ĐIỀU THIỆN VÀ ĐIỀU ÁC TRONG CUỘC SỐNG: PHÂN BIỆT, THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP ĐỂ SỐNG TỐT LÀNH
Kính thưa quý vị giáo dân thân mến, anh chị em trong cộng đoàn Kitô hữu, những người trẻ đang tìm kiếm hướng đi trong cuộc sống hiện đại, các bậc phụ huynh đang lo lắng cho tương lai con cái, và tất cả những ai đang khao khát một cuộc đời ý nghĩa hơn dưới ánh sáng đức tin,
Hôm nay, trong buổi trình bày đặc biệt dành cho cộng đoàn chúng ta tại Nha Trang – một thành phố biển xinh đẹp của Việt Nam, nơi mà vẻ đẹp của tạo vật Chúa nhắc nhở chúng ta về sự tốt lành của Ngài, nhưng cũng là nơi đối mặt với những thử thách xã hội như du lịch quá mức dẫn đến ô nhiễm môi trường hay bất bình đẳng kinh tế – tôi xin được chia sẻ một cách sâu rộng, chi tiết và mở rộng hơn nữa về chủ đề vô cùng sâu sắc, gần gũi và thiết yếu đối với đời sống Kitô hữu: Đó chính là “Điều thiện và điều ác trong cuộc sống – Làm sao để phân biệt một cách chính xác và sâu sắc, rồi dù biết rõ nhưng chúng ta vẫn thường sa ngã như lời Thánh Phaolô đã nói: ‘Điều thiện tôi biết tôi không làm’, và cuối cùng là những giải pháp cụ thể, thực tiễn, đa dạng để giúp chúng ta vượt qua những cám dỗ tinh vi và sống một cuộc đời tốt lành, thánh thiện hơn, góp phần xây dựng một xã hội công bằng và yêu thương”.
Chủ đề này không chỉ lấy cảm hứng từ chính Lời Chúa trong Thánh Kinh, đặc biệt là từ thư của Thánh Phaolô gửi tín hữu Rôma (Rm 7:15-25), mà còn từ giáo huấn phong phú, đa dạng của Giáo Hội Công Giáo qua các thế kỷ, từ các Công Đồng lớn như Công Đồng Vaticanô II, các Thông Điệp quan trọng của các Đức Giáo Hoàng như Thánh Gioan Phaolô II, Đức Bênêđictô XVI, và Đức Thánh Cha Phanxicô đương kim, cùng với các vị Thánh lớn như Thánh Augustinô, Thánh Tôma Aquinô, Thánh Têrêsa Avila, và cả các Thánh Tử Đạo Việt Nam như Thánh Anrê Phú Yên hay Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh, những tấm gương sống động về việc chống lại điều ác trong bối cảnh lịch sử đầy thử thách. Chúng ta sẽ cùng nhau suy tư một cách chi tiết, dài dòng nhưng đầy ý nghĩa, hy vọng sẽ mang lại lợi ích thiêng liêng sâu sắc, giúp mỗi người chúng ta – từ những người trẻ đang đối mặt với cám dỗ của mạng xã hội và văn hóa tiêu dùng ở Nha Trang, đến những bậc phụ huynh bận rộn với trách nhiệm gia đình giữa nhịp sống hối hả, và cả những người cao niên đang ôn lại hành trình đức tin dài dằng dặc – sống tốt hơn trong một thế giới đầy rẫy những cám dỗ tinh vi, những thử thách nội tại và ngoại tại ngày nay, đặc biệt trong bối cảnh hậu đại dịch COVID-19 và những biến động kinh tế toàn cầu ảnh hưởng đến Việt Nam.
Trước khi đi sâu vào nội dung chính, tôi xin dành thêm thời gian để giới thiệu chi tiết hơn về tầm quan trọng và tính cấp thiết của chủ đề này trong bối cảnh đương đại. Trong xã hội hiện đại, nơi mà các giá trị đạo đức dường như bị pha loãng bởi chủ nghĩa cá nhân cực đoan, chủ nghĩa tiêu dùng vô độ, sự lan tỏa chóng mặt của mạng xã hội với những thông tin giả mạo và hình ảnh khiêu dâm, cùng với những vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội, và xung đột địa chính trị, việc phân biệt giữa thiện và ác không còn đơn giản như trong quá khứ. Chúng ta thường bị cuốn vào vòng xoáy của những lựa chọn hàng ngày: Từ việc nhỏ nhặt tưởng chừng vô hại như chia sẻ một tin giả trên Facebook để thu hút lượt thích hoặc bình luận, đến những quyết định lớn lao có ảnh hưởng đến xã hội như tham gia vào các hoạt động kinh tế bất chính, khai thác lao động trẻ em trong ngành du lịch tại Nha Trang, hoặc thờ ơ trước những vấn đề môi trường như rác thải nhựa tràn lan trên bãi biển. Chủ đề này không chỉ giúp chúng ta nhận ra bản chất sâu xa của thiện và ác mà còn khám phá lý do tại sao con người chúng ta, dù biết rõ, vẫn thường sa ngã vào những cạm bẫy tinh vi, và quan trọng nhất là làm thế nào để vượt qua những yếu đuối ấy bằng sức mạnh của ân sủng Chúa, kết hợp với nỗ lực cá nhân và cộng đoàn. Đây là một hành trình thiêng liêng dài hơi, một cuộc chiến đấu liên tục không ngừng nghỉ, như Thánh Phaolô đã mô tả trong thư Rôma, và chúng ta cần Chúa Thánh Thần để soi sáng, hướng dẫn và ban sức mạnh. Hơn nữa, trong bối cảnh Việt Nam năm 2026, với sự phát triển kinh tế nhanh chóng nhưng kèm theo những vấn đề xã hội như đô thị hóa, di cư lao động từ nông thôn ra thành phố biển như Nha Trang, và ảnh hưởng của văn hóa phương Tây qua internet, chủ đề này càng trở nên cấp thiết để giúp chúng ta sống đức tin một cách chân thực, không bị cuốn theo dòng chảy thế tục.
Để bài chia sẻ hôm nay được dễ theo dõi, có cấu trúc rõ ràng và logic, tôi sẽ trình bày theo ba phần chính, nhưng mỗi phần sẽ được mở rộng chi tiết hơn nữa, với nhiều ví dụ thực tế từ đời sống hàng ngày tại Việt Nam, trích dẫn Thánh Kinh phong phú, giáo huấn Giáo Hội đa dạng, các suy tư thần học sâu sắc từ các vị Thánh, và thậm chí là các tham chiếu từ lịch sử Giáo Hội Việt Nam để làm cho nội dung gần gũi hơn với anh chị em ở Nha Trang. Phần đầu tiên sẽ tập trung vào việc phân biệt điều thiện và điều ác một cách sâu sắc, toàn diện, với các khía cạnh lý thuyết, ứng dụng thực tế và các ví dụ minh họa; phần thứ hai sẽ khám phá sâu hơn về thách thức nội tại mà Thánh Phaolô đã mô tả, phân tích nguyên nhân từ góc độ thần học, tâm lý, xã hội và văn hóa; và phần thứ ba sẽ đưa ra những giải pháp cụ thể, đa dạng, từ cầu nguyện cá nhân đến hoạt động cộng đoàn, từ rèn luyện nhân đức đến sử dụng công nghệ hiện đại, để chúng ta có thể sống và làm điều thiện một cách bền vững, lâu dài. Chúng ta hãy cùng nhau cầu xin Chúa Thánh Thần soi sáng, để lời chia sẻ hôm nay không chỉ dừng lại ở tai mà chạm đến trái tim, khơi dậy sự hoán cải thực sự, cam kết sống thánh thiện của mỗi người chúng ta, và góp phần vào sứ mệnh loan báo Tin Mừng tại Việt Nam. Amen.
PHẦN 1: ĐIỀU THIỆN VÀ ĐIỀU ÁC TRONG CUỘC SỐNG – LÀM SAO ĐỂ PHÂN BIỆT?
Trước hết, chúng ta cần phải hiểu rõ, sâu sắc, toàn diện và đa chiều về bản chất của điều thiện và điều ác là gì, không chỉ ở mức độ lý thuyết mà còn ở ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày. Trong cuộc sống bận rộn ngày nay, chúng ta đối diện với vô vàn những lựa chọn phức tạp, đa dạng, từ những việc nhỏ nhặt tưởng chừng vô hại như nói dối một chút để tránh rắc rối trong công việc văn phòng hoặc gia đình, đến những quyết định lớn lao có ảnh hưởng sâu rộng như tham gia vào các hoạt động kinh tế bất công, khai thác lao động trong ngành thủy sản tại Nha Trang, hoặc thờ ơ trước những vấn đề xã hội như bạo lực gia đình hay phân biệt đối xử với người di cư. Nhưng làm sao để chúng ta có thể phân biệt một cách chính xác, không bị lừa dối bởi những vẻ ngoài hấp dẫn, tinh vi của điều ác? Giáo Hội Công Giáo dạy chúng ta rằng, nền tảng để phân biệt nằm ở ba yếu tố chính: Lời Chúa trong Thánh Kinh – nguồn mạch bất tận của sự khôn ngoan; tiếng nói của lương tâm con người – món quà thiêng liêng từ Thiên Chúa; và giáo huấn sống động, cập nhật của Giáo Hội qua Huấn Quyền. Chúng ta sẽ khám phá từng yếu tố một cách chi tiết, mở rộng, với nhiều ví dụ minh họa từ đời sống thực tế tại Việt Nam, đặc biệt là ở Nha Trang, nơi mà du lịch phát triển mang lại cả cơ hội và cám dỗ.
Hãy bắt đầu từ Thánh Kinh, nguồn mạch đầu tiên và quan trọng nhất của mọi sự khôn ngoan Kitô giáo. Trong sách Sáng Thế, chúng ta thấy Chúa tạo dựng con người theo hình ảnh và giống Ngài (St 1:26-27), ban cho con người quyền thống trị muôn loài và trái đất, nhưng cũng cảnh báo rõ ràng về cây biết thiện ác: “Ngươi được tự do ăn tất cả các loại cây trong vườn; nhưng cây cho biết điều thiện điều ác, thì ngươi không được ăn, vì ngày nào ngươi ăn, chắc chắn ngươi sẽ phải chết” (St 2:16-17). Điều này cho thấy rằng thiện và ác không phải là khái niệm trừu tượng, mơ hồ, mà là thực tại thiêng liêng gắn liền với mối quan hệ của con người với Thiên Chúa, với tha nhân và với tạo vật. Điều thiện là những gì phù hợp với ý Chúa, mang lại sự sống dồi dào, tình yêu chân thật, công bằng xã hội, sự hòa hợp với thiên nhiên và sự phát triển toàn diện của con người. Ngược lại, điều ác là những gì chống lại Chúa, gây hại cho bản thân, tha nhân và toàn bộ vũ trụ, dẫn đến sự chết thiêng liêng, sự chia rẽ và đau khổ kéo dài. Chúa Giêsu, trong Tin Mừng, đã dạy rõ ràng về tiêu chuẩn vàng để phân biệt: “Ngươi phải yêu mến Chúa là Thiên Chúa ngươi hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn ngươi, và yêu mến người thân cận như chính mình” (Mt 22:37-39). Đây không chỉ là một giới răn đơn lẻ, mà là một nguyên tắc sống toàn diện: Bất cứ hành động nào thúc đẩy tình yêu Chúa và tình yêu tha nhân đều là thiện; còn những gì xuất phát từ ích kỷ, hận thù, bất công hay dục vọng đều là ác. Ví dụ, trong dụ ngôn Người Samaritanô Nhân Lành (Lc 10:25-37), Chúa Giêsu minh họa rằng thiện không phải là kiến thức lý thuyết suông, mà là hành động cụ thể, thực tiễn: Dừng lại để giúp đỡ người bị nạn trên đường, dù họ là người lạ, thậm chí là kẻ thù, trong khi ác là sự thờ ơ, vô cảm của thầy tư tế và thầy Lêvi, dù họ biết rõ giới răn yêu thương. Một dụ ngôn khác là Người Con Hoang Đàng (Lc 15:11-32), nơi thiện được thể hiện qua sự tha thứ của người cha, và ác qua sự ghen tị của người anh cả. Trong Cựu Ước, sách Châm Ngôn dạy: “Đường lối kẻ ác là đáng ghê tởm đối với Chúa, nhưng Ngài yêu mến kẻ theo đuổi công chính” (Cn 15:9), nhấn mạnh rằng thiện là theo đuổi công chính, còn ác là đường lối dẫn đến sự hủy diệt.
Bây giờ, hãy đi sâu hơn nữa vào cách phân biệt thiện ác trong đời sống thực tế, với ba khía cạnh chính mà tôi đã đề cập, nhưng mở rộng thêm với các ví dụ địa phương và suy tư thần học. Đầu tiên, qua lương tâm con người – một món quà tuyệt vời, thiêng liêng từ Thiên Chúa, hoạt động như một la bàn nội tại. Lương tâm không phải là một cảm xúc mơ hồ, nhất thời, mà là tiếng nói nội tại của Chúa trong lòng mỗi người, như Công Đồng Vaticanô II đã dạy trong Hiến Chế Mục Vụ “Vui Mừng Và Hy Vọng” (Gaudium et Spes, số 16): “Trong thẳm sâu lương tâm, con người khám phá ra một lề luật mà chính họ không đặt ra cho mình, nhưng phải tuân theo. Tiếng nói của lương tâm luôn thúc giục con người yêu mến và làm điều thiện, tránh điều ác”. Lương tâm giúp chúng ta nhận ra điều thiện khi nó mang lại bình an nội tâm sâu sắc, một cảm giác hài hòa với chính mình, với Chúa và với tha nhân; ngược lại, điều ác thường gây ra sự day dứt, tội lỗi, bất an kéo dài và đôi khi là trầm cảm. Hãy lấy một ví dụ gần gũi trong cuộc sống hàng ngày tại Nha Trang: Khi chúng ta thấy một người nghèo khổ, vô gia cư đang run rẩy trên bãi biển vào một đêm mưa lạnh giá, lương tâm thúc đẩy chúng ta dừng lại, chia sẻ một chiếc áo ấm, một bữa ăn hải sản nóng hổi từ quán ven đường, hoặc ít tiền lẻ để họ mua thức ăn – đó là thiện, vì nó phản ánh tình yêu tha nhân như Chúa dạy. Nhưng nếu chúng ta vội vã đi qua, giả vờ không nhìn thấy để tiếp tục cuộc dạo chơi, lương tâm sẽ cắn rứt chúng ta suốt đêm, nhắc nhở rằng chúng ta đã chọn ác qua sự thờ ơ, vô cảm. Một ví dụ khác từ môi trường làm việc: Nếu bạn là một nhân viên khách sạn ở Nha Trang và phát hiện đồng nghiệp đang thao túng hóa đơn để lợi dụng khách du lịch, lương tâm sẽ mách bảo bạn phải báo cáo – dù điều đó có thể gây rắc rối cá nhân – vì thiện là bảo vệ công bằng; còn im lặng là ác, vì nó đồng lõa với bất chính và làm hại đến danh tiếng của thành phố du lịch. Thánh Tôma Aquinô, trong “Tổng Luận Thần Học”, dạy rằng lương tâm là ứng dụng của lý trí vào hành động cụ thể, và chúng ta phải rèn luyện nó qua cầu nguyện để nó trở nên nhạy bén hơn.
Thứ hai, qua Lời Chúa trong Thánh Kinh và giáo huấn của Giáo Hội – những kim chỉ nam bất di bất dịch, luôn cập nhật với thời đại. Thánh Kinh cung cấp cho chúng ta một hệ thống phân biệt rõ ràng, toàn diện và phong phú. Trong Cựu Ước, Mười Điều Răn (Xh 20:1-17) là nền tảng vững chắc: “Ngươi không được giết người, không được ngoại tình, không được trộm cắp, không được làm chứng gian, không được ham muốn của cải người khác” – đây là những giới răn trực tiếp chống lại điều ác, bảo vệ sự sống, hôn nhân, tài sản, sự thật và sự công bằng. Nhưng Chúa Giêsu trong Tân Ước đã nâng tầm những giới răn này lên một mức độ cao hơn, tinh thần hơn qua Tám Mối Phúc Thật (Mt 5:3-12): “Phúc cho những ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ; phúc cho những ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp; phúc cho những ai thương xót, vì họ sẽ được xót thương; phúc cho những ai kiến tạo hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa” – ở đây, thiện không chỉ là tránh ác mà còn là tích cực xây dựng Nước Trời qua khiêm nhường, thương xót, kiến tạo hòa bình và theo đuổi công chính, ngay cả trong những tình huống khó khăn như xung đột gia đình hoặc tranh chấp đất đai ở Việt Nam. Giáo Hội, qua Huấn Quyền sống động, giúp chúng ta áp dụng những nguyên tắc này vào thời đại hiện đại, với các Thông Điệp và Tông Huấn phong phú. Ví dụ, trong Thông Điệp “Laudato Si'” của Đức Thánh Cha Phanxicô (2015), ngài dạy rằng việc phá hoại môi trường – như xả thải công nghiệp bừa bãi vào biển Nha Trang, làm chết san hô và ảnh hưởng đến ngư dân – là điều ác vì nó hại đến người nghèo khổ nhất và các tạo vật của Chúa, vi phạm giới răn yêu thương tha nhân và chăm sóc ngôi nhà chung. Hay trong Sách Giáo Lý Công Giáo (Catechism of the Catholic Church, số 1700-1876), Giáo Hội phân loại tội lỗi thành trọng tội (như giết người, ngoại tình, tham nhũng lớn) và khinh tội (như nói dối nhỏ, giận dữ nhất thời), giúp chúng ta phân biệt mức độ nghiêm trọng của ác và cách thức sám hối hiệu quả. Một Thông Điệp khác là “Evangelium Vitae” của Thánh Gioan Phaolô II (1995): Phá thai, dù được xã hội hiện đại quảng bá như “quyền lựa chọn của phụ nữ” trong bối cảnh áp lực kinh tế ở Việt Nam, thực chất là ác vì nó trực tiếp giết hại sự sống vô tội, trái với giới răn “Không được giết người”. Trong “Fratelli Tutti” (2020) của Đức Phanxicô, ngài lên án chủ nghĩa dân túy và phân biệt đối xử với người nhập cư, coi đó là ác vì vi phạm tình huynh đệ nhân loại.
Thứ ba, qua bối cảnh xã hội và văn hóa – một khía cạnh thường bị bỏ qua nhưng rất quan trọng trong thế giới toàn cầu hóa hôm nay, đặc biệt tại Việt Nam. Trong xã hội hiện đại, điều ác thường ngụy trang dưới những lớp vỏ hấp dẫn, tinh vi như “tự do cá nhân”, “tiến bộ khoa học”, “lợi ích kinh tế” hoặc “văn hóa truyền thống”. Ví dụ, ở Nha Trang, tham nhũng trong ngành du lịch được che đậy dưới dạng “văn hóa phong bì” hoặc “mối quan hệ thân quen”, khiến nhiều người nghĩ “ai cũng làm vậy thì mình cũng phải theo” – nhưng theo giáo huấn Giáo Hội trong Thông Điệp “Sollicitudo Rei Socialis” của Thánh Gioan Phaolô II (1987), đó là ác vì vi phạm công bằng xã hội, làm suy yếu lòng tin cộng đồng và tăng bất bình đẳng. Một ví dụ khác là việc sử dụng mạng xã hội: Chia sẻ hình ảnh cá nhân quá mức để khoe khoang có thể dẫn đến ghen tị và hận thù – đó là ác, vì trái với giới răn yêu thương; còn sử dụng để lan tỏa Tin Mừng hoặc giúp đỡ cộng đồng là thiện. Để phân biệt, chúng ta cần cầu nguyện liên tục, học hỏi giáo lý qua các khóa học trực tuyến hoặc sách vở, và tham khảo ý kiến của linh mục hoặc cộng đoàn giáo xứ. Hãy tưởng tượng một tình huống thực tế tại Nha Trang: Bạn là một chủ khách sạn, và đối tác đề nghị làm giả hóa đơn để trốn thuế, hứa hẹn lợi nhuận cao từ du khách. Lương tâm mách bảo không, Lời Chúa dạy “Không được trộm cắp” (Xh 20:15), và Giáo Hội lên án tham nhũng trong các Thông Điệp xã hội – rõ ràng đó là ác, dù nó mang lại lợi ích ngắn hạn. Ngược lại, nếu bạn từ chối và chấp nhận rủi ro mất hợp đồng, thậm chí bị cạnh tranh loại bỏ, đó là thiện, vì nó chứng tỏ đức tin sống động, và Chúa sẽ bù đắp (Mt 6:33: “Trước hết hãy tìm kiếm Nước Thiên Chúa và đức công chính của Người, còn tất cả những thứ kia, Người sẽ thêm cho”). Một ví dụ khác từ lĩnh vực y tế: Trong đại dịch COVID-19, việc lan truyền tin giả về vắc-xin trên Zalo hoặc Facebook có thể gây hại cho cộng đồng – đó là ác, vì vi phạm giới răn yêu thương tha nhân; còn chia sẻ thông tin chính xác từ nguồn uy tín như Bộ Y Tế là thiện. Trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, ác còn có thể ngụy trang dưới dạng “nghĩa tình” như che giấu tội lỗi cho bạn bè, nhưng Thánh Kinh dạy: “Ai che giấu tội lỗi sẽ không thành công, còn ai xưng thú và từ bỏ thì được xót thương” (Cn 28:13).
Để mở rộng thêm, chúng ta có thể xem xét phân biệt thiện ác qua lăng kính triết học Kitô giáo và lịch sử. Thánh Augustinô, trong tác phẩm “Thành Đô Thiên Chúa” (De Civitate Dei), dạy rằng ác không phải là một thực thể độc lập, mà là sự thiếu hụt của thiện – giống như bóng tối là sự vắng mặt của ánh sáng, hoặc lạnh lẽo là thiếu hụt nhiệt độ. Do đó, để phân biệt, chúng ta cần kiểm tra xem hành động có dẫn đến sự trọn vẹn, sự sống dồi dào (Ga 10:10: “Ta đến để chiên được sống và sống dồi dào”) hay không. Thánh Tôma Aquinô, trong “Tổng Luận Thần Học” (Summa Theologica), phân tích rằng thiện là những gì phù hợp với bản tính con người hướng về Chúa, trong khi ác là sự lệch lạc khỏi mục đích ấy. Ví dụ, tình dục trong hôn nhân là thiện vì nó phù hợp với kế hoạch Chúa (St 1:28: “Hãy sinh sôi nảy nở thật nhiều”), nhưng ngoại tình hoặc sống thử là ác vì nó phá hoại sự hiệp nhất gia đình và gây đau khổ lâu dài. Trong lịch sử Việt Nam, các Thánh Tử Đạo như Thánh Anrê Trân Văn Trông đã phân biệt thiện ác bằng cách từ chối bước qua Thánh Giá dù bị tra tấn – đó là thiện, chống lại ác của bách hại tôn giáo.
Cuối phần này, tôi xin nhấn mạnh rằng việc phân biệt thiện ác không phải là một việc làm một lần cho xong, mà là một quá trình suốt đời, đòi hỏi sự trưởng thành thiêng liêng liên tục, qua học hỏi, cầu nguyện và thực hành. Như Thánh Augustinô nổi tiếng nói: “Yêu Chúa và làm điều mình muốn” – nhưng chỉ khi tình yêu Chúa định hướng mọi lựa chọn, chúng ta mới có thể phân biệt đúng đắn giữa thiện và ác. Chúng ta hãy cầu xin Chúa ban ơn khôn ngoan để nhận ra những cám dỗ tinh vi trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt tại Nha Trang, nơi vẻ đẹp biển cả nhắc nhở về sự tốt lành của Chúa nhưng cũng cảnh báo về những sóng gió của tội lỗi.
PHẦN 2: DÙ BIẾT NHƯNG TÔI VẪN LÀM – NHƯ LỜI THÁNH PHAOLÔ NÓI: “ĐIỀU THIỆN TÔI BIẾT TÔI KHÔNG LÀM”
Bây giờ, chúng ta chuyển sang phần thứ hai, một phần rất quan trọng, gần gũi và chạm đến kinh nghiệm con người sâu sắc: Dù đã biết cách phân biệt thiện và ác một cách rõ ràng, tại sao chúng ta vẫn thường sa ngã vào điều ác, thậm chí lặp lại nhiều lần? Điều này được Thánh Phaolô mô tả một cách sâu sắc, chân thực, đầy xúc động và gần gũi trong thư gửi tín hữu Rôma 7:15-20: “Tôi không hiểu nổi việc tôi làm: vì điều tôi muốn, tôi không làm; nhưng điều tôi ghét, tôi lại cứ làm… Điều lành tôi muốn, tôi không làm; nhưng điều ác tôi không muốn, tôi lại cứ làm”. Lời này như một tiếng kêu từ đáy lòng con người, phản ánh cuộc chiến nội tại gay gắt, liên tục giữa lý trí biết thiện, lương tâm thúc đẩy thiện, nhưng bản năng tội lỗi lại kéo chúng ta về phía ác một cách không thể kháng cự. Chúng ta sẽ khám phá sâu hơn về lý do của cuộc chiến này từ bốn góc độ: Thần học (tội nguyên tổ và hậu quả), xã hội và thế gian (cám dỗ ngoại tại), tâm lý cá nhân (yếu đuối ý chí), và văn hóa địa phương (áp lực xã hội tại Việt Nam).
Trước hết, lý do sâu xa nhất, nền tảng nhất là tội nguyên tổ – một giáo lý cốt lõi, trung tâm của Công Giáo, giải thích bản chất yếu đuối của con người. Theo Sách Giáo Lý Công Giáo (số 396-409), tội nguyên tổ của ông bà nguyên tổ Ađam và Evà đã làm suy yếu bản tính con người, khiến chúng ta bị “vết thương” trong lý trí (khó phân biệt rõ ràng), ý chí (yếu đuối khi hành động) và dục vọng (dễ bị cuốn theo), dẫn đến sự nghiêng về ác hơn là thiện. Thánh Phaolô gọi đây là “luật của tội lỗi” đang hoạt động trong chi thể chúng ta (Rm 7:23), một sức mạnh nội tại chống lại “luật của Chúa” trong tâm trí. Ví dụ, chúng ta biết rõ rằng hút thuốc lá hoặc uống rượu quá độ là ác vì nó hủy hoại thân xác – vốn là đền thờ của Chúa Thánh Thần (1Cr 6:19-20) – và gây hại cho sức khỏe lâu dài, thậm chí dẫn đến ung thư, nhưng nghiện ngập khiến chúng ta tiếp tục, dù lý trí phản đối kịch liệt. Một ví dụ khác từ đời sống hôn nhân tại Việt Nam: Chúng ta biết ngoại tình là ác, vi phạm giới răn thứ sáu, nhưng dục vọng xác thịt có thể kéo chúng ta vào cám dỗ qua các ứng dụng hẹn hò trực tuyến, dẫn đến sự tan vỡ gia đình và đau khổ cho con cái. Tội nguyên tổ không phải là lời bào chữa cho sự lười biếng thiêng liêng, mà là lời giải thích để chúng ta nhận ra nhu cầu ơn cứu độ từ Chúa Giêsu, Đấng đã chiến thắng tội lỗi trên Thập Giá.
Thứ hai, cám dỗ từ thế gian và xã hội – những yếu tố ngoại tại làm tăng cường, khuếch đại cuộc chiến nội tại. Thế giới hôm nay đầy rẫy những cám dỗ tinh vi, đa dạng: Quảng cáo trên truyền hình, YouTube và TikTok khuyến khích tiêu dùng quá mức, dẫn đến nợ nần và ích kỷ; phim ảnh Hollywood và K-drama bình thường hóa ngoại tình, bạo lực, và hận thù; mạng xã hội như Facebook khơi dậy ghen tị qua việc so sánh cuộc sống hào nhoáng. Chúng ta biết nói dối là ác, nhưng trong kinh doanh du lịch tại Nha Trang, để ký được hợp đồng lớn với đối tác nước ngoài, chúng ta vẫn làm vì sợ mất lợi ích kinh tế hoặc địa vị xã hội. Như Thánh Phaolô kêu than: “Tôi là người khốn nạn! Ai sẽ giải thoát tôi khỏi thân xác phải chết này?” (Rm 7:24) – lời này không phải là tuyệt vọng vô vọng, mà là lời kêu gọi ơn Chúa, vì chỉ Ngài mới có thể giải phóng chúng ta khỏi những ràng buộc của thế gian. Trong bối cảnh Việt Nam năm 2026, cám dỗ từ thế gian thường biểu hiện qua áp lực kinh tế: Ví dụ, nhiều bạn trẻ biết rằng sống thử trước hôn nhân là ác vì trái với kế hoạch Chúa về hôn nhân (Hr 13:4: “Mọi người phải kính trọng hôn nhân, chốn hôn nhân không được vấy bẩn”), nhưng văn hóa hiện đại, ảnh hưởng từ phim ảnh phương Tây và áp lực đồng trang lứa khiến họ sa ngã, dẫn đến hậu quả như phá thai hoặc tan vỡ tình cảm lâu dài. Một ví dụ khác là cờ bạc trực tuyến: Biết là ác vì dẫn đến nghiện ngập và phá sản gia đình, nhưng quảng cáo hấp dẫn trên mạng khiến nhiều người ở Nha Trang tham gia, đặc biệt trong mùa du lịch thấp điểm.
Thứ ba, từ góc độ tâm lý cá nhân và xã hội sâu hơn, phức tạp hơn. Các nhà thần học như Thánh Tôma Aquinô giải thích rằng ý chí con người bị suy yếu bởi “akrasia” (sự yếu đuối ý chí), một khái niệm từ triết học Hy Lạp mà Thánh Tôma tích hợp vào thần học: Chúng ta biết thiện nhưng không đủ sức để làm, vì dục vọng lấn át lý trí, dẫn đến sự mâu thuẫn nội tại. Trong xã hội Việt Nam, ví dụ điển hình là tham nhũng: Chúng ta biết đó là ác, vi phạm công bằng xã hội và giới răn “Không được trộm cắp”, nhưng “văn hóa phong bì” – nơi mà quà cáp và hối lộ được coi là bình thường để thăng tiến trong công việc hoặc xin giấy phép kinh doanh tại Nha Trang – khiến nhiều người tham gia, dù lương tâm cắn rứt liên tục. Hoặc trong gia đình, chúng ta biết phải tha thứ cho vợ/chồng sau một cuộc cãi vã (Cl 3:13: “Hãy chịu đựng lẫn nhau và tha thứ cho nhau, nếu có người nào có lý do để oán trách người khác. Chúa đã tha thứ cho anh em, thì anh em cũng vậy, anh em phải tha thứ”), nhưng giận dữ, tự ái và ký ức đau thương khiến chúng ta im lặng hoặc tiếp tục tranh cãi, dẫn đến sự chia rẽ kéo dài. Từ góc độ tâm lý hiện đại, các nhà tâm lý học như Sigmund Freud mô tả cuộc chiến giữa “id” (bản năng dục vọng) và “superego” (lương tâm đạo đức), nhưng Kitô giáo dạy rằng chỉ ơn Chúa mới giải quyết được xung đột này một cách triệt để, qua Bí Tích và cầu nguyện.
Thứ tư, từ góc độ văn hóa địa phương và lịch sử – một khía cạnh đặc thù cho anh chị em tại Việt Nam. Trong văn hóa Á Đông, ác thường được che đậy dưới dạng “giữ thể diện” hoặc “nghĩa tình anh em”, khiến chúng ta biết mà vẫn làm, như che giấu lỗi lầm cho bạn bè thay vì sửa chữa. Trong lịch sử, các Thánh Tử Đạo Việt Nam như Thánh Phêrô Đoàn Văn Vân đã trải qua cuộc chiến nội tại tương tự: Biết rằng chối đạo là ác, nhưng nỗi sợ tra tấn khiến họ bị cám dỗ, nhưng cuối cùng ơn Chúa giúp họ chiến thắng. Ngày nay, trong đại dịch hoặc khủng hoảng kinh tế, nhiều người biết phải tuân thủ quy định cách ly để bảo vệ tha nhân, nhưng vẫn tụ tập vì cô đơn hoặc áp lực xã hội – đó là ác qua sự ích kỷ.
Để mở rộng thêm, chúng ta có thể xem xét các ví dụ lịch sử và đương đại từ Giáo Hội toàn cầu. Trong lịch sử Giáo Hội, Thánh Phaolô không phải là người duy nhất: Thánh Augustinô trong “Tự Thú” (Confessions) kể về cuộc chiến nội tại của mình trước khi hoán cải, biết thiện (sống khiết tịnh) nhưng vẫn sa vào dục vọng cho đến khi nghe tiếng Chúa: “Hãy cầm lấy và đọc” (Rm 13:13-14). Ngày nay, trong xã hội số, nhiều người biết rằng nghiện điện thoại là ác vì cướp mất thời gian cầu nguyện và gia đình, nhưng vẫn tiếp tục vì thói quen. Phần này nhắc nhở chúng ta: Đừng tự mãn vì đã biết phân biệt thiện ác. Thánh Phaolô dạy rằng, chính sự nhận ra yếu đuối này dẫn chúng ta đến Chúa Giêsu, Đấng cứu chuộc (Rm 7:25: “Nhờ Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta”). Đây không phải là lời bào chữa cho tội lỗi, mà là lời mời gọi khiêm tốn, phụ thuộc hoàn toàn vào ơn Chúa, và liên tục sám hối qua Bí Tích.
PHẦN 3: GIẢI PHÁP GIÚP SỐNG VÀ LÀM ĐIỀU THIỆN
Cuối cùng, chúng ta đến với phần thứ ba – phần mang lại hy vọng, động lực và hành động cụ thể: Làm sao để vượt qua cuộc chiến nội tại gay gắt, chống lại cám dỗ tinh vi và sống điều thiện một cách bền vững, lâu dài? Giáo Hội Công Giáo cung cấp cho chúng ta một kho tàng phong phú, đa dạng các giải pháp thực tiễn, dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa ân sủng Chúa (nguồn sức mạnh siêu nhiên) và nỗ lực con người (qua rèn luyện và cộng đoàn). Chúng ta sẽ khám phá sáu giải pháp chính, mỗi giải pháp được mở rộng với nhiều ví dụ, trích dẫn Thánh Kinh, giáo huấn Giáo Hội, và cách thức áp dụng cụ thể trong đời sống tại Nha Trang và Việt Nam.
Đầu tiên, cầu nguyện và lãnh nhận Bí Tích – nền tảng vững chắc, thiết yếu của mọi giải pháp thiêng liêng. Cầu nguyện không phải là một hoạt động phụ, tùy tiện, mà là vũ khí mạnh mẽ nhất, hiệu quả nhất chống lại ác và cám dỗ. Như Chúa Giêsu dạy trong Vườn Ghếtsêmani: “Hãy tỉnh thức và cầu nguyện kẻo sa chước cám dỗ. Tâm thần thì hăng say, nhưng xác thịt lại yếu đuối” (Mt 26:41). Hãy dành thời gian cầu nguyện hàng ngày, đều đặn: Đọc Kinh Thánh, đặc biệt thư Rôma để nhắc nhở về ơn cứu độ; lần chuỗi Mân Côi để suy niệm cuộc đời Chúa Giêsu và Mẹ Maria; hoặc tham gia giờ chầu Thánh Thể tại nhà thờ Nha Trang để tiếp cận Chúa gần hơn, nhận lãnh sức mạnh nội tại. Bí Tích Thánh Thể mang Chúa vào đời sống chúng ta, tăng cường sức mạnh để chống ác – như Thánh Phaolô nói: “Tôi sống, nhưng không còn phải là tôi, mà là Đức Kitô sống trong tôi” (Gl 2:20). Bí Tích Hòa Giải (xưng tội) giúp xóa tội và củng cố ý chí: Hãy xưng tội định kỳ, ít nhất hàng tháng, để nhận ơn tha thứ và sức mạnh mới, đặc biệt sau những sa ngã. Đức Thánh Cha Phanxicô trong Tông Huấn “Amoris Laetitia” (2016) khuyên: Hãy đến với Bí Tích để chữa lành vết thương gia đình, ví dụ như tha thứ cho người phối ngẫu sau những xung đột do áp lực kinh tế ở Nha Trang. Một ví dụ thực tế: Nếu bạn đang đấu tranh với nghiện mạng xã hội, hãy cầu nguyện trước Thánh Thể để xin ơn tiết độ.
Thứ hai, rèn luyện nhân đức – những thói quen tốt, bền vững để thay thế thói xấu và xây dựng tính cách thánh thiện. Thánh Tôma Aquinô dạy trong “Summa Theologica” rằng nhân đức là những phẩm chất ổn định giúp chúng ta hành động thiện một cách tự nhiên, dễ dàng. Hãy tập trung vào bốn nhân đức trụ (cơ bản): Khôn ngoan (phân biệt thiện ác qua suy tư cầu nguyện), Công bình (làm điều phải, như trả lương công bằng cho nhân viên trong khách sạn Nha Trang), Can đảm (vượt cám dỗ, ví dụ từ chối hối lộ dù bị đe dọa mất việc), và Tiết độ (kiềm chế dục vọng, như tránh xem nội dung khiêu dâm trên internet). Ví dụ, để tránh nói dối, hãy tập nói thật trong những việc nhỏ hàng ngày, như thừa nhận lỗi lầm với con cái hoặc đồng nghiệp. Ba nhân đức đối thần (tin, cậy, mến) giúp chúng ta gắn bó với Chúa: Tin vào Lời Chúa để vượt qua nghi ngờ trong khủng hoảng; Cậy vào ơn Chúa để không nản lòng sau sa ngã; Mến Chúa và tha nhân để mọi hành động xuất phát từ tình yêu chân thành. Trong đời sống hàng ngày, hãy đặt lịch trình cụ thể: Mỗi sáng, suy nghĩ về một nhân đức và áp dụng nó trong công việc, như thực hành công bình bằng cách giúp đỡ đồng nghiệp bị bất công.
Thứ ba, xây dựng cộng đoàn và hỗ trợ lẫn nhau – vì chúng ta không cô đơn trong cuộc chiến, mà là thành viên của Thân Thể Chúa Kitô. Thánh Phaolô khuyên: “Anh em hãy mang gánh nặng cho nhau, như vậy là anh em chu toàn lề luật Đức Kitô” (Gl 6:2). Hãy tham gia các nhóm cầu nguyện, hội đoàn trong giáo xứ như Legio Mariae, các nhóm giới trẻ Công Giáo tại Nha Trang, hoặc các khóa tĩnh tâm hàng năm. Trong cộng đoàn, chúng ta có thể chia sẻ kinh nghiệm sa ngã và cách vượt qua, ví dụ như một nhóm cha mẹ chia sẻ cách giáo dục con cái tránh cám dỗ mạng xã hội qua các hoạt động chung. Trong xã hội rộng lớn hơn, hãy tham gia các hoạt động bác ái cụ thể: Giúp đỡ người nghèo qua Caritas Nha Trang, bảo vệ môi trường qua các chiến dịch dọn rác bãi biển, hoặc tham gia phong trào chống tham nhũng và bảo vệ quyền lợi ngư dân – đây là cách thực hành thiện tập thể, giúp củng cố ý chí cá nhân và xây dựng một cộng đồng đức tin vững mạnh.
Thứ tư, sử dụng lý trí, giáo dục và công nghệ một cách khôn ngoan, tích cực – để chống lại cám dỗ của thời đại số. Hãy học hỏi giáo lý liên tục qua sách vở (như “Sách Giáo Lý Công Giáo” hoặc các sách của Đức Phanxicô), bài giảng trực tuyến trên YouTube từ các linh mục uy tín như Cha Gioan Nguyễn Ngọc Nam Phong, hoặc các khóa học thần học tại các chủng viện trực tuyến. Trong thời đại số, tránh nội dung xấu bằng cách cài đặt bộ lọc trên điện thoại và máy tính, như phần mềm chặn trang web khiêu dâm hoặc giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng. Hãy đặt mục tiêu hàng ngày, cụ thể: “Hôm nay tôi sẽ làm một việc thiện cụ thể, như thăm người bệnh trong bệnh viện Nha Trang hoặc giúp đỡ hàng xóm cao tuổi dọn dẹp nhà cửa”. Từ góc độ xã hội, giáo dục con cái từ nhỏ về thiện ác qua các câu chuyện Kinh Thánh, giúp chúng phát triển lương tâm vững mạnh, và sử dụng công nghệ để lan tỏa thiện như chia sẻ bài viết về đức tin trên mạng xã hội.
Thứ năm, tin tưởng hoàn toàn vào ơn Chúa – nguồn sức mạnh tối thượng, vô tận. Thánh Phaolô kết thúc lời than van bằng lời tạ ơn: “Nhờ Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta” (Rm 7:25). Ơn Chúa đủ cho chúng ta, như Ngài nói với Thánh Phaolô: “Ơn của Thầy đủ cho con, vì quyền năng của Thầy được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối” (2Cr 12:9). Hãy nhớ rằng, thất bại không phải là kết thúc; hãy đứng dậy qua sám hối và bắt đầu lại, với niềm tin rằng Chúa luôn tha thứ. Ví dụ, nếu bạn sa ngã vào giận dữ với gia đình, hãy cầu xin Chúa ban ơn tha thứ và kiên nhẫn, và thực hành qua việc xin lỗi cụ thể.
Thứ sáu, học hỏi từ gương các Thánh và lịch sử Giáo Hội – để lấy cảm hứng và động lực. Thánh Têrêsa Avila dạy về cầu nguyện nội tâm để chống cám dỗ qua “Lâu Đài Nội Tâm”; Thánh Ignatiô Loyola qua “Linh Thao” giúp phân định thần khí thiện ác qua các bài tập thực hành. Trong bối cảnh Việt Nam, các Thánh Tử Đạo như Thánh Anrê Phú Yên là gương can đảm chống ác (bắt đạo) bằng cách trung thành với đức tin dù bị tra tấn. Hãy đọc tiểu sử các Thánh để áp dụng vào đời sống, như tổ chức các buổi học nhóm tại giáo xứ Nha Trang.
Kính thưa quý vị, qua bài chia sẻ chúng ta thấy rằng thiện và ác không phải là lý thuyết trừu tượng, mà là thực tế đời sống hàng ngày tại Việt Nam. Hãy phân biệt qua Lời Chúa và lương tâm, thừa nhận yếu đuối như Thánh Phaolô, và áp dụng các giải pháp cụ thể để sống thánh thiện. Xin Chúa chúc lành cho chúng ta, ban ơn sức mạnh để chúng ta không chỉ biết thiện mà còn làm thiện, xây dựng một xã hội công bằng, yêu thương và xanh sạch hơn. Amen.
