CÁC RỦI RO KHÔNG THỂ CHẤP NHẬN ĐƯỢC TRONG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: PHÂN TÍCH CHI TIẾT THEO ĐẠO LUẬT AI CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU
Trong tâm tình của những ngày tháng mà nhân loại đang đứng trước ngưỡng cửa của những biến chuyển khôn lường, khi trí tuệ con người – vốn là hình ảnh phản chiếu sự khôn ngoan của Thiên Chúa – đã sáng tạo nên những công cụ mạnh mẽ đến mức ta gọi nó là Trí tuệ Nhân tạo (AI), lòng tôi không khỏi dấy lên những suy tư trăn trở. Thưa anh chị em, chúng ta đang sống trong một thời đại mà ranh giới giữa thực và ảo, giữa người và máy, giữa sự tự do của con cái Chúa và sự nô lệ cho công nghệ đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Khi nhìn vào Đạo luật AI của Liên minh Châu Âu (EU AI Act), đặc biệt là những quy định về “Các rủi ro không thể chấp nhận được”, tôi không chỉ nhìn thấy những điều khoản pháp lý khô khan, mà tôi nghe thấy tiếng vọng của lương tâm, tiếng gọi bảo vệ phẩm giá con người, cái phẩm giá thánh thiêng mà Đấng Tạo Hóa đã trao ban cho mỗi chúng ta từ thuở đời đời. Hôm nay, trong sự hiệp thông và cầu nguyện, xin mời anh chị em cùng tôi đi sâu vào những góc khuất này, để phân định đâu là giới hạn mà chúng ta không được phép vượt qua, đâu là lằn ranh đỏ để bảo vệ linh hồn và sự tự do của con người.
Khởi đi từ cội nguồn sáng tạo, Thiên Chúa đã ban cho con người tự do ý chí. Đó là món quà quý giá nhất, là đặc ân để con người có thể yêu mến Chúa và yêu thương nhau một cách trọn vẹn. Thế nhưng, Đạo luật AI của Châu Âu đã chỉ ra một rủi ro kinh hoàng đầu tiên mà họ cấm tuyệt đối: đó là việc sử dụng các kỹ thuật thao túng tiềm thức (subliminal techniques) hoặc các thủ thuật lừa dối có chủ đích nhằm bóp méo hành vi của con người. Dưới cái nhìn đức tin, đây chính là sự xâm phạm thô bạo vào “thánh điện” của lương tâm. Khi một hệ thống AI được lập trình để thì thầm vào tai con người những điều mà ý thức họ không nhận ra, xui khiến họ hành động ngược lại với lý trí và lợi ích của chính mình, thì đó không còn là công nghệ phục vụ con người nữa, mà là một dạng cám dỗ tinh vi của thời đại mới. Nó gợi cho ta nhớ lại hình ảnh con rắn trong vườn địa đàng, dùng những lời lẽ êm tai để thao túng Eva. Nếu công nghệ tước đoạt khả năng tự quyết của con người, biến con người thành những con rối vô hồn bị giật dây bởi các thuật toán ẩn danh, thì đó là một trọng tội chống lại phẩm giá của thụ tạo. Chúng ta không thể chấp nhận một thế giới mà ở đó, sự tự do nội tâm – nơi Thiên Chúa ngự trị – bị chiếm đoạt bởi những dòng mã lệnh vô tri.
Tiếp nối sự thao túng ấy là một rủi ro khác đau đớn không kém, đó là việc khai thác các điểm yếu của những nhóm người dễ bị tổn thương. Đạo luật AI cấm việc lợi dụng tuổi tác, khuyết tật thể chất hay tinh thần, hoặc hoàn cảnh kinh tế xã hội để làm hại con người. Thưa anh chị em, Giáo huấn xã hội của Giáo hội Công giáo luôn đặt “người nghèo và người yếu thế” vào vị trí ưu tiên. Chúa Giêsu đã từng nói: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy.” Vậy mà, trí tuệ nhân tạo, nếu rơi vào tay của những kẻ tham lam và thiếu đạo đức, có thể trở thành công cụ để bóc lột những người bé mọn ấy. Hãy tưởng tượng một đứa trẻ ngây thơ bị AI dụ dỗ, một người già neo đơn bị thao túng cảm xúc, hay một người khuyết tật bị công nghệ dẫn dụ vào những hành vi nguy hại. Đó là sự tàn nhẫn không thể dung thứ. Công nghệ sinh ra là để nâng đỡ sự yếu đuối của con người, như chiếc gậy của người mục tử dẫn dắt đoàn chiên, chứ không phải là cái bẫy để săn lùng những con chiên đau yếu. Sự cấm đoán này của Châu Âu không chỉ là luật pháp, mà nó đồng điệu với tiếng gọi của Tin Mừng về lòng thương xót và công lý. Chúng ta không được phép để trí thông minh nhân tạo chà đạp lên lòng trắc ẩn nhân bản.
Đi sâu hơn vào phân tích, chúng ta đối diện với một rủi ro mang tính hệ thống mà Đạo luật gọi là “Chấm điểm công dân” (Social Scoring). Đây là việc các cơ quan công quyền sử dụng AI để đánh giá, phân loại và xếp hạng con người dựa trên hành vi xã hội hoặc đặc điểm tính cách của họ trong một khoảng thời gian dài. Dưới ánh sáng của Đức tin, điều này thật sự đáng sợ. Tại sao vậy? Bởi vì chỉ có Thiên Chúa mới là Đấng thấu suốt tâm can, và chỉ có Ngài mới là Thẩm phán công minh xét xử muôn dân. Khi con người, hay cụ thể hơn là một hệ thống máy móc, tự cho mình cái quyền phán xét và định giá trị của một con người qua những con số khô khốc, chúng ta đang đi ngược lại với tình yêu cứu độ. Con người là một mầu nhiệm, luôn có khả năng hối cải và đổi mới nhờ ân sủng. Việc đóng khung một người vào một “điểm số” xấu, rồi từ đó tước đoạt quyền lợi, an sinh hay cơ hội của họ, là chúng ta đang chối bỏ niềm hy vọng và khả năng vươn lên của họ. Một xã hội được vận hành bởi sự chấm điểm lạnh lùng sẽ triệt tiêu lòng bác ái, tạo ra những đẳng cấp mới, nơi những người có “điểm thấp” bị gạt ra bên lề như những người phong hủi thời xưa. Giáo hội luôn dạy rằng phẩm giá con người là bất khả xâm phạm, không phụ thuộc vào việc họ hữu dụng ra sao hay họ được chấm bao nhiêu điểm trong mắt nhà cầm quyền. Do đó, sự rủi ro này là không thể chấp nhận được, vì nó biến xã hội loài người thành một trại tập trung kỹ thuật số, nơi không có chỗ cho lòng bao dung và sự tha thứ.
Một khía cạnh khác cũng rùng rợn không kém, đó là việc sử dụng các hệ thống nhận diện sinh trắc học theo thời gian thực (Real-time remote biometric identification) trong không gian công cộng cho mục đích thực thi pháp luật, trừ một số trường hợp ngoại lệ cực kỳ nghiêm ngặt. Hãy suy ngẫm về điều này trong sự tĩnh lặng. Thiên Chúa ban cho con người quyền riêng tư, quyền được sống trong sự bình an mà không bị soi mói từng giây từng phút. Khi camera và AI có thể nhận diện, theo dõi và giám sát mọi bước chân, mọi cử chỉ của chúng ta trên đường phố, chúng ta đang dần đánh mất cảm giác tự do của những đứa con cái Chúa. Sự giám sát toàn diện (mass surveillance) tạo ra một bầu khí sợ hãi và nghi kỵ. Nó biến không gian công cộng thành một nhà tù vô hình. Dù mục đích có thể nhân danh an ninh, nhưng cái giá phải trả là sự tự do căn bản. Chúng ta nhớ lại lời Thánh Phaolô: “Đâu có Thần Khí Chúa, đó có tự do.” Một xã hội bị kiểm soát bởi “con mắt thần” của AI là một xã hội thiếu vắng sự tin tưởng. Sự an toàn thật sự phải đến từ sự giáo dục lương tâm và xây dựng tình huynh đệ, chứ không phải đến từ sự kiểm soát khắc nghiệt bằng công nghệ. Việc EU liệt kê điều này vào nhóm rủi ro không thể chấp nhận được cho thấy một sự cảnh tỉnh lớn: đừng vì sự tiện lợi hay an ninh giả tạo mà đánh đổi lấy quyền được sống như một con người tự do đúng nghĩa.
Hơn nữa, chúng ta cũng cần nói đến các hệ thống AI được dùng để dự đoán khả năng phạm tội của một cá nhân (predictive policing) chỉ dựa trên hồ sơ hoặc tính cách của họ. Đây là một sự xúc phạm đến công lý. Trong cái nhìn của Kitô giáo, mỗi người phải chịu trách nhiệm về hành vi thực sự của mình, chứ không phải bị kết tội vì những gì máy tính dự đoán họ “có thể” sẽ làm. Điều này phủ nhận ý chí tự do – khả năng lựa chọn điều thiện và khước từ điều ác trong từng khoảnh khắc của con người. Nếu chúng ta tin vào định mệnh do thuật toán sắp đặt, chúng ta chối bỏ tác động của ân sủng. Không ai sinh ra đã là tội phạm, và không thuật toán nào có quyền dán nhãn một đứa con của Chúa là tội phạm trước khi nó phạm tội. Rủi ro này đánh vào niềm tin căn bản rằng con người có thể thay đổi. Thánh Augustine từng nói: “Không có vị thánh nào không có quá khứ, và không có tội nhân nào không có tương lai.” Nhưng AI dự đoán tội phạm đang cố gắng xóa bỏ cái tương lai đầy hy vọng đó bằng cách khóa chặt con người vào những định kiến của dữ liệu quá khứ. Đó là một sự bất công thấu trời xanh mà lương tâm Công giáo không thể làm ngơ.
Thêm vào đó, việc sử dụng AI để nhận diện cảm xúc (emotion recognition) tại nơi làm việc hoặc trường học cũng bị cấm. Tại sao đây lại là điều không thể chấp nhận? Bởi vì cảm xúc là nơi sâu thẳm của tâm hồn, là nơi con người đối diện với chính mình và với Chúa. Việc dùng máy móc để “đọc” cảm xúc nhằm mục đích kiểm soát hiệu suất làm việc hay thái độ học tập là một sự xâm phạm thô bạo vào đời sống nội tâm. Con người không phải là cỗ máy cần được tối ưu hóa năng suất bằng cách giám sát từng cái nhíu mày hay nụ cười. Chúng ta có quyền được buồn, được vui, được lo âu mà không bị phán xét hay trừng phạt bởi một hệ thống vô tri. Sự tôn trọng tính riêng tư của nội tâm là điều kiện tiên quyết để con người phát triển lành mạnh. Khi công nghệ cố gắng soi rọi vào những ngóc ngách thầm kín nhất của tâm hồn chỉ để phục vụ lợi ích kinh tế, nó đang biến con người thành công cụ thuần túy, tước đi cái thiêng liêng của nhân vị.
Trong dòng chảy suy tư này, chúng ta cũng không thể bỏ qua những rủi ro từ việc thu thập dữ liệu khuôn mặt một cách bừa bãi từ internet hoặc camera an ninh để tạo ra cơ sở dữ liệu nhận diện khuôn mặt (scraping of facial images). Khuôn mặt của mỗi người là độc nhất, là dấu chỉ của sự hiện diện của Thiên Chúa nơi trần gian. “Lạy Chúa, con tìm thánh nhan Ngài.” Khuôn mặt con người không phải là dữ liệu thương mại, cũng không phải là tài sản công cộng để các công ty công nghệ tùy tiện khai thác. Việc biến khuôn mặt của hàng tỷ người thành những mã số để mua bán, trao đổi hay giám sát mà không có sự đồng thuận là hành vi trộm cắp danh tính, trộm cắp hình ảnh của Chúa. Nó biến xã hội thành một cái chợ dữ liệu, nơi con người bị vật hóa đến cùng cực. Đạo luật AI của Châu Âu đã rất đúng đắn khi vạch ra lằn ranh này. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, thân xác con người là đền thờ của Chúa Thánh Thần, cần được tôn trọng và bảo vệ chứ không phải để bị xâu xé bởi các thuật toán tham lam.
Thưa anh chị em, khi phân tích sâu xa những rủi ro không thể chấp nhận được này, chúng ta nhận ra một mẫu số chung: đó là sự chối bỏ nhân tính và sự ngạo mạn của kỹ thuật. Con người, trong cơn say của quyền lực sáng tạo, đang bị cám dỗ để đóng vai Thiên Chúa, muốn kiểm soát tất cả, biết tất cả và định đoạt tất cả. Nhưng lịch sử cứu độ đã cho thấy, tháp Babel sụp đổ không phải vì Chúa ghen tị, mà vì nền móng của nó được xây trên sự kiêu ngạo và chia rẽ. Ngày nay, nếu chúng ta xây dựng tháp Babel kỹ thuật số bằng những viên gạch của sự thao túng, giám sát và phân biệt đối xử, thì sự sụp đổ về mặt đạo đức là điều khó tránh khỏi. Giáo hội không chống lại công nghệ, Giáo hội trân trọng trí tuệ con người như một ân ban. Nhưng Giáo hội, với tư cách là Mẹ và là Thầy, luôn lên tiếng cảnh báo khi con cái mình đang chơi đùa với lửa. Những quy định cấm đoán của Đạo luật AI không phải là xiềng xích kìm hãm sự phát triển, mà là hàng rào bảo vệ bờ vực thẳm, để nhân loại không rơi vào hố sâu của sự phi nhân hóa.
Chúng ta cần nhìn nhận rằng, trí tuệ nhân tạo chỉ là phương tiện, còn con người mới là cứu cánh. Mọi sự phát triển công nghệ phải quy hướng về việc phục vụ con người toàn diện và mọi người. Khi một hệ thống AI đe dọa đến quyền sống, quyền tự do, quyền được tôn trọng và quyền được đối xử công bằng, thì hệ thống đó mang trong mình mầm mống của sự dữ. Sự dữ ngày nay không chỉ hiện hình qua bạo lực hay chiến tranh, mà nó ẩn mình tinh vi trong những dòng code êm ái, trong những tiện ích hào nhoáng nhưng tước đoạt linh hồn. Là người Công giáo, chúng ta được mời gọi để tỉnh thức. Tỉnh thức để không bị cuốn vào vòng xoáy của sự tiện nghi mà đánh mất lương tri. Tỉnh thức để nhận ra khuôn mặt đau khổ của Chúa Giêsu nơi những người bị AI phân biệt đối xử, bị chấm điểm thấp, hay bị thao túng tâm lý.
Cuộc chiến đấu thiêng liêng trong thời đại số này đòi hỏi chúng ta phải trang bị cho mình vũ khí của sự thật và tình yêu. Sự thật để nhận diện những rủi ro, không để bị lừa dối bởi những hứa hẹn hão huyền của công nghệ. Tình yêu để đặt con người lên trên máy móc, đặt lòng trắc ẩn lên trên hiệu quả thuật toán. Đạo luật AI của Châu Âu, dù là một văn bản thế tục, nhưng mang trong lòng nó những hạt giống của Chân lý, phản ánh khát vọng ngàn đời của con người về một thế giới công bằng và nhân ái. Chúng ta hãy cầu nguyện cho các nhà làm luật, các nhà khoa học và những người nắm giữ công nghệ, để họ có được sự khôn ngoan của Thần Khí, biết dừng lại trước những giới hạn đạo đức, biết sợ hãi trước việc xâm phạm phẩm giá con người.
Cuối cùng, thưa anh chị em, mỗi khi chúng ta chạm tay vào bàn phím, mỗi khi chúng ta tương tác với thế giới số, hãy nhớ rằng chúng ta vẫn là những con người bằng xương bằng thịt, có linh hồn bất tử, được Thiên Chúa yêu thương vô cùng. Đừng để bất kỳ trí tuệ nhân tạo nào, dù siêu việt đến đâu, định nghĩa chúng ta là ai. Giá trị của chúng ta không nằm ở dữ liệu, không nằm ở điểm số công dân, mà nằm ở Máu Thánh Chúa Kitô đã đổ ra để cứu chuộc. Hãy dùng công nghệ để loan báo Tin Mừng, để kết nối yêu thương, để chữa lành vết thương, chứ đừng để nó trở thành công cụ của sự thống trị và chia rẽ. Mong sao những phân tích này, dù chưa thể nói hết được mọi ngóc ngách của vấn đề trong giới hạn của câu chữ, sẽ là một chút men, một chút muối, giúp anh chị em suy tư và sống đạo giữa dòng đời đầy biến động này. Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là Trí Tuệ Tối Cao và là Tình Yêu Vĩnh Cửu, gìn giữ tâm hồn và trí khôn anh chị em trong ân sủng và bình an của Ngài, để chúng ta luôn làm chủ công nghệ và dùng nó để làm vinh danh Chúa hơn.
Lm. Anmai, CSsR
