ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO PHỤ THUỘC VÀO LỰA CHỌN CỦA CON NGƯỜI, VATICAN NÓI TRONG TÀI LIỆU MỚI
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mặt của cuộc sống con người, Vatican đã công bố một tài liệu quan trọng nhấn mạnh rằng đạo đức của AI không nằm ở chính công nghệ mà phụ thuộc vào cách con người lựa chọn sử dụng nó. Tài liệu mang tên “Antiqua et Nova (cổ xưa và mới mẻ): Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Trí Tuệ Con Người” được ký bởi Hồng y Víctor Manuel Fernández, Tổng Trưởng Bộ Giáo Lý Đức Tin, và Hồng y José Tolentino de Mendonça, Tổng Trưởng Bộ Văn Hóa Và Giáo Dục. Tài liệu này đã được Đức Giáo Hoàng Francis phê duyệt vào ngày 14 tháng 1 năm 2025 và chính thức công bố vào ngày 28 tháng 1 năm 2025, ngay sau Ngày Quốc Tế Tưởng Niệm Nạn Nhân Holocaust. Sự lựa chọn thời điểm này không phải ngẫu nhiên, vì nó nhắc nhở về những bài học lịch sử đau thương từ việc lạm dụng công nghệ và khoa học, như những tội ác trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, để cảnh báo về nguy cơ lạm dụng AI trong tương lai.
Tài liệu của Vatican khẳng định rằng tiến bộ công nghệ là một phần trong kế hoạch của Thiên Chúa đối với sự sáng tạo, nhưng con người phải chịu trách nhiệm sử dụng các công nghệ như AI để phục vụ lợi ích của nhân loại chứ không phải gây hại cho cá nhân hoặc nhóm người. “Giống như bất kỳ công cụ nào, AI là sự mở rộng của sức mạnh con người, và trong khi khả năng tương lai của nó khó dự đoán, những hành động trong quá khứ của nhân loại cung cấp những cảnh báo rõ ràng,” tài liệu nhấn mạnh. Điều này phản ánh quan điểm Kitô giáo rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, với trách nhiệm “canh tác và giữ gìn” trái đất (Sáng Thế 2:15), bao gồm cả việc sử dụng trí tuệ và sáng tạo để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ đồng loại.
Để hiểu rõ hơn về thông điệp này, chúng ta cần nhìn lại lịch sử theo dõi và quan ngại của Giáo Hội Công Giáo đối với AI. Từ hơn 40 năm qua, các vị Giáo Hoàng và các tổ chức Vatican, đặc biệt là Hàn Lâm Viện Khoa Học Tòa Thánh, đã theo dõi chặt chẽ sự phát triển của AI. Ví dụ, vào những năm 1980, Giáo Hội đã bắt đầu thảo luận về tác động của máy tính và tự động hóa đối với lao động con người. Đến nay, với sự bùng nổ của các ứng dụng AI như ChatGPT, công cụ tìm kiếm thông minh, xe tự lái, hệ thống vũ khí tự động, giám sát an ninh, robot nhà máy và phân tích dữ liệu y tế, Vatican nhận thấy cần phải có một khung đạo đức rõ ràng. Tài liệu mới này không chỉ tập trung vào việc sử dụng đạo đức công nghệ mà còn phân tích tác động của AI đến các mối quan hệ cá nhân, giáo dục, lao động, nghệ thuật, y tế, pháp luật, chiến tranh và quan hệ quốc tế.
Một trong những điểm cốt lõi của tài liệu là khẳng định rằng AI, dù là sản phẩm của sự sáng tạo con người, có thể được hướng tới mục đích tích cực hoặc tiêu cực. “Khi được sử dụng theo cách tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy lợi ích của cá nhân và cộng đồng, AI có thể đóng góp tích cực vào ơn gọi con người,” tài liệu nêu rõ. Tuy nhiên, “như trong tất cả các lĩnh vực mà con người được kêu gọi đưa ra quyết định, bóng tối của sự ác cũng lảng vảng ở đây.” Điều này nhấn mạnh rằng tự do con người cho phép lựa chọn điều sai trái, vì vậy đánh giá đạo đức về công nghệ phải xem xét cách nó được hướng dẫn và sử dụng. Con người, chứ không phải máy móc, là những người đưa ra quyết định đạo đức. Do đó, “điều quan trọng là trách nhiệm cuối cùng đối với các quyết định được thực hiện bằng AI phải thuộc về những người ra quyết định con người, và phải có trách nhiệm giải trình cho việc sử dụng AI ở mỗi giai đoạn của quá trình ra quyết định.”
Để minh họa cho điều này, hãy xem xét các ứng dụng thực tế của AI. Trong lĩnh vực y tế, AI có thể phân tích dữ liệu để chẩn đoán bệnh nhanh chóng hơn, giúp cứu sống hàng triệu người ở các khu vực thiếu bác sĩ. Tuy nhiên, nếu dữ liệu huấn luyện AI bị thiên kiến (bias), chẳng hạn như dựa chủ yếu vào dữ liệu từ dân cư da trắng, nó có thể dẫn đến chẩn đoán sai lệch cho các nhóm dân tộc khác, gây hại và tăng bất bình đẳng. Tương tự, trong giáo dục, AI có thể hỗ trợ học sinh cá nhân hóa bài học, nhưng nếu lạm dụng, nó có thể làm suy giảm khả năng suy nghĩ độc lập của học sinh, dẫn đến sự phụ thuộc quá mức vào màn hình và mất đi kỹ năng xã hội.
Tài liệu Vatican cũng nhấn mạnh rằng AI không thực sự thông minh theo nghĩa con người. Mặc dù AI có thể thực hiện các nhiệm vụ phức tạp nhanh chóng hoặc truy cập lượng thông tin khổng lồ, nhưng nó thiếu sự thông minh thực sự. “Một sự hiểu biết đúng đắn về trí tuệ con người không thể bị giảm thiểu chỉ là việc thu thập sự kiện hoặc khả năng thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Thay vào đó, nó liên quan đến sự mở lòng của con người đối với những câu hỏi cuối cùng của cuộc sống và phản ánh sự hướng tới sự thật và điều thiện,” tài liệu giải thích. Trí tuệ con người bao gồm việc lắng nghe người khác, đồng cảm, hình thành mối quan hệ và đưa ra phán đoán đạo đức – những hành động mà ngay cả các chương trình AI tinh vi nhất cũng không thể làm được.
Ví dụ, trong mối quan hệ cá nhân, AI có thể tạo ra các chatbot giả lập bạn bè hoặc đối tác, nhưng chúng không thể thực sự hiểu cảm xúc con người hay đưa ra lời khuyên dựa trên lương tâm. Tài liệu cảnh báo rằng “việc trình bày sai AI như một con người phải luôn được tránh; làm như vậy vì mục đích lừa đảo là vi phạm đạo đức nghiêm trọng có thể làm suy giảm lòng tin xã hội.” Hơn nữa, sử dụng AI để lừa dối trong giáo dục hoặc mối quan hệ con người, bao gồm lĩnh vực tình dục, cũng được coi là vô đạo đức và cần giám sát chặt chẽ để ngăn chặn tổn hại, duy trì tính minh bạch và đảm bảo phẩm giá của mọi người.
Trong lĩnh vực lao động, AI hứa hẹn tăng năng suất bằng cách đảm nhận các công việc đơn điệu, nhưng tài liệu lưu ý rằng “nó thường buộc người lao động phải thích nghi với tốc độ và yêu cầu của máy móc thay vì máy móc được thiết kế để hỗ trợ những người làm việc.” Điều này có thể dẫn đến mất việc làm hàng loạt, đặc biệt ở các nước đang phát triển như Việt Nam, nơi lao động tay chân chiếm tỷ lệ cao. Để đối phó, Vatican kêu gọi các chính phủ và doanh nghiệp cam kết sử dụng AI để thúc đẩy việc làm chất lượng cao, giảm bất bình đẳng và bảo vệ quyền lợi người lao động.
Về giáo dục, tài liệu cảnh báo rằng “việc sử dụng rộng rãi AI trong giáo dục có thể dẫn đến sự phụ thuộc ngày càng tăng của học sinh vào công nghệ, làm suy giảm khả năng thực hiện một số kỹ năng độc lập và làm tệ hơn sự phụ thuộc vào màn hình.” Trong khi AI có thể cung cấp thông tin, nó không thực sự giáo dục, vì giáo dục đòi hỏi suy nghĩ, lý luận và phân biệt. Ở Việt Nam, nơi hệ thống giáo dục đang số hóa nhanh chóng, giáo viên và phụ huynh cần được đào tạo để sử dụng AI như công cụ hỗ trợ chứ không thay thế quá trình học tập con người.
Một rủi ro lớn khác là việc tạo ra nội dung thao túng và thông tin sai lệch. Tài liệu chỉ ra rằng AI có “rủi ro nghiêm trọng trong việc tạo ra nội dung bị thao túng và thông tin sai, có thể dễ dàng lừa dối mọi người do sự giống thật của nó.” Điều này có thể xảy ra vô ý, như trong trường hợp ‘ảo giác’ AI (hallucination), nơi hệ thống tạo ra kết quả trông thật nhưng không phải, hoặc cố ý, như deepfake – hình ảnh, video và âm thanh giả mạo. Ở cấp độ toàn cầu, điều này đe dọa dân chủ, như trong các chiến dịch bầu cử nơi deepfake có thể lan truyền thông tin sai về ứng cử viên.
Ứng dụng quân sự của AI đặc biệt đáng lo ngại. Tài liệu nhấn mạnh “sự dễ dàng mà vũ khí tự động làm cho chiến tranh trở nên khả thi hơn,” tiềm năng loại bỏ “sự giám sát con người” khỏi việc triển khai vũ khí và khả năng vũ khí tự động trở thành đối tượng của một “cuộc chạy đua vũ trang mới, gây bất ổn định, với hậu quả thảm khốc đối với quyền con người.” Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị hiện nay, như xung đột ở Ukraine hay Biển Đông, Vatican kêu gọi các quốc gia cam kết cấm vũ khí tự trị giết người (lethal autonomous weapons systems) và ưu tiên hòa bình.
Tài liệu cũng khám phá khái niệm trí tuệ trong truyền thống triết học và thần học Kitô giáo. Trí tuệ con người không chỉ là lý tính mà còn bao gồm sự hiện thân (embodiment), quan hệ (relationality) và hướng tới Thiên Chúa. Con người là sự hợp nhất giữa thân xác và linh hồn, với trí tuệ được thể hiện qua mối quan hệ với người khác và với Thiên Chúa. AI, dù tiên tiến, chỉ là chức năng, không có linh hồn hay lương tâm.
Để mở rộng, chúng ta có thể xem xét ngữ cảnh Việt Nam. Là một quốc gia đang phát triển nhanh về công nghệ, Việt Nam đã áp dụng AI trong nông nghiệp, y tế và giáo dục. Tuy nhiên, cần có khung pháp lý đạo đức dựa trên phẩm giá con người, tương tự thông điệp Vatican. Các tổ chức Công Giáo ở Việt Nam có thể đóng vai trò giáo dục cộng đồng về rủi ro và lợi ích của AI, thúc đẩy sử dụng công nghệ để phục vụ người nghèo và bảo vệ môi trường.
Tài liệu kêu gọi cá nhân, nhà phát triển và chính phủ kiểm soát cách sử dụng AI, cam kết “đảm bảo rằng AI luôn hỗ trợ và thúc đẩy giá trị tối thượng của phẩm giá mọi con người và sự đầy đủ của ơn gọi con người.” Điều này bao gồm tránh lạm dụng AI để duy trì sự loại trừ và phân biệt đối xử, tạo ra các hình thức nghèo đói mới, mở rộng “khoảng cách số” và làm tệ hơn bất bình đẳng xã hội hiện có.
Trong phần kết luận, tài liệu nhắc nhở rằng AI là công cụ, không phải chủ nhân. Con người phải dẫn dắt công nghệ với trí tuệ, lương tâm và tình yêu. Như Thánh Kinh dạy, con người được kêu gọi sử dụng quà tặng trí tuệ để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ anh em. Trong thế giới ngày nay, nơi AI đang thay đổi mọi thứ, thông điệp của Vatican là lời kêu gọi hành động: hãy chọn đạo đức, chọn con người, chọn Thiên Chúa.
Để làm phong phú thêm, hãy xem xét một số ví dụ cụ thể từ thế giới. Ở Mỹ, các công ty như Google và Microsoft đang đầu tư hàng tỷ đô la vào AI đạo đức, với các ủy ban đánh giá tác động xã hội. Ở châu Âu, Liên minh châu Âu đã ban hành Đạo luật AI năm 2024, phân loại AI theo mức rủi ro và cấm một số ứng dụng như nhận diện khuôn mặt xã hội. Việt Nam có thể học hỏi từ đó để xây dựng chính sách riêng, kết hợp với giá trị văn hóa và tôn giáo.
Hơn nữa, trong lĩnh vực nghệ thuật, AI có thể tạo ra tranh vẽ hoặc nhạc, nhưng thiếu sự sáng tạo chân thực từ trải nghiệm con người. Nghệ sĩ cần sử dụng AI như công cụ hỗ trợ, không thay thế, để giữ gìn bản sắc văn hóa. Trong y tế, AI giúp chẩn đoán ung thư sớm, nhưng bác sĩ phải chịu trách nhiệm cuối cùng.
Về pháp luật, AI có thể hỗ trợ phân tích vụ án, nhưng không thể thay thế thẩm phán vì thiếu phán đoán đạo đức. Trong quan hệ quốc tế, các nước cần hợp tác để ngăn chặn chạy đua AI vũ trang, giống như Hiệp ước Cấm Vũ khí Hạt nhân.
Tóm lại, tài liệu Vatican không chống lại AI mà khuyến khích sử dụng nó một cách có trách nhiệm. Bằng cách mở rộng thông điệp này, chúng ta thấy rằng đạo đức AI là vấn đề toàn cầu, đòi hỏi sự tham gia của mọi người để đảm bảo công nghệ phục vụ nhân loại, không phải ngược lại. Ở Việt Nam, với dân số trẻ và năng động, đây là cơ hội để dẫn dắt trong khu vực Đông Nam Á về AI đạo đức, dựa trên nền tảng nhân văn và tôn giáo.
Lm. Anmai, CSsR
