NGUỒN GỐC “ALLELUIA” (HALLELUJAH) TRONG THÁNH VỊNH
Từ Alleluia (hay Hallelujah) có nguồn gốc từ tiếng Hípri (Hebrew): הַלְלוּ יָהּ (Halləlû Yāh).
- Hallelu (הַלְלוּ): động từ mệnh lệnh số nhiều của “hālal” → nghĩa là “Hãy ngợi khen”, “Hãy ca tụng”, “Hãy chúc tụng”.
- Yāh (יָהּ): dạng viết tắt của YHWH (Tên Thiên Chúa riêng của Israel, thường dịch là Đức Chúa, Chúa, Yahweh).
→ Hallelujah nghĩa đen là: “Hãy ngợi khen Chúa!” hoặc “Ngợi khen Chúa đi!”
Trong sách Thánh Vịnh (Book of Psalms)
Từ này chỉ xuất hiện trong sách Thánh Vịnh của Cựu Ước, tổng cộng 24 lần, và không xuất hiện ở bất kỳ sách nào khác trong Cựu Ước.
Nó bắt đầu xuất hiện từ Thánh Vịnh 104:35 (lần đầu tiên):
“Ước gì tội nhân biến mất khỏi mặt đất, và kẻ dữ không còn nữa. Hãy ngợi khen Chúa, hỡi linh hồn ta. Alleluia!” (Tv 104:35)
Sau đó, từ này xuất hiện nhiều hơn ở phần cuối sách Thánh Vịnh, tạo thành các nhóm “Thánh Vịnh Hallelujah” (Hallelujah Psalms):
- Tv 104–106
- Tv 111–113
- Tv 146–150 (đặc biệt nổi bật)
Thánh Vịnh 146 đến 150 được gọi là “Đại Hallelujah” hoặc “Hallelujah Chorus cuối cùng” của sách Thánh Vịnh. Mỗi thánh vịnh trong nhóm này đều bắt đầu và kết thúc bằng “Hallelujah”.
Thánh Vịnh 150 là đỉnh cao:
- Mở đầu bằng “Hallelujah!”
- Kết thúc bằng “Hallelujah!”
- Và chứa 13 lần lời kêu gọi ngợi khen trong 6 câu (toàn bộ thánh vịnh là một lời mời gọi toàn thể vũ trụ ngợi khen Chúa).
Ý nghĩa phụng vụ
Trong truyền thống Do Thái, các Thánh Vịnh Hallelujah (đặc biệt Tv 113–118) được hát trong các dịp lễ lớn như Lễ Vượt Qua (Pesach). Chúa Giêsu và các Tông đồ cũng đã hát những thánh vịnh này trong Bữa Tiệc Ly (Mt 26:30).
Khi Kinh Thánh được dịch sang tiếng Hy Lạp (bản Septuaginta), Hallelujah được chuyển tự thành Alleluia (Ἀλληλούϊα). Bản Latinh (Vulgata) và các ngôn ngữ Kitô giáo sau này giữ nguyên hình thức Alleluia. Đây chính là lý do Giáo hội Công giáo Latinh dùng Alleluia trong phụng vụ.
Tóm tắt ngắn gọn
- Nguồn gốc: Tiếng Hípri הַלְלוּ יָהּ → “Hãy ngợi khen Chúa!”
- Số lần: 24 lần, toàn bộ trong sách Thánh Vịnh.
- Lần đầu: Tv 104:35
- Đỉnh cao: Tv 146–150 (đặc biệt Tv 150)
- Ý nghĩa: Lời tung hô ngợi khen mạnh mẽ nhất, kêu gọi toàn thể tạo vật ca tụng Thiên Chúa.
Khi chúng ta hát Al-lê-lu-ia trong Thánh lễ, chúng ta đang tiếp nối chính lời tung hô của Thánh Vịnh, qua truyền thống Latinh của Giáo hội, để ngợi khen Chúa như Dân Israel xưa đã làm. Đó là một trong những lời cầu nguyện cổ xưa và đẹp nhất của Hội Thánh.
AL-LÊ-LU-IA HAY HALLELUJAH: NÓI CHO ĐÚNG ĐỂ HIỂU VÀ ĐỂ HIỆP NHẤT
Bài hát Hallelujah của Handel, chúng ta cần phân biệt cho rõ: đây là tên và lời ca theo truyền thống tiếng Anh của tác phẩm Messiah của Handel. Trong bản tiếng Anh ấy, chữ được viết là Hallelujah, và khi hát theo nguyên ngữ tiếng Anh, người ta thường phát âm là Ha-lê-lu-ia.
Tuy nhiên, trong phụng vụ Công giáo theo nghi lễ Rôma, nhất là trong phụng vụ Latinh và trong bản văn phụng vụ Công giáo Việt Nam, hình thức quen thuộc và đúng truyền thống là Alleluia, tiếng Việt thường hát là A-lê-lu-ia hoặc Al-lê-lu-ia. Sách Lễ Rôma dùng từ Alleluia cho lời tung hô trước Tin Mừng, và Quy Chế Tổng Quát Sách Lễ Rôma cũng nói đến việc hát Alleluia trước Tin Mừng, trừ những mùa phụng vụ không hát Alleluia, như Mùa Chay.
Vì thế, vấn đề không phải là cứ thấy chữ Hallelujah thì phải kết luận là sai. Cũng không nên nói rằng chữ H trong Hallelujah là chữ H câm như một nguyên tắc chung, vì trong tiếng Anh, chữ H ấy thường được đọc. Điểm chính xác phải nói là: trong phụng vụ Latinh của Giáo hội, chúng ta dùng “Alleluia”, không dùng “Hallelujah”; còn “Hallelujah” là hình thức tiếng Anh, được dùng trong nhiều bản thánh ca và tác phẩm âm nhạc, trong đó có bài nổi tiếng của Handel. Nguồn giới thiệu lời ca của Hallelujah Chorus cũng ghi lời ca là “Hallelujah”.
Do đó, hát nguyên bản tiếng Anh của Handel trong một chương trình hòa nhạc thánh ca, việc ghi và hát Hallelujah là phù hợp với nguyên tác. Nhưng nếu hát trong bối cảnh phụng vụ Công giáo Việt Nam, đặc biệt trong Thánh lễ, trong lời tung hô Tin Mừng, hoặc trong một cử hành có tính phụng vụ, thì nên dùng và hát theo hình thức A-lê-lu-ia / Al-lê-lu-ia, vì đó là cách phù hợp với truyền thống phụng vụ Latinh và với cách hát phụng vụ của Giáo hội Công giáo Việt Nam.
Nói cách khác, ta cần phân biệt ba điều.
Thứ nhất, xét theo nguồn gốc Kinh Thánh, lời này có nghĩa là: Hãy ngợi khen Chúa. Từ ấy đi từ truyền thống Hípri vào đời sống phụng vụ của Hội Thánh.
Thứ hai, xét theo phụng vụ Latinh, hình thức truyền thống là Alleluia, không có chữ H ở đầu. Đây là hình thức đi vào Sách Lễ, các sách phụng vụ và truyền thống thánh nhạc Công giáo Latinh. Tài liệu Công giáo cổ điển cũng ghi nhận rằng Alleluia, chứ không phải Hallelujah, là hình thức truyền thống trong cách chuyển tự Kitô giáo và trong phụng vụ.
Thứ ba, xét theo tiếng Anh và âm nhạc quốc tế, nhất là bài của Handel, hình thức Hallelujah là bình thường. Vì thế, không nên kết án cách viết ấy nếu người ta đang nói đến nguyên tác tiếng Anh. Nhưng khi đưa vào phụng vụ Công giáo Việt Nam, ta cần ưu tiên hình thức phụng vụ đã được Giáo hội dùng: A-lê-lu-ia / Al-lê-lu-ia.
Có một điểm nhỏ nhưng rất đáng lưu ý trong thánh nhạc phụng vụ. Bài nổi tiếng của Handel trong tiếng Anh được viết là Hallelujah, và nếu hát theo nguyên bản tiếng Anh thì người ta thường phát âm là Ha-lê-lu-ia. Tuy nhiên, trong phụng vụ Công giáo theo nghi lễ Rôma, hình thức truyền thống là Alleluia, và trong tiếng Việt phụng vụ, chúng ta quen hát là A-lê-lu-ia hoặc Al-lê-lu-ia. Vì thế, khi hát trong bối cảnh phụng vụ, chúng ta nên hát Al-lê-lu-ia, để trung thành với truyền thống phụng vụ Latinh và để giữ sự hiệp nhất trong cộng đoàn. Còn khi trình bày nguyên tác tiếng Anh của Handel trong một chương trình hòa nhạc, chữ Hallelujah không phải là sai, vì đó là hình thức của tiếng Anh và của chính tác phẩm.”
Như thế, cách nói chính xác nhất là:
Không phải: “Hallelujah sai vì chữ H câm.”
Mà phải nói:
“Trong phụng vụ Latinh/Rôma, hình thức đúng truyền thống là Alleluia; còn Hallelujah là hình thức tiếng Anh. Vì vậy, trong phụng vụ Công giáo Việt Nam, nên hát A-lê-lu-ia / Al-lê-lu-ia; còn nếu hát nguyên tác tiếng Anh của Handel thì Hallelujah là đúng với nguyên tác.”
Bài của Handel, theo nguyên tác tiếng Anh, được viết là Hallelujah, và nếu hát theo tiếng Anh thì người ta thường phát âm là Ha-lê-lu-ia. Điều đó không sai nếu chúng ta đang trình bày nguyên bản tiếng Anh của tác phẩm. Nhưng trong phụng vụ Công giáo theo nghi lễ Rôma, đặc biệt trong truyền thống Latinh và trong tiếng Việt phụng vụ, chúng ta quen dùng hình thức Alleluia, đọc và hát là A-lê-lu-ia hoặc Al-lê-lu-ia.
Vì vậy, điều cần phân biệt là: Hallelujah là hình thức tiếng Anh; còn Alleluia là hình thức phụng vụ Latinh truyền thống. Trong Thánh lễ, trong lời tung hô trước Tin Mừng, và trong các bản văn phụng vụ Công giáo Việt Nam, cách hát phù hợp là Al-lê-lu-ia. Điều này không chỉ là chuyện phát âm, mà còn là chuyện hiệp nhất trong phụng vụ. Khi toàn thể Hội Thánh Latinh dùng Alleluia, thì chúng ta cũng nên giữ cách hát ấy trong phụng vụ, để lời ca của chúng ta hòa vào cùng một truyền thống cầu nguyện của Giáo hội.
Tuy nhiên, cũng phải nói cho công bằng: bài Hallelujah của Handel như một tác phẩm thánh nhạc theo nguyên bản tiếng Anh, thì việc dùng chữ Hallelujah không phải tự nó là sai. Nhưng nếu bài ấy được đặt trong bối cảnh cầu nguyện phụng vụ của cộng đoàn Công giáo Việt Nam, thì việc ca đoàn ý thức hát theo cách Al-lê-lu-ia là điều rất đáng trân trọng, vì ca đoàn không chỉ hát cho hay, mà còn hát với ý thức phụng vụ.
Cho nên, tôi rất vui khi thấy ca đoàn đã để ý điểm này. Dù bài được biết đến với tên tiếng Anh là Hallelujah của Handel, nhưng trong bối cảnh cầu nguyện và phụng vụ của chúng ta, ca đoàn đã hát theo cách Al-lê-lu-ia, gần với truyền thống phụng vụ Latinh của Giáo hội. Đó là một chi tiết nhỏ, nhưng cho thấy sự cẩn trọng, tinh tế và lòng yêu mến phụng vụ.
Điều quan trọng là phải dựa trên nguyên tắc: đang sử dụng trong bối cảnh nào, sử dụng bằng ngôn ngữ nào, và có phải là bản văn phụng vụ hay không. Nếu là nguyên tác tiếng Anh của Handel, Hallelujah là đúng với nguyên tác. Nếu là phụng vụ Công giáo Latinh và tiếng Việt phụng vụ, Al-lê-lu-ia là hình thức phù hợp hơn.
