PHÊ PHÁN PHẢN ỨNG KHÔNG ĐẦY ĐỦ CỦA GIÁO HỘI ĐỐI VỚI SỰ TIẾN HÓA GIỮA AI VÀ CON NGƯỜI: NHẤN MẠNH THIẾT KẾ LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển với tốc độ chóng mặt, sự tiến hóa giữa AI và con người không chỉ là một khái niệm khoa học viễn tưởng mà đã trở thành thực tế hàng ngày. Tuy nhiên, phản ứng của Giáo Hội Công Giáo – một trong những tổ chức tôn giáo lớn nhất thế giới – đối với sự thay đổi này dường như vẫn còn thiếu sót và chưa đủ sâu sắc. Bài viết này sẽ phân tích và phê phán những hạn chế trong cách tiếp cận của Giáo Hội, đồng thời nhấn mạnh vai trò quan trọng của thiết kế lấy con người làm trung tâm (human-centered design) như một giải pháp cần thiết để cân bằng giữa tiến bộ công nghệ và giá trị nhân văn. Chúng ta sẽ khám phá sâu hơn về lịch sử, các tài liệu chính thức, và những ví dụ thực tế để làm rõ vấn đề này.
Trước hết, hãy nhìn lại lịch sử của Giáo Hội trong việc đối mặt với các cuộc cách mạng khoa học. Từ thời Galileo Galilei bị kết án vì ủng hộ thuyết nhật tâm, đến cuộc tranh luận về thuyết tiến hóa của Charles Darwin, Giáo Hội thường có xu hướng phản ứng chậm chạp hoặc bảo thủ trước những phát hiện khoa học thách thức quan điểm thần học truyền thống. Với AI, tình hình không khác biệt nhiều. AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn đang định hình lại bản chất con người: từ việc thay thế lao động, đến can thiệp vào quyết định đạo đức, và thậm chí là tạo ra các thực thể “ý thức” nhân tạo. Sự tiến hóa AI-con người ở đây ám chỉ sự hòa quyện giữa trí tuệ máy móc và trí tuệ con người, dẫn đến các khái niệm như tăng cường nhận thức (cognitive augmentation) hay thậm chí là “siêu nhân” (transhumanism). Giáo Hội đã có một số tuyên bố, chẳng hạn như tài liệu “Dignitas Infinita” của Vatican năm 2024, nhấn mạnh phẩm giá con người, nhưng những tuyên bố này vẫn mang tính chung chung, thiếu chiều sâu phân tích về tác động cụ thể của AI.
Phê phán đầu tiên nằm ở sự thiếu chủ động trong việc đối thoại với cộng đồng khoa học. Giáo Hội có truyền thống tổ chức các hội nghị và hội thảo về đạo đức khoa học, như Học viện Khoa học Giáo hoàng, nhưng với AI, các cuộc thảo luận thường dừng lại ở mức cảnh báo về rủi ro đạo đức mà không đề xuất giải pháp cụ thể. Ví dụ, Giáo hoàng Francis đã nhiều lần lên tiếng về AI trong các thông điệp của mình, như trong “Laudato Si'” (2015) và các bài phát biểu gần đây, nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ con người chứ không phải ngược lại. Tuy nhiên, những lời kêu gọi này thiếu các hướng dẫn thực tiễn, chẳng hạn như cách tích hợp AI vào giáo dục tôn giáo hoặc cách sử dụng AI để hỗ trợ mục vụ mà không làm mất đi yếu tố nhân tính. Điều này dẫn đến tình trạng các tín hữu Công Giáo, đặc biệt là thế hệ trẻ, cảm thấy Giáo Hội lạc hậu so với nhịp độ phát triển của xã hội.
Hơn nữa, phản ứng của Giáo Hội thường bị chi phối bởi nỗi sợ hãi hơn là sự lạc quan. Trong khi AI mang lại cơ hội như chẩn đoán y tế chính xác hơn, hỗ trợ người khuyết tật, hoặc thậm chí là dịch Kinh Thánh tự động để tiếp cận nhiều ngôn ngữ hơn, Giáo Hội lại tập trung chủ yếu vào các rủi ro như mất việc làm, phân biệt đối xử thuật toán, hoặc nguy cơ AI vượt qua con người (singularity). Điều này không sai, nhưng nó thiếu sự cân bằng. Phê phán ở đây là Giáo Hội chưa đủ nhấn mạnh rằng AI có thể là công cụ để thực hiện sứ mệnh bác ái, như sử dụng AI để phân tích dữ liệu nhằm hỗ trợ người nghèo hoặc dự đoán thiên tai. Thay vào đó, các tài liệu chính thức như “Rome Call for AI Ethics” (2020) – một sáng kiến của Vatican hợp tác với các công ty công nghệ – chỉ dừng ở mức kêu gọi đạo đức chung chung, mà không đi sâu vào việc thiết kế AI sao cho phù hợp với giáo lý Công Giáo.
Bây giờ, hãy chuyển sang khía cạnh cốt lõi: thiết kế lấy con người làm trung tâm. Khái niệm này, xuất phát từ lĩnh vực thiết kế công nghệ (human-centered design, HCD), nhấn mạnh rằng mọi sản phẩm công nghệ phải được xây dựng dựa trên nhu cầu, giá trị và trải nghiệm của con người, chứ không chỉ theo đuổi hiệu quả kỹ thuật. Trong bối cảnh AI, HCD có nghĩa là tích hợp các yếu tố đạo đức từ giai đoạn đầu, đảm bảo AI tôn trọng phẩm giá con người, đa dạng văn hóa, và tránh thiên kiến. Giáo Hội có thể đóng vai trò quan trọng ở đây bằng cách thúc đẩy HCD như một phần của giáo lý xã hội. Ví dụ, thay vì chỉ phê phán AI, Giáo Hội có thể hợp tác với các nhà phát triển để tạo ra các hệ thống AI hỗ trợ cầu nguyện, như ứng dụng phân tích cảm xúc để giúp tín hữu vượt qua khủng hoảng tinh thần, nhưng phải đảm bảo tính riêng tư và không thao túng.
Phê phán tiếp theo là sự thiếu đa dạng trong quan điểm của Giáo Hội. Giáo Hội Công Giáo toàn cầu, với hơn 1,3 tỷ tín hữu, nhưng các quyết định về AI chủ yếu đến từ Vatican – một trung tâm châu Âu. Điều này dẫn đến việc bỏ qua góc nhìn từ các nước đang phát triển, nơi AI có thể mang lại lợi ích lớn nhưng cũng rủi ro cao hơn, như ở châu Phi hay châu Á. Ở Việt Nam, ví dụ, AI đang được sử dụng trong nông nghiệp và y tế, nhưng Giáo Hội địa phương chưa có phản ứng mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng tín hữu phải tự đối phó với các vấn đề đạo đức như sử dụng AI trong giáo dục tôn giáo. Nếu Giáo Hội áp dụng HCD, họ có thể tổ chức các hội thảo địa phương để thu thập ý kiến, đảm bảo rằng phản ứng không chỉ từ trên xuống mà còn từ dưới lên.
Hơn nữa, sự tiến hóa AI-con người đặt ra câu hỏi về bản chất con người theo thần học. Giáo Hội dạy rằng con người được tạo ra theo hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei), với linh hồn bất tử. Nhưng AI có thể thách thức điều này: nếu AI đạt được ý thức, liệu nó có linh hồn không? Giáo Hội đã có một số thảo luận, như trong tài liệu của Hội đồng Giáo hoàng về Công lý và Hòa bình, nhưng phản ứng vẫn mang tính phòng thủ. Thay vì vậy, bằng cách nhấn mạnh HCD, Giáo Hội có thể khẳng định rằng AI phải phục vụ để nâng cao Imago Dei, không phải thay thế nó. Ví dụ, sử dụng AI để hỗ trợ người khuyết tật, giúp họ tham gia đầy đủ hơn vào cộng đồng, thay vì coi AI là mối đe dọa.
Để minh họa, hãy xem xét các ví dụ thực tế. Tại Mỹ, một số giáo xứ Công Giáo đã thử nghiệm AI trong mục vụ, như chatbot trả lời câu hỏi Kinh Thánh, nhưng thiếu hướng dẫn từ Vatican dẫn đến lo ngại về tính chính xác và đạo đức. Ở châu Âu, Liên minh châu Âu đã ban hành Đạo luật AI (2024) với trọng tâm HCD, yêu cầu đánh giá tác động nhân quyền trước khi triển khai. Giáo Hội có thể học hỏi từ đó, thúc đẩy các tiêu chuẩn tương tự trong cộng đồng tín hữu. Phê phán ở đây là Giáo Hội chưa đủ tích cực tham gia vào các diễn đàn quốc tế, như Liên Hợp Quốc hay Tổ chức Thương mại Thế giới, để ảnh hưởng đến chính sách AI toàn cầu.
Ngoài ra, phản ứng không đầy đủ còn thể hiện ở giáo dục. Các chủng viện và trường Công Giáo ít tích hợp kiến thức về AI vào chương trình học, dẫn đến thế hệ linh mục tương lai không sẵn sàng đối mặt với thách thức. Nếu áp dụng HCD, Giáo Hội có thể thiết kế chương trình đào tạo nơi AI được sử dụng như công cụ hỗ trợ, chẳng hạn như phần mềm phân tích Kinh Thánh để khám phá sâu hơn, nhưng luôn đặt con người ở trung tâm để tránh lệ thuộc.
Một khía cạnh khác là tác động xã hội. AI đang làm gia tăng bất bình đẳng, với các nước giàu hưởng lợi nhiều hơn. Giáo Hội, với giáo lý xã hội nhấn mạnh công bằng, có thể phê phán điều này mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, phản ứng hiện tại vẫn mang tính trừu tượng. Bằng HCD, Giáo Hội có thể thúc đẩy các dự án AI mở, miễn phí cho cộng đồng nghèo, như AI hỗ trợ học tập cho trẻ em ở vùng sâu vùng xa.
Phê phán cuối cùng là sự thiếu tầm nhìn dài hạn. AI không chỉ là công nghệ hiện tại mà còn định hình tương lai loài người, với các khái niệm như tải ý thức lên đám mây hay chỉnh sửa gen kết hợp AI. Giáo Hội cần một chiến lược toàn diện, không chỉ phản ứng mà còn dẫn dắt. Nhấn mạnh HCD có nghĩa là xây dựng AI tôn trọng sự sáng tạo của Thiên Chúa, đảm bảo công nghệ phục vụ sự phát triển toàn diện con người.
Phản ứng không đầy đủ của Giáo Hội đối với sự tiến hóa AI-con người là một hạn chế lớn, nhưng có thể khắc phục bằng cách nhấn mạnh thiết kế lấy con người làm trung tâm. Điều này không chỉ giúp Giáo Hội thích ứng mà còn khẳng định vai trò lãnh đạo đạo đức trong thế giới công nghệ. Hy vọng rằng trong tương lai gần, Vatican sẽ có những bước đi cụ thể hơn để đối thoại và hợp tác, đảm bảo AI trở thành cầu nối chứ không phải rào cản cho đức tin và nhân loại.
Lm. Anmai, CSsR
