ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG “ANTIQUA ET NOVA”: VATICAN KÊU GỌI CÁCH TIẾP CẬN CÓ TRÁCH NHIỆM, NHẤN MẠNH PHỤC VỤ NHÂN LOẠI VÀ THÚC ĐẨY ĐẠO ĐỨC
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi khía cạnh của cuộc sống con người, Tòa Thánh Vatican đã đưa ra một tài liệu quan trọng mang tên “Antiqua et Nova: Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Trí Tuệ Con Người”. Tài liệu này được ban hành bởi Bộ Giáo Lý Đức Tin và Bộ Văn Hóa Và Giáo Dục vào ngày 28 tháng 1 năm 2025, với sự phê chuẩn của Đức Giáo Hoàng Phanxicô. Tiêu đề “Antiqua et Nova” lấy cảm hứng từ Tin Mừng Mátthêu (Mt 13:52), ám chỉ việc kết hợp giữa trí tuệ cổ xưa (antiqua) và hiện đại (nova), nhằm mang ra từ kho tàng của mình những điều cũ và mới để phục vụ cho sự phát triển toàn diện của nhân loại. Tài liệu không chỉ là một lời kêu gọi đạo đức mà còn là một khung hướng dẫn để đảm bảo AI được sử dụng một cách có trách nhiệm, luôn đặt con người làm trung tâm và thúc đẩy các giá trị đạo đức cao đẹp.
Tài liệu bắt đầu bằng việc khẳng định rằng trí tuệ là một món quà từ Thiên Chúa dành cho con người, được tạo dựng theo hình ảnh của Ngài (St 1:27). Con người được trao sứ mệnh quản lý và chăm sóc tạo vật (St 2:15), và công nghệ, bao gồm AI, là một phần của sự hợp tác với Thiên Chúa trong việc hoàn thiện thế giới (Hc 38:6). Tuy nhiên, Vatican cảnh báo rằng AI, dù có khả năng mô phỏng trí tuệ con người một cách ấn tượng, không phải là một thực thể có ý thức hay đạo đức thực sự. AI chỉ là công cụ do con người tạo ra, hoạt động dựa trên các thuật toán, học máy và dữ liệu thống kê, chứ không sở hữu sự sáng tạo, cảm xúc hay khả năng nhận thức đạo đức như con người. Điều này dẫn đến nhu cầu cấp thiết phải có một cách tiếp cận có trách nhiệm, nơi AI phải phục vụ lợi ích chung của nhân loại, thúc đẩy phẩm giá con người và tránh các lạm dụng có thể dẫn đến bất công xã hội, mất việc làm hoặc thậm chí là xung đột vũ trang.
Từ góc nhìn triết học và thần học, tài liệu phân tích sâu sắc về bản chất của trí tuệ con người. Theo Thánh Tôma Aquinô (Summa Theologiae I, q. 76, a. 1), trí tuệ con người bao gồm cả lý trí suy luận (ratio) và trí tuệ trực giác (intellectus), luôn gắn liền với thân xác, mối quan hệ xã hội và khát khao chân lý. Trí tuệ con người không chỉ dừng lại ở việc xử lý dữ liệu mà còn mở ra với sự siêu việt, với tình yêu và mối hiệp thông với Thiên Chúa Ba Ngôi. Ngược lại, AI thiếu chiều kích thân xác, tình cảm và tinh thần, nên chỉ có thể mô phỏng các nhiệm vụ cụ thể như dịch thuật, phân loại hình ảnh hay tạo nội dung, mà không thực sự “suy nghĩ” hay “cảm nhận”. Vatican nhấn mạnh rằng việc nhân hóa AI (anthropomorphism) có thể dẫn đến sự lừa dối, làm suy yếu lòng tin và các mối quan hệ con người chân thực. Do đó, đạo đức phải đóng vai trò dẫn dắt trong việc phát triển và sử dụng AI, đảm bảo rằng công nghệ này luôn hướng tới việc phục vụ con người, thúc đẩy tự do, công bằng và lòng thương xót.
Một phần quan trọng của tài liệu là vai trò của đạo đức trong việc hướng dẫn AI. Vatican khẳng định rằng AI không trung lập mà phụ thuộc vào lựa chọn của con người – những người có lương tâm và trách nhiệm đạo đức (Gaudium et Spes, par. 34). Các nguyên tắc đạo đức cốt lõi bao gồm: tôn trọng phẩm giá con người làm tiêu chí tối thượng, thúc đẩy lợi ích chung (Fratelli Tutti, par. 213), minh bạch, trách nhiệm và tránh sự phụ thuộc quá mức vào máy móc. Tài liệu kêu gọi áp dụng nguyên tắc bổ trợ (subsidiarity), công bằng và thận trọng trong mọi ứng dụng của AI. Cụ thể, con người phải chịu trách nhiệm ở mọi giai đoạn: từ thiết kế, phát triển đến sử dụng, đảm bảo AI không thay thế phán đoán đạo đức của con người.
Tài liệu đi sâu vào các vấn đề cụ thể mà AI có thể ảnh hưởng, nhấn mạnh nhu cầu cách tiếp cận có trách nhiệm ở từng lĩnh vực. Trong xã hội, AI phải thúc đẩy sự phát triển toàn diện và tình huynh đệ, tránh làm gia tăng bất bình đẳng, khoảng cách kỹ thuật số hay sự tập trung quyền lực vào tay một số ít người. Vatican cảnh báo về nguy cơ “kỹ trị” (technocracy), nơi công nghệ thống trị và thao túng con người. Về mối quan hệ con người, AI có thể hỗ trợ giao tiếp nhưng không thể thay thế sự gặp gỡ chân thực; việc sử dụng deepfake hay chatbot nhân tạo có thể dẫn đến cô lập và lừa dối. Trong kinh tế và lao động, AI có thể nâng cao năng suất nhưng không được phép làm mất giá trị lao động con người hay dẫn đến thất nghiệp hàng loạt; cần ưu tiên công bằng xã hội và bảo vệ người lao động. Trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán và tiếp cận chăm sóc, nhưng phải duy trì mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân, tránh thiên kiến và ưu tiên đạo đức hơn hiệu quả. Giáo dục là lĩnh vực khác, nơi AI có thể cá nhân hóa học tập nhưng phải nuôi dưỡng tư duy phê phán và mối quan hệ thầy-trò; tránh lạm dụng dẫn đến “viết mà không suy nghĩ”. Về thông tin sai lệch, deepfake và lạm dụng, AI phải hỗ trợ tìm kiếm chân lý nhưng cần kiểm chứng để chống lại tin giả và thao túng. Quyền riêng tư và giám sát là mối lo lớn, Vatican kêu gọi bảo vệ dữ liệu cá nhân, tránh hệ thống chấm điểm xã hội bất công. Trong bảo vệ môi trường chung, AI có thể mô hình hóa khí hậu nhưng phải giảm thiểu tác động năng lượng và ưu tiên thay đổi đạo đức hơn giải pháp kỹ thuật. Đặc biệt, trong chiến tranh, Vatican kiên quyết phản đối vũ khí tự động gây chết người (lethal autonomous weapons), vì chúng thiếu phán đoán đạo đức và có thể dẫn đến xung đột không kiểm soát. Cuối cùng, về mối quan hệ với Thiên Chúa, AI không phải là thần thánh mà chỉ là công cụ con người; cần tránh thần tượng hóa công nghệ và hướng lòng về sự siêu việt.
Trong phần kết luận, tài liệu nhấn mạnh rằng AI đòi hỏi sự trách nhiệm cao hơn và một đời sống tinh thần sâu sắc hơn. Vatican kêu gọi làm mới lại sự đánh giá cao các khía cạnh con người vượt ra ngoài tính toán, như thơ ca, tình yêu và trí tuệ của trái tim (Kn 6:12-16). Sự khôn ngoan thực sự đến từ Thiên Chúa, không phải từ máy móc, và phải được đo lường bằng lòng bác ái đối với những người dễ bị tổn thương. AI chỉ thực sự có giá trị khi thúc đẩy lợi ích chung, phát triển toàn diện, tình liên đới, chân lý, quản lý tạo vật và hiệp thông với Thiên Chúa. Tài liệu kết thúc bằng lời kêu gọi các nhà giáo dục, mục tử và mọi người cam kết với phẩm giá con người hãy sử dụng AI một cách khôn ngoan, luôn đặt con người và đạo đức làm trung tâm.
Tóm lại, “Antiqua et Nova” không chỉ là một tài liệu thần học mà còn là một lời kêu gọi hành động toàn cầu. Vatican nhấn mạnh rằng đạo đức của AI phụ thuộc vào lựa chọn con người, và chỉ khi AI được hướng dẫn bởi các giá trị Kitô giáo – phục vụ nhân loại, thúc đẩy công bằng và đạo đức – thì công nghệ này mới thực sự góp phần vào kế hoạch của Thiên Chúa cho một thế giới tốt đẹp hơn. Trong thời đại số hóa ngày nay, tài liệu này nhắc nhở chúng ta rằng công nghệ phải là người đầy tớ, không phải là ông chủ của nhân loại, và sự tiến bộ thực sự nằm ở việc nuôi dưỡng trái tim con người hơn là các thuật toán phức tạp. Việc áp dụng các nguyên tắc này không chỉ giúp tránh rủi ro mà còn mở ra cơ hội để AI trở thành công cụ xây dựng một xã hội công bằng, bền vững và nhân văn hơn, nơi mọi người đều được tôn trọng và yêu thương như hình ảnh của Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
