cầu nguyện hàng ngày. Kết quả, quán đông khách nhờ phục vụ tốt và chứng tá đức tin.
Để mở rộng, cha nói về cách thay thế. Thay vì cúng khai trương, hãy tổ chức “Lễ Khai Trương Kitô Giáo”: Mời linh mục làm phép, đọc Kinh Thánh (như Tv 127: “Nếu Chúa chẳng xây nhà, thợ nề vất vả cũng là uổng công”), và cầu nguyện chung. Trong giáo xứ, chúng ta có thể tổ chức nhóm cầu nguyện cho doanh nhân. Điều này giúp hội nhập văn hóa mà không mất đức tin.
Anh chị em thân mến, cha đã nói dài để anh chị em hiểu rõ. Tóm lại, ba phong tục này là mê tín, phải từ bỏ để sống đức tin thuần túy. Hãy đặt Chúa làm trung tâm: “Trước hết hãy tìm kiếm Nước Thiên Chúa và đức công chính của Người, còn tất cả những thứ kia, Người sẽ thêm cho” (Mt 6,33). Cha cầu chúc anh chị em bình an trong Chúa. Amen.
