TỪ “GIỮ ĐẠO” ĐẾN “SỐNG ĐẠO”: CUỘC CÁCH MẠNG TÂN PHÚC ÂM HÓA TRONG THẾ GIỚI ĐẦY BIẾN ĐỘNG
“Người thời nay tin vào các chứng nhân hơn là thầy dạy, và nếu họ có tin vào thầy dạy là vì các thầy dạy ấy đã là những chứng nhân.” — Đức Thánh Giáo Hoàng Phaolô VI (Evangelii Nuntiandi)
Trong dòng chảy hối hả của xã hội hiện đại, đời sống đức tin của người Kitô hữu đang đối diện với những thách thức chưa từng có. Chúng ta vẫn thường nghe một câu nhận xét chua xót từ những người ngoại giáo, hay thậm chí từ chính anh chị em mình: “Tin Đạo chứ không tin người có Đạo”. Câu nói ấy như một mũi gai nhọn đâm vào lương tâm của cộng đoàn Dân Chúa, phơi bày một thực tế nhức nhối: sự phân liệt giữa Đức tin tuyên xưng và Đời sống thực tế.
Khoảng cách giữa “Giữ Đạo” và “Sống Đạo” đôi khi xa vời vợi như trời và đất. Chính vì sự nguy hại của lối sống đạo hình thức này mà Giáo hội, đặc biệt qua các Đức Giáo Hoàng gần đây, đã không ngừng kêu gọi cuộc “Tân Phúc-Âm-hóa”. Đây không chỉ là một phong trào, mà là một cuộc cách mạng về lối sống để Đức Kitô được hiện diện thực sự giữa đời thường.
- GIẢI PHẪU CĂN BỆNH “GIỮ ĐẠO”: KHI ĐỨC TIN CHỈ LÀ CHIẾC MẶT NẠ
Khái niệm “Giữ Đạo” (Keeping the Faith) – nếu hiểu theo nghĩa tiêu cực phổ biến hiện nay – gợi lên hình ảnh của sự bảo thủ, thụ động và rập khuôn. Đó là trạng thái đức tin bị “đóng băng” trong những nghi thức vỏ bọc.
1.1. Chủ nghĩa Hình thức (Formalism) và Tư duy “Checklist”
Người “giữ Đạo” thường mắc kẹt trong tư duy coi tôn giáo là một bản danh sách các việc cần làm (checklist).
- Đi lễ Chúa Nhật: Có mặt điểm danh để không phạm tội trọng.
- Đọc kinh sáng tối: Đọc thuộc lòng như một cái máy, môi miệng mấp máy nhưng tâm trí để ở chuyện làm ăn, toan tính.
- Kiêng thịt ngày thứ Sáu: Tuân thủ nghiêm ngặt nhưng lại không ngại “ăn thịt người” bằng những lời nói hành, nói xấu.
Đối với họ, mối quan hệ với Thiên Chúa biến thành một cuộc trao đổi sòng phẳng: “Con đã đi lễ, đã dâng cúng, Chúa phải ban cho con sức khỏe, tiền tài.” Khi đức tin chỉ dừng lại ở việc tuân giữ luật lệ bên ngoài mà thiếu vắng sự rung động của con tim, nó trở nên khô cứng và vô hồn.
1.2. Sự phân liệt giữa Phụng vụ và Đời sống (Schizophrenia of Faith)
Hiến chế Lumen Gentium dạy rằng người Kitô hữu phải mang tinh thần Tin Mừng vào mọi ngõ ngách của đời sống trần thế. Thế nhưng, người chỉ biết “giữ Đạo” lại tạo ra một sự chia cắt trầm trọng:
- Trong Nhà thờ: Họ là những “thánh nhân”, sốt sắng rước kiệu, hát to, quỳ gối nghiêm trang.
- Ngoài Xã hội: Vừa bước ra khỏi cổng thánh đường, họ lột bỏ “chiếc áo thánh thiện” để trở về với con người thế tục: gian lận trong kinh doanh, chèn ép nhân viên, vô cảm trước người nghèo, tham gia vào những cuộc vui trác táng.
Chính sự mâu thuẫn này tạo nên cái gọi là “gương mù”. Người ngoại giáo nhìn vào họ và tự hỏi: “Nếu Chúa của họ là Tình Yêu, tại sao họ lại sống ích kỷ như vậy?”
1.3. Những cực đoan: Duy luật và Đạo tại tâm
- Nhóm Duy luật (Legalistic): Giống như những người Biệt phái (Pharieu) năm xưa, họ soi mói từng chi tiết nhỏ nhặt của nghi thức nhưng lại bỏ qua điều cốt lõi là Lòng Thương Xót. Họ sẵn sàng lên án người khác vì ăn mặc không đúng quy định, nhưng lại dửng dưng trước một người đang đói khổ.
- Nhóm “Đạo tại tâm” (ngụy biện): Một thái cực khác là những người lười biếng thực hành đức tin cộng đoàn, ngụy biện rằng “Chúa ở trong tim là đủ”. Thực chất, đây là sự chối bỏ tính hiệp thông của Giáo hội và từ chối dấn thân.
- CHÂN DUNG NGƯỜI “SỐNG ĐẠO”: CUỘC CÁCH MẠNG CỦA TÂN PHÚC-ÂM-HÓA
Khác với động từ “giữ” (cố định, bảo thủ), “sống” là một động từ mang tính hiện sinh, vận động và phát triển không ngừng. Người sống Đạo là người để dòng máu Tin Mừng lưu chuyển trong từng tế bào cuộc đời mình.
2.1. Phúc Âm thứ Năm: Cuộc đời của bạn
Chúng ta có 4 cuốn Phúc Âm của Mát-thêu, Mác-cô, Lu-ca và Gio-an. Nhưng nhà thần học Wallace E. Norwood và sau này là ĐGM Fulton Sheen đã nhắc đến “Cuốn Phúc Âm thứ Năm”. Đó chính là cuộc đời của mỗi Kitô hữu.
“Bạn viết Phúc-âm, mỗi ngày, mỗi chương, bằng cách sống của mình… Người ta đọc thấy gì: Sự thật hay Gian dối? Bởi vì Phúc-Âm mà người ta có thể đọc được, thì chỉ có Phúc-Âm do chính cuộc đời bạn viết nên mà thôi.”
Thế giới ngày nay có thể không bao giờ mở Kinh Thánh ra đọc, nhưng họ đang “đọc” chúng ta mỗi ngày.
- Nếu chúng ta sống bao dung, họ hiểu Thiên Chúa là Cha nhân từ.
- Nếu chúng ta sống công bình, họ hiểu Thiên Chúa là Chân lý.
- Người sống Đạo biến cuộc đời mình thành một lời rao giảng không cần ngôn từ.
2.2. Tân Phúc-Âm-hóa (New Evangelization): Bình mới, Rượu mới
Đức Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, cha đẻ của khái niệm này, đã định nghĩa Tân Phúc-Âm-hóa không phải là rao giảng một Tin Mừng khác (vì Tin Mừng là bất biến), mà là làm mới lại trong:
- Nhiệt huyết mới: Không phải sự uể oải của thói quen, mà là ngọn lửa yêu mến nồng nàn như các Tông đồ ngày Lễ Ngũ Tuần.
- Phương pháp mới: Sử dụng ngôn ngữ, công nghệ, cách tiếp cận phù hợp với con người thời đại kỹ thuật số.
- Lối diễn tả mới: Làm sao để đức tin chạm đến trái tim con người hiện đại, giải đáp những khắc khoải hiện sinh của họ.
- BÀI HỌC TỪ ĐIỆN ẢNH: “LES INNOCENTES” – BI KỊCH CỦA ĐỨC TIN VÔ CẢM
Bộ phim Les Innocentes (Các Nữ Tu Trong Trắng) dựa trên sự kiện có thật tại Ba Lan năm 1945 là một minh chứng đau đớn nhưng hùng hồn cho sự đối lập giữa “Giữ Đạo” và “Sống Đạo”.
3.1. Bối cảnh bi thương và Xung đột lương tâm
Trong bối cảnh thế chiến, các nữ tu bị lính cưỡng bức và mang thai. Tu viện đứng trước một cơn khủng hoảng chưa từng có.
- Bà Mẹ Bề Trên (Hình ảnh của Giữ Đạo/Duy Luật): Bà đại diện cho lề luật cứng nhắc. Vì sợ tai tiếng cho nhà dòng, sợ vi phạm lời khấn khiết tịnh (về mặt hình thức), bà đã nhẫn tâm đem đứa trẻ sơ sinh bỏ ra ngoài trời tuyết giá. Câu nói ngụy biện “Ta phó thác cho Chúa” của bà thực chất là hành động giết người nhân danh Chúa. Bà đã chọn giữ cái “vỏ thánh thiện” của tu viện hơn là giữ sự sống con người.
- Cô Y tá Cộng sản Mathilde (Hình ảnh của Lương tâm/Tình Người): Một người vô thần, người của phe đối lập, lại hành động giống Chúa Giêsu hơn cả. Cô bất chấp nguy hiểm, vượt qua rào cản ý thức hệ để cứu giúp các sơ “mẹ tròn con vuông”.
3.2. Sự thức tỉnh: Từ Tháp ngà đến Bệnh viện dã chiến
Bi kịch được hóa giải khi Sơ Maria và các nữ tu trẻ dám bước qua nỗi sợ hãi và lề luật cứng nhắc để đón nhận sự sống.
- Câu nói: “Đây là con tôi, nó có quyền được yêu thương” là sự chiến thắng của tình mẫu tử và Tin Mừng Sự Sống trước sự chết chóc của lề luật.
- Hình ảnh cuối phim khi tu viện trở thành nơi nuôi dưỡng trẻ mồ côi là hình ảnh tuyệt đẹp của Tân Phúc-Âm-hóa. Tu viện không còn là “tháp ngà” đóng kín để các sơ giữ mình thanh sạch, mà trở thành “bệnh viện dã chiến” (như lời ĐTC Phanxicô) để chữa lành vết thương nhân loại.
- BỐI CẢNH XÃ HỘI HIỆN NAY: KHI “VĂN HÓA SỰ CHẾT” LÊN NGÔI
Nhìn từ bài học lịch sử và điện ảnh ra thế giới thực tại, đặc biệt là tại Việt Nam, lời mời gọi “Sống Đạo” càng trở nên cấp bách.
4.1. Sự trỗi dậy của Văn hóa Sự Chết (Culture of Death)
Thế giới đang cổ vũ cho những điều đi ngược lại sự sống: nạo phá thai tràn lan, ơ-tha-na-si-a (an tử), hôn nhân đồng tính, và lối sống hưởng thụ ích kỷ. Ma quỷ không còn ẩn mình, chúng công khai thách thức các giá trị thánh thiêng (như vụ việc Tòa thánh phải cho phép trừ quỷ cả thành phố Detroit).
4.2. Thảm họa Môi trường và Lương tâm tại Việt Nam
Tại Việt Nam, sự kiện Formosa hay ô nhiễm môi trường không chỉ là vấn đề sinh thái, mà là vấn đề Đạo đức và Đức tin.
- Những người làm kinh tế bất chấp thủ đoạn, xả thải độc hại, là những kẻ tôn thờ thần Tài (Mammon) thay vì Thiên Chúa.
- Những người Kitô hữu im lặng, dửng dưng trước cái ác, hoặc tệ hơn là đồng lõa tham nhũng, gian dối, chính là những người “giữ đạo” mà “lương tâm đã chết”.
4.3. Bốn cái chết –
Lời nhận định về thảm họa môi trường vẫn còn nguyên giá trị cảnh tỉnh về sự xuống cấp của nhân tính:
“Tôi thấy có ít nhất bốn cái chết: cái chết của lương tâm, cái chết của luân lý, cái chết của lý trí, cái chết của chính trị”.
- Cái chết của Lương tâm: Khi con người không còn biết ghê sợ trước cái ác, mất đi khả năng phân định thiện – ác.
- Cái chết của Luân lý: Khi các chuẩn mực đạo đức xã hội bị đảo lộn, đồng tiền lên ngôi vua.
- Cái chết của Lý trí: Khi con người hành động theo bản năng bầy đàn hoặc bị dắt mũi bởi sự dối trá mà không chịu suy xét.
- Cái chết của Chính trị: Khi chính trị không còn phục vụ công ích (bonum commune) mà trở thành công cụ vơ vét và áp bức.
Người “Sống Đạo” phải là người lội ngược dòng nước lũ này. Chúng ta không thể vừa đọc kinh Lạy Cha, vừa xả rác bừa bãi hay làm ăn gian dối. Đức tin phải dẫn đến hành động bảo vệ Sự Sống, bảo vệ Môi Trường và bảo vệ Công Lý.
- KẾT LUẬN: ĐỪNG ĐỂ ĐẠO CHỈ LÀ CHIẾC ÁO KHOÁC
Cuộc cách mạng Tân Phúc-Âm-hóa bắt đầu từ chính sự hoán cải của mỗi cá nhân. Từ bỏ lối sống “Giữ Đạo” an toàn, thụ động để dấn thân vào con đường “Sống Đạo” đầy mạo hiểm nhưng vinh quang.
Chúng ta cần nhớ rằng:
- Chúa không cần những con vẹt biết đọc kinh, Ngài cần những người con biết yêu thương.
- Chúa không cần những ngôi thánh đường nguy nga nhưng vắng bóng bác ái, Ngài cần những tâm hồn là đền thờ của Chúa Thánh Thần.
Lời nguyện kết:
Lạy Chúa, xin đánh thức con khỏi giấc ngủ mê của sự đạo đức hình thức. Xin đừng để con trở thành kẻ giữ chìa khóa Nước Trời mà không bao giờ bước vào. Xin giúp con can đảm sống Lời Ngài giữa chợ đời, để mỗi việc con làm, mỗi lời con nói đều trở thành một trang Phúc Âm sống động, dẫn đưa anh chị em con về với Ngài. Amen.
Lm. Anmai, CSsR
