VAI TRÒ CỦA GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VÀ CÁC TÔN GIÁO KHÁC TRONG VIỆC THẢO LUẬN VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI)
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển chóng mặt, việc Giáo hoàng mới bày tỏ những quan điểm mạnh mẽ về AI được đánh giá là một điều tích cực. Điều này không chỉ phản ánh sự quan tâm sâu sắc của lãnh đạo tôn giáo đối với các vấn đề đương đại mà còn nhấn mạnh vai trò quan trọng của các tổ chức tôn giáo trong việc định hướng đạo đức cho sự tiến bộ khoa học. Giáo hoàng mới, với những phát biểu cảnh báo về rủi ro của AI đối với phẩm giá con người, công lý và lao động, đã trở thành một tiếng nói đạo đức hàng đầu trên thế giới. Ông nhấn mạnh rằng AI phải được phát triển và triển khai với trọng tâm là phẩm giá con người, tránh những hậu quả tiêu cực như mất việc làm hàng loạt hay sự thao túng xã hội. Quan điểm này không chỉ dừng lại ở lời nói mà còn được thể hiện qua các tài liệu chính thức từ Vatican, giúp định hình cuộc thảo luận toàn cầu về AI. Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá sâu hơn vai trò của Giáo Hội Công Giáo và các tôn giáo khác trong việc thảo luận về AI, từ góc nhìn đạo đức, xã hội đến triết lý.
Trước hết, hãy xem xét vai trò dẫn đầu của Giáo Hội Công Giáo trong lĩnh vực này. Giáo Hội Công Giáo, với lịch sử lâu đời trong việc ứng phó với các tiến bộ khoa học – từ thuyết tiến hóa đến công nghệ sinh học – nay đang tích cực tham gia vào cuộc đối thoại về AI. Giáo hoàng Francis, người tiền nhiệm của Giáo hoàng mới, đã đặt nền móng vững chắc bằng cách nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ lợi ích của nhân loại. Trong thông điệp “Trí Tuệ Nhân Tạo và Sự Khôn Ngoan Của Trái Tim” (Artificial Intelligence & the Wisdom of the Heart) được công bố vào năm 2024, Giáo hoàng Francis khẳng định rằng AI có thể đóng góp tích cực vào lĩnh vực truyền thông, nhưng chỉ khi nó không loại bỏ vai trò của con người. Ông cảnh báo về nguy cơ AI dẫn đến “tư duy nhóm” (groupthink) hoặc thu thập dữ liệu chưa được xác minh, dẫn đến sự suy giảm trong khả năng suy nghĩ phê phán của con người. Tài liệu này nhấn mạnh rằng AI không phải là một công cụ trung lập; nó phản ánh các giá trị của những người tạo ra nó, và do đó cần được hướng dẫn bởi đạo đức Kitô giáo.
Sang năm 2025, Vatican tiếp tục phát hành các tài liệu quan trọng hơn, chẳng hạn như “Antiqua et Nova: Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Đức Tin” (Antiqua et Nova: Note on the Relationship Between Artificial Intelligence and Faith). Tài liệu này khám phá tiềm năng và rủi ro của AI từ góc nhìn Công Giáo, nhấn mạnh rằng đạo đức của AI phụ thuộc vào lựa chọn của con người. Vatican kêu gọi cấm sử dụng các vũ khí AI tự động, coi chúng là “rủi ro tồn vong” vì có khả năng hành động theo cách không thể kiểm soát. Giáo hoàng mới, được cho là Leo XIV trong một số nguồn tin, đã tiếp nối di sản này bằng cách kêu gọi một khung quy định toàn cầu về AI. Ông cảnh báo rằng cuộc chạy đua công nghệ AI có thể dẫn đến bất bình đẳng xã hội lớn hơn, nơi chỉ một số ít quốc gia hoặc tập đoàn kiểm soát công nghệ này, bỏ qua lợi ích của các cộng đồng nghèo khó. Giáo Hội Công Giáo không chỉ dừng lại ở lời kêu gọi mà còn hợp tác với các chuyên gia công nghệ, tổ chức các hội thảo và hội nghị để thảo luận về cách AI có thể được sử dụng trong mục vụ, chẳng hạn như hỗ trợ giáo dục tôn giáo hoặc phân tích dữ liệu để giúp đỡ người nghèo.
Vai trò của Giáo Hội Công Giáo còn thể hiện ở việc cung cấp một khung đạo đức toàn diện. Không giống như các tổ chức thế tục có thể tập trung chủ yếu vào lợi nhuận hoặc hiệu quả, Giáo Hội nhấn mạnh vào phẩm giá con người như một giá trị cốt lõi. Ví dụ, trong các hướng dẫn của Vatican, AI được khuyến khích sử dụng để cải thiện y tế, giáo dục và môi trường, nhưng phải đảm bảo không vi phạm quyền riêng tư hoặc tạo ra sự phân biệt đối xử dựa trên thuật toán. Giáo Hội cũng cảnh báo về “thần học của sự vô thân xác” (theology of the disembodied), nơi AI có thể làm suy giảm trải nghiệm con người bằng cách thay thế tương tác thực tế bằng các mô phỏng ảo. Điều này khuyến khích các nhà phát triển AI suy nghĩ về tác động tinh thần, không chỉ vật chất. Hơn nữa, Giáo Hội Công Giáo đã trở thành một “neo đạo đức” (moral anchor) trong bối cảnh các công ty công nghệ lớn như Google hay OpenAI đang đối mặt với chỉ trích về đạo đức. Bằng cách tham gia vào các diễn đàn quốc tế, chẳng hạn như Liên Hợp Quốc hoặc G7, Vatican giúp đảm bảo rằng tiếng nói của các nước đang phát triển và các nhóm dễ bị tổn thương được lắng nghe trong cuộc thảo luận về AI.
Bên cạnh Giáo Hội Công Giáo, các tôn giáo khác cũng đang đóng góp tích cực vào cuộc thảo luận về AI, mang đến những góc nhìn đa dạng dựa trên truyền thống và giá trị riêng biệt. Trong Islam, AI được đánh giá qua lăng kính của Sharia – bộ luật Hồi giáo – và các giá trị cốt lõi như công lý (adl), lòng nhân ái (rahmah) và trách nhiệm. Các học giả Hồi giáo chào đón AI trong các lĩnh vực như y tế và giáo dục, miễn là nó phục vụ lợi ích chung và không vi phạm các nguyên tắc tôn giáo. Ví dụ, AI có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu y tế để cứu sống, nhưng phải tránh các ứng dụng như giám sát cá nhân có thể xâm phạm quyền riêng tư, vốn được coi là thiêng liêng trong Islam. Một số tổ chức Hồi giáo đã kêu gọi phát triển “AI Hồi giáo” (Islamic AI), nơi các thuật toán được thiết kế để tuân thủ các quy tắc halal, tránh nội dung cấm kỵ. Tuy nhiên, có lo ngại rằng AI có thể dẫn đến sự thờ ơ tinh thần nếu con người quá phụ thuộc vào máy móc thay vì cầu nguyện và suy ngẫm.
Trong Kitô giáo Tin Lành và Chính Thống Giáo, quan điểm về AI thường nhấn mạnh rằng công nghệ này không đe dọa quyền lực tối thượng của Chúa. Một bài viết từ Christ Over All năm 2024 khẳng định rằng AI không thể thay thế mối quan hệ tinh thần, vì nó thiếu linh hồn và khả năng giao tiếp thực sự với Chúa. Các nhà lãnh đạo Tin Lành khuyến khích sử dụng AI để lan tỏa Kinh Thánh, chẳng hạn qua các ứng dụng dịch thuật hoặc phân tích văn bản thánh, nhưng cảnh báo về nguy cơ AI tạo ra nội dung giả mạo có thể làm sai lệch đức tin. Trong khi đó, Phật giáo và Ấn Độ giáo mang đến góc nhìn triết lý hơn. Phật giáo, với khái niệm về khổ đau và vô thường, xem AI như một công cụ có thể giảm bớt khổ đau nếu được sử dụng với chánh niệm, nhưng cảnh báo về nguy cơ AI tăng cường lòng tham hoặc ảo tưởng. Các nhà sư Phật giáo đã thảo luận về việc sử dụng AI trong thiền định, như ứng dụng hướng dẫn chánh niệm, nhưng nhấn mạnh rằng trí tuệ thực sự đến từ nội tâm chứ không phải máy móc. Ấn Độ giáo, với niềm tin vào karma và dharma, coi AI là một phần của sự tiến hóa vũ trụ, nhưng kêu gọi đảm bảo rằng công nghệ này không làm gián đoạn sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên.
Các tôn giáo truyền thống khác, như Do Thái giáo, cũng tham gia tích cực. Do Thái giáo nhấn mạnh rằng AI phải tôn trọng mạng sống con người (pikuach nefesh) và tránh các ứng dụng có thể gây hại, như vũ khí tự động. Một dự án từ Future of Life Institute đang hỗ trợ các nhóm tôn giáo truyền thống bày tỏ quan điểm về tương lai AI tích cực, giúp họ chống lại các rủi ro và thúc đẩy lợi ích. Tổng thể, các tôn giáo không chỉ phản đối mà còn đề xuất các giải pháp, chẳng hạn như thành lập các ủy ban đạo đức liên tôn để giám sát phát triển AI. Điều này giúp đa dạng hóa cuộc thảo luận, tránh tình trạng bị chi phối bởi các quan điểm phương Tây hoặc lợi ích kinh tế.
Việc Giáo hoàng mới có quan điểm mạnh mẽ về AI là một dấu hiệu tích cực, vì nó khẳng định vai trò của tôn giáo trong việc định hình tương lai công nghệ. Giáo Hội Công Giáo dẫn đầu với các tài liệu và kêu gọi quy định đạo đức, trong khi các tôn giáo khác bổ sung bằng các góc nhìn văn hóa và tinh thần đa dạng. Bằng cách tham gia vào cuộc thảo luận, các tôn giáo giúp đảm bảo rằng AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là phương tiện phục vụ nhân loại, tôn trọng phẩm giá và giá trị thiêng liêng. Trong tương lai, sự hợp tác giữa tôn giáo, khoa học và chính trị sẽ là chìa khóa để khai thác tiềm năng của AI mà không đánh mất bản chất con người.
Lm. Anmai, CSsR
