BẢN NGÃ TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN: KHI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO THÁCH THỨC CHIỀU SÂU NHÂN VỊ VÀ TỰ DO TƯ TƯỞNG
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà những lằn ranh giữa thực và ảo, giữa hữu thể và mô phỏng đang dần trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ nhân tạo (AI) không còn đơn thuần là một cuộc cách mạng về công cụ lao động hay năng suất, mà nó đang âm thầm thực hiện một cuộc giải phẫu sâu sắc lên tâm hồn và cấu trúc xã hội của con người. Khi nhìn vào bức tranh toàn cảnh của sự phát triển công nghệ hiện nay, ta không thể không ưu tư trước một viễn cảnh nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ hỗ trợ con người mà còn bắt đầu “chiếm đóng” những địa hạt thiêng liêng nhất: đó là cảm xúc, là các mối quan hệ nhân vị và thậm chí là quyền tự do tư tưởng. Những hứa hẹn về một tương lai tiện nghi thường che lấp đi những rạn nứt đang hình thành trong nền tảng đạo đức và nhận thức của nhân loại, đặc biệt là thế hệ trẻ, những người đang lớn lên trong vòng tay của các thuật toán.
Sự nguy hiểm đầu tiên và có lẽ là tinh vi nhất chính là khả năng mô phỏng cảm xúc của AI. Chúng ta cần hiểu rằng, AI không có cảm xúc; nó chỉ có dữ liệu và các mô hình dự đoán. Tuy nhiên, khả năng bắt chước ngôn ngữ, tông giọng và sự thấu cảm của nó đã đạt đến mức độ có thể đánh lừa bản năng tâm lý của con người. Những ứng dụng trò chuyện (chatbot) hay các “người tình ảo” đang tạo ra một loại ảo giác về sự đồng hành. Đối với một người trẻ đang cô đơn, một thực thể AI luôn sẵn sàng lắng nghe 24/7, không bao giờ phán xét, không bao giờ nổi giận và luôn đáp ứng đúng những gì họ muốn nghe, trở thành một sự cám dỗ khó cưỡng. Nhưng chính sự “hoàn hảo” này lại là liều thuốc độc cho sự trưởng thành về nhân cách. Trong một mối quan hệ thực giữa người với người, sự va chạm, mâu thuẫn và nỗ lực thấu hiểu là những yếu tố thiết yếu để tôi luyện lòng kiên nhẫn và chiều sâu tâm hồn. Khi chúng ta quen với một thực thể luôn chiều chuộng cái tôi cá nhân, chúng ta sẽ dần mất đi khả năng đối diện với những khác biệt của con người thật trong đời sống thực.
Hệ quả tất yếu của sự dễ dãi này là một thế hệ thiếu kiên nhẫn trong tương quan nhân vị. Một mối quan hệ thật sự đòi hỏi sự dấn thân, hy sinh và cả những lúc chịu đựng sự im lặng hay bất đồng. AI đã loại bỏ tất cả những “ma sát” cần thiết đó để tạo ra một con đường bằng phẳng giả tạo. Khi một người trẻ quen với việc nhận được sự an ủi tức thì từ một thuật toán, họ sẽ thấy những nỗ lực để xây dựng một tình bạn hay tình yêu ngoài đời thực trở nên quá mệt mỏi và tốn kém thời gian. Chiều sâu của sự hiện diện bị thay thế bằng bề nổi của những dòng tin nhắn được tối ưu hóa. Chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của những “mối quan hệ giả” – nơi con người chỉ còn tương tác với những hình bóng phản chiếu từ mong muốn của chính mình, thay vì mở lòng ra với một chủ thể khác biệt hoàn toàn. Điều này dẫn đến một sự cô lập tự nguyện, nơi con người đóng khung mình trong những kén thuật toán, tách biệt khỏi sự phong phú và phức tạp của thực tại nhân sinh.
Sâu xa hơn cả sự xói mòn về cảm xúc là mối đe dọa đối với tự do tư tưởng và sự chính xác của tri thức. AI không hoạt động trong chân không; nó được nuôi dưỡng bởi dữ liệu. Và ai là người kiểm soát dữ liệu đó? Đó là những tập đoàn công nghệ khổng lồ, những thực thể có quyền lực tập trung mà không một thiết chế dân chủ nào có thể hoàn toàn kiểm soát. Nguy cơ lịch sử và tri thức bị “viết lại” bởi những người nắm giữ hệ thống AI không còn là một kịch bản phim viễn tưởng. Khi chúng ta dựa dẫm vào AI để tóm tắt lịch sử, để trả lời các câu hỏi về đạo đức hay chính trị, chúng ta vô tình trao quyền định nghĩa sự thật vào tay những thuật toán vốn dĩ có thể bị thao túng. Các mô hình ngôn ngữ lớn có thể bị tinh chỉnh để lờ đi một sự kiện lịch sử đau thương, hoặc tô hồng một ý thức hệ cụ thể dưới chiêu bài “trung lập”. Tự do tư tưởng bắt nguồn từ khả năng tiếp cận với những nguồn tri thức đa dạng và khách quan, nhưng khi AI trở thành bộ lọc duy nhất cho mọi tìm kiếm của chúng ta, nó có thể tạo ra một “nhà tù tinh thần” nơi sự thật chỉ là những gì thuật toán cho phép hiển thị.
Những lời hứa hẹn về tính trung lập hay minh bạch từ các nhà phát triển AI thường chỉ là những xoa dịu mang tính hình thức. Bản chất của thuật toán là sự lựa chọn, mà đã là lựa chọn thì không bao giờ hoàn toàn trung lập. Quyền lực đang bị tập trung vào tay một số ít những kẻ nắm giữ mã nguồn và máy chủ. Điều này tạo ra một sự bất đối xứng khủng khiếp: một thiểu số có khả năng định hình thế giới quan của hàng tỷ người thông qua những tác động tâm lý và thông tin tinh vi. Khi thiếu đi những cơ chế kiểm soát hiệu quả, từ luật pháp đến các chuẩn mực đạo đức cộng đồng, AI có thể trở thành công cụ tối thượng cho sự chuyên chế kiểu mới – một sự chuyên chế không bằng bạo lực nhưng bằng sự dẫn dắt tư duy một cách êm ái. Con người sẽ mất đi khả năng phản biện khi họ thậm chí không biết rằng mình đang bị định hướng.
Để bảo vệ nhân tính trong kỷ nguyên này, chúng ta cần một sự thức tỉnh về ý thức. Con người phải nhận ra rằng máy móc dù thông minh đến đâu cũng chỉ là công cụ, không bao giờ có thể thay thế được cái “linh thánh” trong sự gặp gỡ giữa người với người. Chúng ta cần dạy cho thế hệ trẻ biết trân trọng những khó khăn, những vấp ngáp và cả những nỗi đau trong các mối quan hệ thực, vì đó chính là nơi con người tìm thấy chính mình và tìm thấy nhau. Đồng thời, sự cảnh giác trước các nguồn tin và tư duy độc lập phải được coi là kỹ năng sinh tồn hàng đầu. Chúng ta không thể phó mặc tương lai của tri thức và tự do cho sự tự nguyện của các tập đoàn công nghệ. Cần có những khuôn khổ pháp lý và đạo đức nghiêm ngặt để đảm bảo rằng AI phải phục vụ con người chứ không phải điều khiển con người.
Cuối cùng, điều cốt yếu nhất vẫn là sự trở về với những giá trị nền tảng: sự hiện diện, lòng thấu cảm thực sự và sự khao khát tìm kiếm chân lý khách quan. Đừng để những mô phỏng cảm xúc bóng bẩy thay thế được hơi ấm của một bàn tay, và đừng để những thuật toán tiện lợi che lấp đi ánh sáng của một tư duy tự do và độc lập. Cuộc chiến để giữ gìn phẩm giá con người trước làn sóng AI không phải là cuộc chiến chống lại công nghệ, mà là cuộc chiến chống lại sự lười biếng của tâm hồn và sự dễ dãi của trí tuệ. Chỉ khi chúng ta dám đối diện với những phức tạp và thách thức của thực tại, chúng ta mới thực sự là những con người tự do và đầy nhân vị trong một thế giới đang dần bị số hóa đến tận cùng.
Lm. Anmai, CSsR
