TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRƯỚC THÁCH ĐỐ CỦA SỰ THẬT: TỪ ẢO GIÁC KỸ THUẬT SỐ ĐẾN VẾT SẸO NƠI TÂM HỒN CON NGƯỜI – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy không ngừng và mầu nhiệm của lịch sử nhân loại, khởi đi từ khoảnh khắc Thiên Chúa phán một Lời và vạn vật được tạo thành, Ngài đã in dấu ấn của sự khôn ngoan và tình yêu lên mọi loài thọ tạo. Đặc biệt, con người – thụ tạo duy nhất được dựng nên theo hình ảnh và giống như Ngài – đã được ban cho hồng ân lý trí siêu việt và khả năng sáng tạo không giới hạn. Đó là một ơn gọi cao cả, mời gọi con người trở thành những người cộng tác vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa, tiếp tục làm cho thế giới này ngày càng tươi đẹp, trật tự và phục vụ cho sự sống sung mãn hơn (x. Ga 10,10). Sự ra đời và phát triển vũ bão của Trí tuệ Nhân tạo (AI) trong thời đại hôm nay không nằm ngoài dòng chảy quan phòng ấy; nó là hoa trái của trí tuệ con người, là phản chiếu ánh sáng của Đấng là Chân Lý vĩnh cửu, và là một “dấu chỉ của thời đại” mà Giáo hội, với tư cách là Mẹ và là Thầy, luôn quan tâm lắng nghe, quan sát và biện phân dưới ánh sáng của Tin Mừng. Chúng ta không thể và không nên phủ nhận những giá trị tích cực mà công nghệ này mang lại. AI mang trong mình tiềm năng to lớn để nâng cao và hỗ trợ phẩm giá con người, nếu và chỉ nếu nó được định hướng và sử dụng như một công cụ đắc lực, một sự trợ giúp khiêm tốn cho sự hiểu biết về các vấn đề phức tạp của vũ trụ và nhân sinh, hoặc như một người dẫn đường đáng tin cậy đến các nguồn thông tin hợp lệ trong hành trình tìm kiếm sự thật không ngơi nghỉ của nhân loại. Khi các thuật toán phục vụ cho việc mở mang tri thức, cho những chẩn đoán y học cứu người, cho việc kết nối những con người xa lạ và giải quyết những nan đề về môi trường hay đói nghèo, nó thực sự đang phản chiếu vinh quang của Thiên Chúa qua bàn tay con người. Thế nhưng, lịch sử cứu độ cũng cho thấy một quy luật đau đớn: mầu nhiệm sự dữ luôn tìm cách len lỏi vào những gì tốt đẹp nhất. Như hạt lúa mì gieo vào lòng đất luôn phải đối diện với cỏ lùng, sự phát triển của công nghệ cũng đi kèm với những bóng tối dày đặc và những thách đố luân lý không thể xem thường. Chính trong bối cảnh tranh tối tranh sáng này, người Kitô hữu và mọi người thiện chí được mời gọi phải tỉnh thức và khôn ngoan như những “con cái của ánh sáng”, để không bị cuốn trôi bởi những làn sóng của sự giả trá và mê hoặc.
Một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất, mang tính hiện sinh mà chúng ta đang phải đối diện trong kỷ nguyên số, chính là khả năng AI có thể phát hiện, nhào nặn và tạo ra những nội dung bị thao túng với một tốc độ và quy mô chưa từng có, khiến ranh giới thiêng liêng giữa sự thật và sự giả dối trở nên mong manh, nhạt nhòa hơn bao giờ hết. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự thật không còn được coi là khách quan, mà bị lu mờ bởi những dữ liệu được ngụy tạo tinh vi. Có một thực tế đáng lo ngại, thậm chí đáng báo động, là thông tin sai lệch ngày nay khó phân biệt với dữ liệu thực đến mức ngay cả những chuyên gia cũng có thể bị lầm lẫn. Những thông tin này có thể dễ dàng len lỏi, tích hợp vào dòng chảy tri thức hàng ngày, từ mạng xã hội đến các báo cáo khoa học, để gây hiểu lầm tai hại cho cộng đồng và làm xáo trộn trật tự xã hội. Điều này đôi khi không xuất phát từ ác tâm của một cá nhân cụ thể nào, mà có thể xảy ra ngoài ý muốn, phát sinh từ chính bản chất chưa hoàn thiện của công nghệ, như trong trường hợp mà giới công nghệ gọi bằng thuật ngữ đầy hình tượng là AI “ảo giác” (hallucinations). Đây là hiện tượng khi một hệ thống máy móc, vốn vô tri vô giác, lại tạo ra nội dung dường như phản ánh thực tế, có vẻ rất logic, trôi chảy và thuyết phục, nhưng thực chất bên trong lại hoàn toàn rỗng tuếch, không trung thực và sai lệch về bản chất. Máy móc không có lương tâm, không có khả năng nhận thức về chân lý bản thể; nó chỉ là sự sắp xếp xác suất của các từ ngữ và điểm ảnh. Do đó, khi nó “ảo giác”, nó nói dối mà không biết mình nói dối, và sự ngây thơ giả tạo này lại chính là cái bẫy nguy hiểm nhất đối với nhận thức của con người.
Mặc dù rất khó để nắm bắt trọn vẹn cơ chế của hiện tượng “ảo giác” này, nhưng việc tạo ra thông tin tương tự như sản phẩm của trí tuệ con người lại là một trong những đặc điểm cốt lõi, là sức mạnh nhưng cũng là điểm yếu chí mạng của AI. Chính khả năng bắt chước hoàn hảo ngôn ngữ và tư duy con người đã tạo nên một thách thức khổng lồ để giữ cho những rủi ro này nằm trong tầm kiểm soát. Chúng ta hãy thử tưởng tượng một thế giới nơi mà lời khuyên y tế, tư vấn pháp lý hay giáo lý đức tin được đưa ra bởi một cỗ máy đang “mơ ngủ” và nói sảng, nhưng lại được tin tưởng tuyệt đối vì vẻ ngoài khách quan của nó. Hậu quả của những diễn biến không mong muốn và những thông tin sai lầm như vậy có thể rất nghiêm trọng, không chỉ dừng lại ở việc làm sai lệch nhận thức lý trí mà còn có thể dẫn đến những quyết định sai lầm trong thực hành, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tài sản và thậm chí là tính mạng con người. Hơn thế nữa, trong đời sống đức tin, sự sai lệch này có thể dẫn đến những lạc giáo tinh vi hoặc những hiểu lầm tai hại về Thiên Chúa và Giáo hội. Do đó, đạo đức truyền thông và trách nhiệm luân lý đòi hỏi tất cả những ai sử dụng, phát triển và quản trị AI phải có trách nhiệm cao độ, một sự thận trọng thánh thiện đối với tính trung thực và chính xác của hệ thống trước khi phổ biến thông tin đến công chúng. Chúng ta phải khắc cốt ghi tâm rằng sự thật không chỉ là sự chính xác của dữ liệu, mà Sự Thật chính là nền tảng của tự do đích thực, như lời Chúa Giêsu đã phán: “Sự thật sẽ giải phóng anh em” (Ga 8,32). Mất đi sự thật, con người sẽ rơi vào nô lệ của sự hỗn mang và lầm lạc.
Tuy nhiên, nếu những sai sót kỹ thuật vô tình chỉ là sự khiếm khuyết của công cụ, thì lương tâm Công giáo của chúng ta còn phải trăn trở, đau đớn hơn gấp bội trước một vấn đề thuộc về mầu nhiệm của sự ác: đó là việc cố ý sử dụng công nghệ để thao túng, lừa dối và hãm hại đồng loại. Trong khi AI có tiềm năng biến nội dung hư cấu thành những tác phẩm nghệ thuật, phim ảnh hay giải trí vô hại làm phong phú đời sống tinh thần, thì mặt trái đen tối của nó là sự xuất hiện của những tác nhân xấu, những tổ chức tội phạm hoặc những thế lực chính trị vô đạo đức cố tình cung cấp thông tin sai lệch thông qua việc tạo và phân phối deepfake. Công nghệ deepfake này cho phép kẻ xấu đánh cắp khuôn mặt, giọng nói và cử chỉ của một người để tạo ra những hình ảnh, video và âm thanh giả mạo với độ chân thực đến rùng mình, nhằm mục đích đánh lừa dư luận hoặc gây hại cho danh dự người khác. Theo cái nhìn thần học, deepfake thực chất là sự xuyên tạc thô bạo về một con người cụ thể, là sự bóp méo “Imago Dei” – hình ảnh của Thiên Chúa nơi tha nhân – bằng một thuật toán vô hồn và lạnh lẽo. Khuôn mặt của con người, theo triết gia Emmanuel Levinas, là nơi hiện diện của lời mời gọi đạo đức, là nơi Thiên Chúa phán “Ngươi chớ giết người”. Thế nhưng, deepfake đã biến khuôn mặt thiêng liêng ấy thành một chiếc mặt nạ kỹ thuật số để phục vụ cho những mưu đồ đen tối. Mối nguy hiểm do deepfake gây ra trở nên đặc biệt rõ ràng và tàn khốc khi công chúng đã quen với sự lừa dối hoặc khi chúng được dùng để gây hại đến danh dự và nhân phẩm của các cá nhân, từ các nhà lãnh đạo, các vị mục tử cho đến những người dân thường yếu thế.
Chúng ta cần nhớ và xác tín rằng, mặc dù bản thân hình ảnh hoặc video deepfake là nhân tạo, là sản phẩm ảo của những dòng mã lệnh số học, nhưng thiệt hại mà chúng gây ra là hoàn toàn có thật trong thế giới xương thịt này. Một video giả mạo có thể hủy hoại thanh danh một đời người gầy dựng, có thể phá nát hạnh phúc của một gia đình êm ấm, có thể kích động bạo loạn trong một cộng đồng. Những sản phẩm giả dối này để lại những vết sẹo sâu, đau đớn và khó lành trong trái tim của những nạn nhân phải gánh chịu nó. Họ cảm thấy phẩm giá con người của mình bị cưỡng đoạt, bị vi phạm một cách thô bạo mà không có cách nào tự vệ. Đây không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là một hình thức bạo lực tinh thần mới, một sự tấn công trực diện vào sự thật và tình yêu thương – cốt lõi của Tin Mừng. Đó là hành động của “Cha sự gian dối” (Ga 8,44) đang mượn tay công nghệ để gieo rắc đau khổ. Nạn nhân của deepfake, trong nỗi cô đơn và tuyệt vọng của họ, chính là hình ảnh của Đức Kitô chịu đóng đinh, bị lột trần và bị nhạo báng bởi đám đông vô cảm. Vì thế, bảo vệ sự thật trước deepfake cũng chính là bảo vệ thân thể mầu nhiệm của Đức Kitô trong thế giới hôm nay.
Nhìn rộng hơn vào bối cảnh xã hội và chính trị toàn cầu, các sản phẩm nghe nhìn giả mạo do AI tạo ra đang bóp méo mối quan hệ nền tảng giữa người với người và giữa con người với thực tại khách quan. Qua đó, chúng có nguy cơ làm xói mòn dần dần, như những giọt axit cực mạnh, nền tảng của xã hội dân sự và cộng đồng nhân loại. Sự hiệp thông và tin tưởng lẫn nhau (trust), vốn là chất keo gắn kết các thành viên trong xã hội, là điều kiện tiên quyết cho mọi giao ước và hợp tác, đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi sự lan tràn không kiểm soát của sự dối trá. Khi không còn ai tin ai, xã hội sẽ tan rã thành những cá nhân cô lập và nghi kỵ. Điều này đòi hỏi một sự cẩn trọng đặc biệt từ các nhà lập pháp, và những quy định pháp lý cũng như luân lý chặt chẽ, quyết liệt giống như cách chúng ta đối phó với dịch bệnh hay vũ khí sinh học. Đặc biệt nguy hiểm là khi những nội dung độc hại này được phổ biến qua các phương tiện truyền thông bị kiểm soát hoặc ảnh hưởng bởi các nhóm lợi ích cục bộ, vô tình hay cố ý gieo rắc sự phân cực chính trị, thù hận sắc tộc và nỗi bất mãn trong xã hội. Chúng ta đang chứng kiến sự trỗi dậy của một thế giới “hậu sự thật” (post-truth), nơi cảm xúc lấn át lý trí, nơi sự thật bị xé nhỏ để phục vụ cho ý thức hệ. Nếu xã hội trở nên thờ ơ với sự thật, chấp nhận sống thỏa hiệp trong sự lừa dối, nơi mỗi nhóm người tự giam mình trong những “bong bóng thông tin” và có những phiên bản riêng của họ về “sự kiện”, thì sự phụ thuộc lẫn nhau và sự liên đới – vốn tạo thành nền tảng của đời sống xã hội theo Học thuyết Xã hội Công giáo – sẽ bị suy yếu trầm trọng.
Khi deepfake và tin giả khiến con người đặt câu hỏi nghi ngờ về mọi thứ, khi những nội dung sai lệch do AI tạo ra khiến chúng ta mất đi khả năng tin tưởng vào những gì mắt thấy tai nghe – những giác quan mà Thiên Chúa ban để chúng ta tiếp cận thế giới – thì sự phân cực và xung đột sẽ chỉ gia tăng. Con người sẽ bị đẩy vào những ốc đảo của sự nghi kỵ, nhìn người anh em của mình như kẻ thù tiềm năng. Thật là một tầm ảnh hưởng sâu rộng và đáng sợ; sự lừa dối lan rộng không phải là vấn đề nhỏ nhặt hay chỉ là chuyện bên lề của giới công nghệ, mà nó đi vào trung tâm của nhân tính, phá hủy niềm tin cơ bản mà xã hội cần để tồn tại và phát triển. Nó gợi nhớ đến hình ảnh tháp Babel trong Kinh Thánh, nơi ngôn ngữ bị xáo trộn và con người không còn hiểu nhau, dẫn đến sự chia rẽ và tan rã. Trong thế giới kỹ thuật số, “ngôn ngữ” chung là sự thật đang bị xáo trộn bởi AI, tạo nên một Babel mới đầy nguy cơ. Sự dối trá này không chỉ phá hoại hiện tại mà còn đánh cắp cả tương lai, khi thế hệ trẻ lớn lên trong một môi trường mà ranh giới giữa thực và ảo không còn tồn tại, làm suy giảm khả năng biện phân luân lý và cảm thức về sự thánh thiêng của sự thật.
Cuộc chiến chống lại hàng giả, tin giả và sự dối trá tinh vi do AI cung cấp không chỉ là nhiệm vụ riêng biệt của các kỹ sư, chuyên gia kỹ thuật hay các nhà lập pháp, mà nó là tiếng gọi lương tâm khẩn thiết đòi hỏi nỗ lực của tất cả những người có thiện chí, của toàn thể Dân Chúa và gia đình nhân loại. Giáo hội, với sự khôn ngoan ngàn đời, luôn nhắc nhở chúng ta về nguyên tắc nền tảng: kỹ thuật phải phục vụ con người, chứ không phải con người phục vụ kỹ thuật. Khi nào công nghệ là để phục vụ phẩm giá con người, bảo vệ người yếu thế chứ không phải gây hại, và nếu nó là để thúc đẩy hòa bình, kiến tạo văn hóa gặp gỡ chứ không phải bạo lực và chia rẽ, thì khi đó cộng đồng nhân loại mới thực sự thăng tiến. Chúng ta được mời gọi để đáp ứng những xu hướng này bằng một thái độ tích cực nhưng tỉnh thức: tôn trọng phẩm giá con người vô điều kiện và thúc đẩy những điều tốt đẹp, Chân, Thiện, Mỹ. Những người sản xuất, lập trình và phân phối tài liệu do AI tạo ra phải luôn mang trong mình sự “kính sợ Thiên Chúa” – khởi đầu của sự khôn ngoan – và lòng yêu thương con người cụ thể. Họ phải cẩn thận, tỉ mỉ như những người thợ lành nghề để đảm bảo tính xác thực của những gì họ phổ biến. Trong mọi trường hợp, lương tâm – tiếng nói của Thiên Chúa trong tâm hồn – không cho phép họ trao đổi, buôn bán những lời nói và hình ảnh hạ thấp con người, biến con người thành công cụ kiếm tiền hay trò cười giải trí rẻ tiền.
Chúng ta, những người sử dụng, cũng phải kiên quyết loại trừ khỏi đời sống số của mình mọi thứ nuôi dưỡng lòng thù hận và không khoan dung, mọi nội dung phá hủy vẻ đẹp và sự thân mật thiêng liêng của tình dục con người, hoặc tấn công những người yếu đuối và không có khả năng tự vệ. Mỗi cú nhấp chuột (click), mỗi lượt chia sẻ (share), mỗi bình luận (comment) đều mang một sức nặng luân lý. Chúng ta có thể trở thành người loan báo tin vui, người xây dựng hòa bình trên không gian mạng, hoặc trở thành kẻ đồng lõa với sự ác, kẻ ném đá giấu tay. Điều này đòi hỏi sự thận trọng liên tục, sự phân định thiêng liêng và cân nhắc cẩn thận từ mọi người dùng. Chúng ta cần cầu xin ơn Chúa Thánh Thần để có được “ơn phân định các thần khí” trong kỷ nguyên số, để nhận ra đâu là tiếng nói của mục tử nhân lành và đâu là tiếng sói đội lốt chiên. Đừng để không gian mạng, vốn có thể là một “lục địa kỹ thuật số” để loan báo Tin Mừng, lại trở thành hang ổ của trộm cướp và sự dối trá. Xin Thiên Chúa, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống, soi sáng cho trí tuệ và thánh hóa tâm hồn chúng ta. Xin Người ban cho chúng ta sự can đảm để bảo vệ sự thật, sự khiêm tốn để sử dụng công nghệ đúng mực, để chúng ta luôn làm chủ công nghệ chứ không để công nghệ làm chủ, và để mỗi tiến bộ kỹ thuật đều trở thành bài ca chúc tụng Đấng Tạo Hóa và phục vụ cho phẩm giá cao quý của con người. Nguyện xin Mẹ Maria, Tòa Đấng Khôn Ngoan, gìn giữ chúng ta trong sự thật của Con Mẹ.
Lm. Anmai, CSsR
