SỨ MẠNG LOAN BÁO TIN MỪNG TRONG KỶ NGUYÊN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TIẾNG GỌI CỦA ĐỨC THÁNH CHA LEO XIV VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CHUYÊN GIA CÔNG GIÁO TRONG VIỆC THÁNH HÓA THẾ GIỚI KỸ THUẬT SỐ – Lm. Anmai, CSsR
Dấu chỉ thời đại trong dòng chảy lịch sử cứu độ
Trong dòng chảy bất tận và mầu nhiệm của lịch sử cứu độ, Thiên Chúa chưa bao giờ ngừng mời gọi con người cộng tác vào công trình sáng tạo của Ngài. Từ thuở hồng hoang, khi Thiên Chúa trao cho con người quyền “làm chủ trái đất” (St 1,28), Ngài đã ủy thác cho nhân loại khả năng sử dụng trí tuệ và lao động để khám phá, sắp xếp và hoàn thiện thế giới thụ tạo. Ngày hôm nay, nhân loại đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử, một cuộc cách mạng công nghệ mang tính bước ngoặt chưa từng có mang tên Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI).
Giáo hội, với sự khôn ngoan tích lũy qua hai thiên niên kỷ, không nhìn nhận sự trỗi dậy của AI như một mối đe dọa thuần túy hay một sự thay thế vị trí của Thiên Chúa. Trái lại, Giáo hội xem đây là một “dấu chỉ thời đại” (Sign of the times) đầy hứa hẹn nhưng cũng chứa đựng vô vàn thách đố về nhân học và luân lý. Chính trong bối cảnh đó, Đức Thánh Cha Leo XIV, vị Cha chung với tầm nhìn ngôn sứ, trong sứ điệp lịch sử gửi đến cộng đồng các chuyên gia công nghệ và khoa học gia Công giáo vào ngày 7 tháng 11 năm 2025, đã thắp lên một ngọn đuốc hy vọng. Ngài khẳng định mạnh mẽ rằng: AI không chỉ là một công cụ kỹ thuật vô tri, mà nếu được định hướng đúng đắn, nó có thể trở thành một “khí cụ bình an” và phương tiện hữu hiệu để Tin Mừng được lan tỏa đến những biên cương xa xôi nhất của cõi đất. Đây là lời mời gọi khẩn thiết để chúng ta tái tư duy về căn tính Kitô hữu trong một thế giới đang được tái định hình bởi các thuật toán (algorithms) và dữ liệu lớn (big data).
- Nền tảng thần học của công nghệ: Từ ngôi lời đến mã lệnh
Mọi sự thiện hảo, chân thật và đẹp đẽ trên trần gian này đều bắt nguồn từ Ngôi Lời (Logos), Đấng là Lý Trí Tuyệt Đối và là Ánh Sáng thật chiếu soi mọi người (Ga 1,9). Khi con người khám phá ra các định luật vật lý, toán học và kiến tạo nên những hệ thống trí tuệ nhân tạo tinh vi, họ không đang tạo ra một thế giới đối nghịch với Thiên Chúa, mà đang thực thi quyền quản trị (stewardship) mà Đấng Tạo Hóa đã trao phó.
Tuy nhiên, quyền năng sáng tạo phái sinh này của con người luôn đi kèm với trách nhiệm luân lý. Đức Thánh Cha Leo XIV nhắc nhở chúng ta về sự cám dỗ của tháp Babel, nơi kỹ thuật tách rời khỏi đức ái và sự thật, dẫn đến sự kiêu ngạo và chia rẽ. Ngài nhấn mạnh rằng các chuyên gia công nghệ Công giáo – những kỹ sư phần mềm, nhà khoa học dữ liệu, chuyên gia an ninh mạng – không chỉ là những người làm công ăn lương. Trước hết và trên hết, họ là những “môn đệ truyền giáo” (missionary disciples) ngay trong lòng các phòng thí nghiệm, các thung lũng silicon và các trung tâm dữ liệu khổng lồ.
Sứ mạng của họ mang tính ngôn sứ: Phải thổi vào những dòng mã (code) khô khan một “linh hồn”. Điều này có nghĩa là công nghệ không được phép trở thành một “thần tượng mới” (new idol) khiến con người lệ thuộc, đẩy nhân loại vào hố thẳm của sự cô đơn kỹ thuật số hay sự thao túng hành vi. Thay vào đó, công nghệ phải trở thành nhịp cầu, một “bí tích” theo nghĩa rộng, để kết nối các tâm hồn với nhau và hướng thượng về Thiên Chúa.
- AI và sứ vụ truyền giáo: Một “Lễ Hiện Xuống” kỹ thuật số
Chúng ta đang chứng kiến một tiềm năng cho “Lễ Hiện Xuống mới” (New Pentecost) trong không gian kỹ thuật số. Nếu ngày xưa, Chúa Thánh Thần ban ơn ngôn ngữ để các Tông đồ ra đi loan báo Tin Mừng cho muôn dân, thì ngày nay, AI đang đóng vai trò hỗ trợ việc “phá vỡ rào cản ngôn ngữ” đó.
- Cá vị hóa Lời Chúa: Loan báo Tin Mừng bằng AI không phải là để máy móc thay thế sự hiện diện sống động của Giáo hội. Nó là việc sử dụng khả năng phân tích siêu việt của AI để làm cho Lời Chúa vang vọng một cách cá vị hóa (personalized). AI có thể giúp phân tích ngữ cảnh văn hóa, tâm lý và xã hội của người nghe, từ đó giúp các nhà truyền giáo đưa ra cách tiếp cận phù hợp nhất, giúp Lời Chúa chạm đến “nỗi khát khao sâu thẳm” của từng cá nhân.
- Chắt lọc Chân – Thiện – Mỹ: Trong một thế giới tràn ngập “rác thông tin” (infodemic) và tin giả (fake news), AI được các chuyên gia Công giáo thiết lập có thể đóng vai trò như bộ lọc khôn ngoan, giúp người dùng tìm thấy những giá trị vĩnh cửu.
- Hỗ trợ Mục vụ và Giáo dục: Đức Thánh Cha Leo XIV nhìn thấy viễn cảnh AI hỗ trợ đắc lực cho các mục tử. Các hệ thống AI có thể giúp quản lý giáo xứ, phân tích nhu cầu tâm linh của cộng đoàn, và thậm chí cung cấp các trợ lý ảo giải đáp giáo lý cơ bản 24/7, giúp xóa tan “mù chữ về đức tin” (faith illiteracy). Đặc biệt, AI giúp chuyển ngữ Kinh Thánh và các văn kiện Giáo hội sang các ngôn ngữ thiểu số một cách tức thời, điều mà trước đây phải mất hàng chục năm.
III. Algor-ethics: Đạo đức thuật toán và lương tâm Công Giáo
Tuy nhiên, sức mạnh càng lớn thì trách nhiệm càng cao. Đức Thánh Cha đặt nền tảng cho sự phát triển này dựa trên khái niệm “Đạo đức thuật toán” (Algor-ethics). Đây là khái niệm mà Giáo hội kiên trì bảo vệ để đảm bảo phẩm giá con người luôn là trung tâm (human-centric AI).
Chúng ta không thể phó mặc tương lai nhân loại cho các thuật toán vô tri hoạt động dựa trên lợi nhuận thuần túy. Các chuyên gia Công giáo được mời gọi dấn thân vào “vùng ngoại biên kỹ thuật số” – nơi mà những định kiến (bias) về chủng tộc, giới tính, hay nghèo đói có thể bị khuếch đại bởi các thuật toán máy học.
- Sứ mạng công lý: Họ phải đảm bảo các hệ thống AI được xây dựng trên nền tảng công lý, không phân biệt đối xử.
- Bảo vệ sự sống: AI trong y học và sinh học phải tôn trọng sự sống từ lúc thụ thai đến cái chết tự nhiên, không biến con người thành vật thí nghiệm của các thuật toán tối ưu hóa.
- Sự thánh hóa công việc: Việc “thánh hóa” công nghệ bắt đầu từ chính đời sống nội tâm của người kỹ sư. Khi họ đặt việc cầu nguyện và phân định tâm linh (spiritual discernment) lên trên các KPI về lợi nhuận hay quyền lực, khi họ viết một dòng code với ý thức phục vụ sự thật, thì sản phẩm trí tuệ nhân tạo đó mới thực sự trở thành khí cụ của Chúa Thánh Thần.
- Giới hạn của công nghệ và sự cần thiết của “cái chạm” nhân loại
Dù lạc quan, nhưng Giáo hội luôn thực tế. Lòng thương xót của Thiên Chúa cần được biểu lộ, và Đức Thánh Cha Leo XIV nhắc nhở: Dù công nghệ có tiến bộ đến đâu, nó không bao giờ có thể thay thế được cái chạm của lòng nhân ái, sự lắng nghe chân thành của một con tim rung động, và đặc biệt là việc cử hành các Bí tích.
AI không thể rửa tội, không thể giải tội, và không thể cử hành Thánh Thể. Trong thế giới ảo, chúng ta có thể có “kết nối” (connection), nhưng chỉ trong thế giới thực, chúng ta mới có “hiệp thông” (communion) trọn vẹn.
- Từ ảo đến thực: AI có thể dẫn đưa một người tìm đến nhà thờ, giải đáp thắc mắc đức tin ban đầu, nhưng chính cộng đoàn đức tin bằng xương bằng thịt mới là nơi ân sủng được tuôn đổ.
- Kiến tạo hòa bình: Các nhà công nghệ Công giáo phải thiết kế những môi trường kỹ thuật số thúc đẩy sự gặp gỡ thực sự (culture of encounter), thay vì tạo ra các “bong bóng thông tin” (filter bubbles) cô lập con người. Họ phải là những chiến sĩ hòa bình, dùng AI để phát hiện và ngăn chặn ngôn từ thù ghét, lan tỏa hương thơm của Tin, Cậy, Mến.
- Di sản đức tin và lời mời gọi dấn thân của người trí thức Công Giáo
Nhìn lại lịch sử, từ bản in của Gutenberg giúp phổ biến Kinh Thánh, đến Radio Vatican và Internet, Giáo hội luôn can đảm đón nhận phương tiện mới. Hôm nay, tiếng gọi của Đức Leo XIV là lời hiệu triệu cho một thế hệ “Tông đồ số” (Digital Apostles).
Thách đố lớn nhất không nằm ở kỹ thuật, mà ở sự dấn thân.
- Liệu chúng ta có đủ can đảm đưa giá trị Tin Mừng vào dữ liệu huấn luyện (training data) của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs)?
- Liệu chúng ta có đủ kiên trì bảo vệ quyền riêng tư (privacy) và tự do ý chí (free will) của con người trước sự giám sát toàn trị?
Các chuyên gia Công giáo phải là “Muối và Ánh Sáng” ngay trong thế giới ảo. Họ phải thiết lập các tiêu chuẩn đạo đức AI không phải bằng sự áp đặt giáo điều, mà bằng sự chứng tá qua chất lượng công việc xuất sắc và sự liêm chính đạo đức.
Hơn nữa, AI mở ra cơ hội bảo tồn di sản. Việc số hóa và phân tích các bản văn cổ, tác phẩm của các Giáo phụ, các Thánh Tiến sĩ bằng AI giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn kho tàng Mạc khải. AI giúp “Sự thông minh” nhân tạo phục vụ cho “Sự Khôn Ngoan” của Thiên Chúa, tạo điều kiện cho một sự “hiệp hành” (synodality) giữa thần học gia và khoa học gia, cùng xây dựng nền nhân bản toàn diện.
Phó thác cho Đức Maria – Ngôi sao của sự “nhập thể” mới
Cuối cùng, hành trình đầy thách thức này cần được phó thác cho sự bảo trợ của Mẹ Maria, Ngôi Sao Truyền Giáo. Mẹ là người đầu tiên đã thưa tiếng “Xin Vâng” (Fiat) để Ngôi Lời nhập thể vào lịch sử nhân loại bằng xương bằng thịt.
Ngày hôm nay, trước kỷ nguyên số, xin Mẹ giúp mỗi người chúng ta cũng biết thưa tiếng “Xin Vâng” trước những cơ hội và thách thức mà AI mang lại. Ước mong sao Ngôi Lời một lần nữa được “nhập thể” vào trong dòng chảy thông tin, vào trong các mạng lưới nơ-ron nhân tạo. Cầu chúc cho mỗi chuyên gia Công giáo, mỗi khi ngồi trước màn hình máy tính, luôn cảm nhận được sự hiện diện của Chúa Phục Sinh đang đồng hành (Emmanuel), nhắc nhở họ rằng: Mục đích cuối cùng của mọi sự tiến bộ không phải là sự siêu việt của máy móc, mà là để con người được sống và sống dồi dào trong tình yêu Thiên Chúa (Ga 10,10).
Khi được đặt dưới ánh sáng Đức Tin, Trí tuệ Nhân tạo sẽ không còn là một ẩn số đáng sợ, mà trở thành một bài ca tụng khen (Magnificat) quyền năng và lòng lân tuất của Đấng Tạo Hóa – Đấng luôn làm mới mọi sự.
Lm. Anmai, CSsR
