CÁCH KIẾM TIỀN VÀ SỐNG CÓ Ý NGHĨA

Phần lớn chúng ta đau khổ vì tiền. Nhưng gốc rễ của nỗi đau ấy không nằm ở túi rỗng – mà ở đầu óc đầy những hiểu lầm. Chúng ta thường bị mắc kẹt trong những quan niệm sai lầm về tiền bạc, chẳng hạn như tin rằng tiền là mục tiêu cuối cùng của cuộc sống, hay rằng giàu có chỉ dành cho những người may mắn hoặc có thu nhập cao. Thực tế, những quan niệm này chỉ làm chúng ta xa rời con đường xây dựng sự thịnh vượng thực sự. Theo các chuyên gia tài chính, một trong những lầm tưởng phổ biến nhất là “thu nhập cao đồng nghĩa với giàu có” – nhưng sự thật là giàu có đến từ việc quản lý tiền bạc khôn ngoan, không phải chỉ từ số tiền kiếm được. Tiền không phải là thứ tự sinh ra từ tham vọng mù quáng; nó là kết quả của việc tạo ra giá trị cho người khác.

Tiền không phải đích đến. Tiền là biên nhận – một tờ giấy, hoặc vài con số nhấp nháy trên màn hình, xác nhận rằng bạn đã trao cho ai đó thứ họ cần. Không hơn. Không kém. Mọi giấc mộng làm giàu sụp đổ ngay tại đây, ở cái chỗ đơn giản nhất mà ít người chịu dừng lại nhìn: tiền không tự sinh ra từ tham vọng, từ mồ hôi, hay từ ý chí kiên cường. Tiền chảy về phía người nắm giữ thứ mà kẻ khác khao khát. Đó là vật lý của kinh tế – tàn nhẫn nhưng công bằng đến lạnh lùng. Một lầm tưởng khác là “đầu tư chỉ dành cho người giàu” – nhưng thực tế, bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu đầu tư với số tiền nhỏ, và sự kiên trì sẽ tạo nên sự khác biệt. Ví dụ, việc tiết kiệm chỉ 1% thu nhập hàng tháng có thể tích lũy thành một khoản lớn nhờ lãi kép, chứng minh rằng xây dựng tài sản không đòi hỏi phải giàu có từ đầu.

Cho nên câu hỏi đáng hỏi chưa bao giờ là “làm sao kiếm tiền”. Câu hỏi đáng hỏi là: mình có thể tạo ra thứ gì mà người khác thực sự cần? Đây là chìa khóa để chuyển từ tư duy thiếu thốn sang tư duy tạo giá trị. Trong thế giới ngày nay, với sự phát triển của công nghệ, việc xác định nhu cầu của người khác trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Bạn có thể quan sát các xu hướng trên mạng xã hội, khảo sát khách hàng tiềm năng, hoặc phân tích dữ liệu để tìm ra khoảng trống mà mình có thể lấp đầy.

Thứ đó – dù là một phần mềm, một bài viết, một bản thiết kế, hay một quy trình giúp ai đó bớt đau đầu – gọi chung là tài sản. Tài sản là giá trị đã được đóng gói, sẵn sàng trao đổi. Người nắm trong tay tài sản thật không cần van xin thị trường. Thị trường tự gõ cửa. Để minh họa, hãy nghĩ đến các nền tảng kỹ thuật số như ứng dụng chia sẻ xe hơi hoặc dịch vụ giao hàng – chúng không chỉ giải quyết vấn đề hàng ngày mà còn tạo ra dòng tiền liên tục cho người sáng tạo.

Nhưng tạo ra tài sản chưa bao giờ dễ. Và đây là chỗ hầu hết mọi người ngã. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì và học hỏi liên tục, vì thất bại là một phần không thể tránh khỏi. Theo các nghiên cứu về sự kiên trì, việc duy trì nỗ lực hàng ngày giúp xây dựng kỹ năng và giá trị theo cách tích lũy, giống như lãi kép trong tài chính.

Hai cái bẫy chờ sẵn. Để dễ hình dung, hãy xem bảng so sánh dưới đây:

Hai cái bẫy, cùng một kết cục: tay trắng, lòng nguội lạnh. Những bẫy này phản ánh sự thiếu cân bằng giữa đam mê cá nhân và nhu cầu thực tế của xã hội.

Người Nhật có một từ cho điểm cân bằng giữa hai vực thẳm ấy – Ikigai. Giao điểm của bốn vòng tròn: thứ mình yêu, thứ mình giỏi, thứ xã hội cần, và thứ xã hội sẵn sàng trả tiền. Ikigai không chỉ là một khái niệm trừu tượng; nó là “lý do để sống” hoặc “giá trị khiến cuộc sống đáng sống”, xuất phát từ văn hóa Nhật Bản, đặc biệt ở Okinawa – nơi có tuổi thọ cao nhất thế giới. Ví dụ thực tế: Steve Jobs, người đam mê thiết kế tinh xảo, giỏi về công nghệ, đáp ứng nhu cầu của thế giới về sản phẩm công nghệ thân thiện, và kiếm được tiền từ đó qua Apple. Một ví dụ khác là Jiro Ono, đầu bếp sushi nổi tiếng, dành 70 năm hoàn thiện kỹ năng, tạo giá trị cho thực khách, và đạt thành công tài chính qua nhà hàng của mình. Nghe thì đẹp. Nhưng trên thực địa, Ikigai không hiện ra trong một khoảnh khắc giác ngộ. Nó được xây. Từng ngày một. Bằng sự lặp lại nhàm chán đến mức hầu hết người ta bỏ chạy trước khi kịp chạm tới. Để tìm Ikigai, bạn cần tự hỏi: Những gì khiến bạn thức dậy mỗi sáng? Những kỹ năng nào bạn có thể rèn luyện để trở nên xuất sắc? Xã hội đang cần gì, và bạn có thể kiếm tiền từ đó như thế nào?

Bởi thứ mình giỏi không từ trên trời rơi xuống. Nó là kết quả của hàng ngàn giờ đập đi xây lại cùng một thứ. Và bạn chỉ chịu đựng nổi hàng ngàn giờ ấy nếu có một thứ gì đó giữ chân bạn lại – thứ mà ngôn ngữ thông thường gọi là tình yêu, nhưng nó chẳng lãng mạn chút nào. Đây là thứ tình yêu khiến bạn vẫn ngồi xuống bàn vào những ngày chẳng còn chút hứng thú, vẫn gọt giũa khi chẳng ai nhìn, vẫn tiếp tục khi chưa thấy kết quả. Một lò phản ứng âm ỉ – nơi kỹ năng được nung chảy thành thứ không ai thay thế được. Sự kiên trì này được các nhà tâm lý học gọi là “grit” – sự kết hợp giữa đam mê và bền bỉ, giúp vượt qua thử thách dài hạn. Ví dụ, nếu bạn yêu viết lách, hãy luyện tập hàng ngày, chỉnh sửa từng câu chữ, ngay cả khi không có ai đọc.

Phía bên kia – thứ xã hội cần, xã hội trả tiền – là la bàn giữ đôi chân trên mặt đất, không để tình yêu biến thành ảo tưởng mù quáng. Bạn cần kiểm tra xem sản phẩm của mình có thực sự giải quyết vấn đề không, qua phản hồi từ khách hàng hoặc dữ liệu thị trường.

Hai lực kéo về hai phía. Ai giữ được thăng bằng, người đó tạo ra tài sản thật. Và để minh họa, hãy nhìn vào Kevin Lin, đồng sáng lập Twitch, người tìm thấy Ikigai trong việc kết nối cộng đồng game thủ, dẫn đến thành công tài chính khi bán cho Amazon, rồi tiếp tục đầu tư vào startup ở Đài Loan.

Nhưng các thế hệ trước va phải một bức tường mà nỗ lực cá nhân không xuyên thủng nổi: khoảng cách giữa “biết mình muốn gì” và “hiện thực hóa nó” từng rộng như vực. Viết một cuốn sách – hàng năm trời. Xây một phần mềm – cần cả đội ngũ. Thiết kế một sản phẩm – cần vốn, cần xưởng, cần chuỗi phân phối. Chi phí chuyển hóa ý tưởng thành tài sản cao đến mức chỉ người có sẵn nguồn lực mới dám bước vào cuộc chơi. Còn lại, đứng ngoài nhìn.

Rồi AI xuất hiện. Cái vực thẳm thu lại chỉ còn một bước chân. Chi phí sản xuất tài sản số giờ đây gần bằng không. Một người biết viết dùng AI để cấu trúc, mài giũa, xuất bản. Một người yêu thiết kế dùng AI để phác thảo, thử nghiệm, hoàn thiện. Một người đam mê dữ liệu dùng AI để phân tích, trực quan hóa, kể chuyện bằng số. Vốn, nhân lực, thời gian – ba bức tường cao nhất của kiến tạo – bị AI kéo sập trong vài năm ngắn ngủi. Cụ thể, AI giúp giảm thời gian tạo nội dung lên đến 50%, tiết kiệm chi phí sản xuất lên đến 40%, và tự động hóa các nhiệm vụ lặp lại như gắn thẻ metadata cho tài sản kỹ thuật số. Ví dụ, các công cụ như ChatGPT có thể hỗ trợ viết bài, trong khi Midjourney giúp tạo hình ảnh thiết kế nhanh chóng.

Nhưng đòn bẩy không phải điểm tựa. AI khuếch đại, nó không khởi tạo. Điểm tựa vẫn là con người – là sự hiểu biết, là con mắt biết phân biệt giữa thứ có giá trị thật và thứ chỉ trông có vẻ có giá trị. AI cần người cầm lái. Và người cầm lái giỏi không phải kẻ ra lệnh hay hơn – mà là kẻ hiểu bài toán sâu hơn. Vì vậy, hãy sử dụng AI để tăng tốc, nhưng đừng quên rèn luyện kỹ năng cốt lõi của bản thân.

Vậy rèn luyện cái gì? Rèn luyện bao nhiêu là đủ? Mười lăm phút mỗi ngày. Không phải vì mười lăm phút là con số kỳ diệu. Nó chỉ bằng đúng 1% lượng thời gian của một ngày. Mà vì sự vĩ đại chưa bao giờ đến từ những đợt bùng nổ rồi cháy kiệt. Nó đến từ lãi kép – từ những lớp mỏng chồng lên nhau, ngày này qua ngày khác, cho đến khi tổng thể trở nên không thể phá vỡ. Mười lăm phút đủ nhỏ để không ai có cớ từ chối. Đủ đều để sau một năm, bạn đã đi xa hơn chín mươi phần trăm những người vẫn đang “chờ có thời gian rảnh”. Theo James Clear trong “Atomic Habits”, cải thiện 1% mỗi ngày sẽ dẫn đến cải thiện gấp 37 lần sau một năm.

Mười lăm phút ngồi xuống, mở máy, dùng AI để đào sâu vào thứ bạn yêu. Cắt gọt. Thử nghiệm. Hoàn thiện. Lặp lại. Ngày qua ngày, thứ từng chỉ là sở thích cá nhân bắt đầu kết tinh – có hình hài, có giá trị, có thể trao đổi. Từ sở thích thành tài sản. Từ tài sản thành tự do. Sự kiên trì này không chỉ xây dựng kỹ năng mà còn tạo ra giá trị tích lũy, giống như compound interest trong đầu tư.

Bởi khi điều đó xảy ra, một thứ khác chuyển động theo – thứ lớn hơn tiền. Khi việc kiếm sống không còn là cuộc mặc cả giữa thời gian và sự chịu đựng, khi nó trở thành hành động tự nhiên của người đang làm đúng thứ mình giỏi và yêu, tiền thôi là mục tiêu. Nó thành hệ quả. Và bạn – thay vì trầy trật chạy theo thứ mình thiếu – bắt đầu tận hưởng thứ mình đang có.

Tự do chưa bao giờ nằm ở con số trong tài khoản. Nó nằm ở khoảnh khắc bạn nhận ra mình không còn bán thời gian sống để đổi lấy quyền được sống. Một lầm tưởng khác về tiền là “tiền bạc mua được hạnh phúc” – nhưng thực tế, hạnh phúc đến từ mục đích sống, và tiền chỉ là công cụ hỗ trợ. Ikigai chính là chìa khóa để đạt được sự cân bằng này, dẫn đến cả thành công tài chính và sự thỏa mãn cá nhân.

Mười lăm phút hôm nay, bạn sẽ dành cho điều gì? Hãy bắt đầu ngay, vì sự kiên trì hàng ngày sẽ tạo nên sự khác biệt lớn lao trong dài hạn.

Lm. Anmai, CSsR