VATICAN VÀ SỨ MỆNH ĐỊNH HÌNH ĐẠO ĐỨC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TIẾNG NÓI TIÊN TRI GIỮA KỶ NGUYÊN SỐ
Trong những ngày tháng Bảy năm 2025, khi thế giới đang lao mình vào vòng xoáy của những tiến bộ công nghệ chưa từng có tiền lệ, từ các mô hình học máy sâu (deep learning) với khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ đến các hệ thống trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) đang dần hình thành và hứa hẹn sẽ vượt qua trí tuệ con người ở nhiều lĩnh vực, Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ (AEI) đã công bố một báo cáo phân tích sâu sắc, mang tính thức tỉnh cao độ. Báo cáo này, với tiêu đề “How the Vatican Is Shaping the Ethics of Artificial Intelligence” (Vatican Đang Định Hình Đạo Đức Trí Tuệ Nhân Tạo Như Thế Nào), không chỉ đánh thức những lương tâm đang chìm đắm trong giấc mộng kỹ thuật số mà còn làm nổi bật vai trò tiên phong của Vatican trong việc định hình đạo đức AI. Vatican không chỉ là một tiếng nói tôn giáo cổ xưa, đại diện cho một truyền thống kéo dài hơn hai thiên niên kỷ, mà còn là một lực lượng tiên phong thực sự trong lĩnh vực này, không dựa vào quyền lực chính trị hay kinh tế hùng mạnh như các siêu cường hay các tập đoàn Big Tech, mà qua một giọng nói thần học độc đáo, sâu sắc và mang tính ngôn sứ. Giọng nói ấy coi AI không phải là một công cụ kỹ thuật thuần túy, mà như một vấn đề cốt lõi liên quan đến tinh thần con người, phẩm giá thánh thiêng của nhân vị, và mối quan hệ sâu sắc giữa Đấng Tạo Hóa với thụ tạo của Ngài. Đây không phải là câu chuyện đơn thuần về thuật toán phức tạp, dữ liệu lớn (big data) hay các mô hình học sâu như GPT-series, neural networks với hàng tỷ tham số, hay các hệ thống tự học (self-supervised learning) đang phát triển chóng mặt; mà là một cuộc đối thoại sâu sắc giữa đức tin và lý trí, giữa Tin Mừng Kitô giáo với những chân lý vĩnh cửu và khoa học hiện đại đang không ngừng mở rộng biên giới tri thức. Trong bối cảnh nhân loại đang nỗ lực “sáng tạo” nên những thực thể giống như hình ảnh của chính mình – từ robot đồng hành đến các trợ lý ảo có khả năng trò chuyện tự nhiên – Giáo hội Công giáo, với vai trò là Mẹ và Thầy của nhân loại theo tinh thần Công đồng Vatican II, đã bước vào cuộc đối thoại này không phải với thái độ bài trừ hay sợ hãi công nghệ một cách mù quáng, mà với sự khôn ngoan ngàn đời từ Kinh Thánh, Truyền thống Giáo hội, và các triết gia thần học vĩ đại như Thánh Tôma Aquinô hay Thánh Augustinô. Giáo hội nhắc nhở rằng, công nghệ phải luôn phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá thánh thiêng mà Thiên Chúa đã ban tặng theo hình ảnh Ngài (Imago Dei theo Sáng Thế Ký 1:26-27), chứ không được phép nô dịch, thay thế hay làm suy giảm giá trị nhân vị một cách tinh vi qua các thuật toán vô hồn.
Lịch sử tham gia của Vatican vào lĩnh vực đạo đức công nghệ không phải là điều mới mẻ hay đột ngột, mà có thể truy nguyên từ những thế kỷ trước, khi Giáo hội đã đối thoại một cách kiên trì và sâu sắc với các cuộc cách mạng khoa học lớn lao, chẳng hạn như thuyết Copernicus về hệ mặt trời với trung tâm là Mặt Trời vào thế kỷ 16, hay thuyết tiến hóa của Darwin vào thế kỷ 19, nơi Giáo hội ban đầu có những xung đột nhưng cuối cùng đã hòa hợp đức tin với lý trí khoa học. Tuy nhiên, với sự bùng nổ của AI trong thế kỷ 21, sự can thiệp của Vatican trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, vì AI không chỉ thay đổi cách chúng ta làm việc mà còn thách thức chính bản chất con người. Từ năm 2016-2017, Vatican bắt đầu tiếp cận các công ty công nghệ lớn của Mỹ như Google, Microsoft và IBM, không phải để thảo luận về các chi tiết kỹ thuật như kiến trúc mạng nơ-ron hay thuật toán tối ưu hóa, mà tập trung vào tác động xã hội sâu rộng của AI, chẳng hạn như cách mà các hệ thống nhận diện khuôn mặt có thể vi phạm quyền riêng tư hoặc làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Đỉnh điểm của sự tham gia này là năm 2019, khi Đức Thánh Cha Phanxicô gặp gỡ các lãnh đạo công nghệ hàng đầu tại Vatican, và một vị giám đốc điều hành – cụ thể là Brad Smith của Microsoft – đã trích dẫn bài phát biểu của Ngài về giới trẻ và công nghệ kỹ thuật số, nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ con người chứ không phải ngược lại. Cuộc gặp gỡ này dẫn đến sự hợp tác sâu sắc hơn, bao gồm các hội thảo và hội nghị chung. Đến năm 2020, Vatican chính thức khởi xướng “Lời Kêu Gọi Rome về Đạo Đức AI” (Rome Call for AI Ethics), một tài liệu không mang tính tôn giáo riêng biệt mà hướng tới toàn cầu, với sáu nguyên tắc cốt lõi được xây dựng một cách cẩn trọng: minh bạch (transparency) để đảm bảo các thuật toán không phải là “hộp đen” bí mật; hòa nhập (inclusion) để AI không loại trừ bất kỳ nhóm xã hội nào; trách nhiệm (responsibility) để những người phát triển và sử dụng AI phải chịu trách nhiệm về hậu quả; đáng tin cậy (reliability) để AI hoạt động ổn định và an toàn; tôn trọng (respect) phẩm giá con người; và an toàn (security) để bảo vệ khỏi các rủi ro như hack hoặc lạm dụng. Lời kêu gọi này đã được ký bởi các bên đa dạng, từ Giáo hội Công giáo, Microsoft, IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), đến chính phủ Ý, tạo nên một liên minh bất ngờ giữa đức tin, công nghệ và chính trị. Đến năm 2023, các đại diện Hồi giáo và Do Thái giáo tham gia, đánh dấu lần đầu tiên ba tôn giáo Abrahamic – Công giáo, Do Thái và Hồi giáo – thống nhất về một vấn đề đương đại như đạo đức AI, với các lãnh đạo như Đại Imam của Al-Azhar và Đại Rabbi của Rome cùng ký kết. Sang năm 2024 tại Hiroshima – một địa điểm mang tính biểu tượng về hậu quả của công nghệ không kiểm soát, nơi quả bom nguyên tử đã rơi – 21 tôn giáo toàn cầu ký kết, đại diện cho đa số dân số thế giới theo thống kê của Viện Pew Research Center, bao gồm Phật giáo, Ấn Độ giáo, Sikh giáo và các tôn giáo bản địa. Và đến năm 2025, các công ty như Qualcomm – chuyên về chip AI – và Salesforce – với các nền tảng đám mây thông minh – tiếp tục tham gia, biến Rome Call thành một phong trào văn hóa toàn cầu, nhằm đảm bảo AI phục vụ sáng tạo con người chứ không thay thế nó. Cha Paolo Benanti, một linh mục dòng Phanxicô với nền tảng kỹ sư cơ khí và là cố vấn hàng đầu cho Đức Thánh Cha về AI, đã mô tả Rome Call như một nỗ lực đo lường thành công bằng sự “lỗi thời” của nó – nghĩa là khi các nguyên tắc đạo đức trở nên phổ biến đến mức không còn cần nhắc nhở nữa, giống như cách mà các chuẩn mực an toàn giao thông đã trở thành hiển nhiên trong xã hội hiện đại. Cha Benanti, với kinh nghiệm làm việc tại các phòng thí nghiệm công nghệ và tham gia các hội nghị quốc tế, nhấn mạnh rằng Rome Call không phải là một tài liệu cứng nhắc, mà là một khung linh hoạt để đối thoại liên tục, khuyến khích các bên tham gia cập nhật và mở rộng theo tiến bộ công nghệ.
Khi quan sát sự phát triển vũ bão của AI – từ các hệ thống nhận diện khuôn mặt sử dụng convolutional neural networks (CNN) để theo dõi đám đông, xe tự lái dựa trên reinforcement learning để điều hướng giao thông, đến các mô hình dự đoán hành vi con người dựa trên dữ liệu lớn từ mạng xã hội và thiết bị IoT – nhiều người chỉ nhìn thấy những tiện ích bề mặt: tăng năng suất lao động lên gấp bội, chẩn đoán y tế chính xác hơn với tỷ lệ phát hiện bệnh ung thư cao hơn 90% so với bác sĩ con người, hay thậm chí giải trí cá nhân hóa qua các thuật toán khuyến nghị trên Netflix hoặc Spotify. Tuy nhiên, Tòa Thánh, với cái nhìn xuyên thấu của đức tin được rèn luyện qua hàng ngàn năm lịch sử, nhận diện AI như một “dấu chỉ của thời đại” (segni dei tempi) theo tinh thần Công đồng Vatican II, đòi hỏi phải phân định kỹ lưỡng để phân biệt giữa thiện và ác, giữa tiến bộ đích thực mang lại lợi ích cho nhân loại và ảo tưởng về một utopia kỹ thuật số nơi con người bị giảm xuống thành dữ liệu. Sự xuất hiện của AI không chỉ đặt ra các vấn đề pháp lý như quyền riêng tư dữ liệu theo GDPR ở châu Âu hay kinh tế như mất việc làm do tự động hóa – với dự báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) rằng hàng triệu việc làm sẽ biến mất vào năm 2030 – mà còn chạm đến những câu hỏi hiện sinh mang tính hữu thể học sâu sắc: Con người là ai trong vũ trụ kỹ thuật số nơi mọi hành vi đều có thể bị dự đoán và kiểm soát? Ý thức con người có thể bị sao chép hay thay thế bởi các thuật toán phức tạp như transformer models? Và đâu là giới hạn của quyền năng sáng tạo mà con người được phép vươn tới mà không phạm đến quyền của Đấng Tạo Hóa, như trong câu chuyện Adam và Eva ăn trái cấm để “trở nên như Thiên Chúa”? Trong các thông điệp và văn kiện như Fratelli Tutti (Tất Cả Là Anh Em) của Đức Thánh Cha Phanxicô, Vatican liên tục nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang theo giá trị, thiên kiến và thậm chí tội lỗi của người tạo ra, chẳng hạn như thiên kiến phân biệt chủng tộc trong các hệ thống nhận diện khuôn mặt đã được chứng minh qua các nghiên cứu của MIT. Nếu thiếu nền tảng đạo đức vững chắc dựa trên Luật Tự nhiên – những nguyên tắc phổ quát về thiện ác – Mạc khải Kitô giáo với các giới răn yêu thương, và nhân vị học coi con người là trung tâm, AI có nguy cơ trở thành “thần tượng” mới – một con bò vàng trong sa mạc kỹ thuật số, nơi con người quỳ lạy chính sản phẩm tay mình làm ra, dần đánh mất Imago Dei nơi bản thân, như Thánh Kinh cảnh báo trong Xuất Hành 32. Sự can thiệp của Vatican, như AEI phân tích chi tiết trong báo cáo, chính là việc giới thiệu khái niệm “Algorethics” (đạo đức thuật toán) vào dòng chảy tư duy toàn cầu, khẳng định rằng phát triển công nghệ đích thực phải gắn liền với chiều kích luân lý, tâm linh và nhân văn toàn diện, không chỉ dừng ở hiệu suất kinh tế hay lợi nhuận.
Giọng nói thần học của Vatican trở nên độc đáo và không thể thay thế bởi nó không xuất phát từ nỗi sợ hãi mất kiểm soát hay cạnh tranh quyền lực thế tục, mà từ mối quan tâm sâu sắc đến “hệ sinh thái nhân văn toàn diện” (ecologia integrale), như Đức Thánh Cha Phanxicô thường nhấn mạnh trong thông điệp Laudato Si’ (Chúc Tụng Chúa), nơi Ngài liên kết môi trường tự nhiên với môi trường xã hội và kỹ thuật số. Khi Ngài và các cộng sự tại Viện Hàn lâm Giáo hoàng về Sự sống (Pontifical Academy for Life) – một cơ quan chuyên nghiên cứu các vấn đề đạo đức sinh học và công nghệ – lên tiếng, họ sử dụng ngôn ngữ của lòng thương xót, hiệp thông và tình huynh đệ, chứ không phải lợi nhuận hay hiệu suất đo lường bằng KPI. AI, theo cái nhìn của Giáo hội, không được phép củng cố “nền văn hóa loại bỏ” (cultura dello scarto), nơi những người yếu thế – người nghèo ở các nước đang phát triển không tiếp cận internet, người khuyết tật bị thuật toán loại trừ khỏi việc làm, người già bị cô lập bởi công nghệ phức tạp, hay các cộng đồng thiểu số bị phân biệt đối xử bởi dữ liệu thiên kiến – bị đẩy ra lề xã hội một cách vô hình. Thay vào đó, công nghệ phải trở thành công cụ của tình liên đới, giúp kết nối và nâng đỡ, chẳng hạn như sử dụng AI để phân phối viện trợ nhân đạo hiệu quả hơn ở các vùng chiến tranh hoặc thiên tai, hay hỗ trợ giáo dục trực tuyến cho trẻ em nghèo ở châu Phi. Đây là một quan điểm mang tính ngôn sứ thực sự, bởi trong khi Thung lũng Silicon say mê với giấc mơ siêu việt hóa con người (transhumanism) – như tải ý thức lên đám mây qua các công ty như Neuralink của Elon Musk hay tăng cường cơ thể bằng chip cấy ghép – thì Vatican kiên định nhắc nhớ về sự mỏng manh của kiếp người, nơi giá trị thực sự nằm ở khả năng yêu thương, hy sinh và tha thứ, những phẩm chất mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu với hàng nghìn lớp mạng nơ-ron, có thể tái tạo chân thực vì chúng thiếu linh hồn và tự do ý chí. Cha Benanti, trong cuộc phỏng vấn chi tiết với AEI, đã đưa ra ví dụ cụ thể để minh họa: AI có thể giúp phát hiện nấm mốc trong hạt cà phê để cải thiện chất lượng và giảm lãng phí cho nông dân nghèo, hoặc hỗ trợ phân loại bệnh nhân trong phòng cấp cứu để cứu sống bằng cách ưu tiên các trường hợp nghiêm trọng dựa trên dữ liệu thời gian thực; nhưng khi áp dụng vào việc quyết định cuộc đời con người – như gợi ý nơi ở dựa trên dữ liệu địa lý và hành vi, công việc qua các nền tảng tuyển dụng tự động, hay thậm chí ảnh hưởng hành vi qua các nền tảng streaming như YouTube với thuật toán khuyến nghị gây nghiện – thì nó có nguy cơ xâm phạm quyền tự quyết (self-determination), vốn là nền tảng của phẩm giá con người, tương tự như “quyền theo đuổi hạnh phúc” trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ. Cha Benanti còn mở rộng ví dụ này bằng cách so sánh với các hệ thống chấm điểm tín dụng ở Trung Quốc, nơi AI quyết định cơ hội xã hội của cá nhân, dẫn đến một xã hội kiểm soát mà thiếu tự do.
Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất trong lập trường của Vatican là việc bảo vệ “tính duy nhất của linh hồn” và sự thống nhất giữa thân xác với linh hồn, theo nhân vị học Kitô giáo lấy cảm hứng từ Thánh Tôma Aquinô, người dạy rằng con người là hợp nhất của vật chất và tinh thần. Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa sinh học và máy móc ngày càng mờ nhạt – với các công nghệ như giao diện não-máy (brain-computer interfaces) của Neuralink cho phép đọc suy nghĩ, hay AI mô phỏng ý thức qua các mô hình ngôn ngữ lớn như Grok hoặc ChatGPT – Giáo hội đứng vững như một thành trì bảo vệ quan niệm rằng con người không chỉ là tập hợp dữ liệu sinh học, xung điện thần kinh hay mẫu hành vi có thể sao chép và dự đoán với độ chính xác cao. Con người là một huyền nhiệm, được Thiên Chúa thổi hơi sự sống (Gen 2:7), sở hữu tự do, lương tâm và khả năng hướng tới siêu việt, điều mà AI không thể đạt được vì nó chỉ dựa trên xác suất thống kê. Văn kiện “Antiqua et Nova” (Cổ Xưa và Mới Mẻ) của Bộ Giáo lý Đức tin (DDF) công bố ngày 28 tháng 1 năm 2025, đã phân tích sâu sắc điều này qua hàng trăm trang, phân biệt giữa trí tuệ nhân tạo – dựa trên suy diễn thống kê, nhận dạng mẫu và học máy – với trí tuệ con người, vốn tích hợp lý trí, thân xác, quan hệ xã hội và tìm kiếm chân lý siêu việt. Văn kiện nhấn mạnh: “Trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện các nhiệm vụ phức tạp, nhưng không có khả năng suy nghĩ thực sự, vì thiếu ý thức và ý chí tự do,” và cảnh báo rằng việc giao phó quyết định quan trọng về sự sống, cái chết hay số phận cho các thuật toán “hộp đen” là sự thoái thác trách nhiệm luân lý nguy hiểm, có thể dẫn đến bi kịch như trong các hệ thống y tế tự động ưu tiên bệnh nhân dựa trên dữ liệu kinh tế thay vì phẩm giá. Vatican cảnh báo về cám dỗ “thần thánh hóa” AI, coi nó như đấng toàn tri với phán quyết tuyệt đối, nhưng thực tế, AI chỉ là sản phẩm của xác suất và dữ liệu, thiếu “cảm thức luân lý” hay sự rung động của trái tim – chẳng hạn như lòng trắc ẩn khi đối diện với nỗi đau con người. Ví dụ cụ thể trong văn kiện: Khi một hệ thống AI quyết định ai được vay vốn dựa trên dữ liệu thiên kiến lịch sử, ai được bảo hiểm y tế theo phân tích rủi ro kinh tế, hay thậm chí ai phải chết trong chiến tranh tự động với vũ khí tự trị (lethal autonomous weapons systems – LAWS) như drone tự quyết định mục tiêu, chúng ta đang chứng kiến sự suy thoái của lương tâm nhân loại, nơi máy móc thay thế phán đoán đạo đức. Giáo hội gọi đây là một bi kịch tinh thần, nơi kỹ thuật thống trị đạo đức, và phương tiện trở thành mục đích, dẫn đến nguy cơ “làm con người trở thành nô lệ của biết-như-thế-nào” (slaves of our know-how), như triết gia Hannah Arendt từng cảnh báo trong tác phẩm “The Human Condition” về sự tha hóa của lao động hiện đại.
Thêm vào đó, tiếng nói của Vatican còn vang vọng mạnh mẽ trong việc kêu gọi minh bạch, trách nhiệm giải trình và quy định quốc tế một cách toàn diện. Trong các thông điệp gửi đến lãnh đạo thế giới, các hội nghị G7 hay Liên Hợp Quốc – chẳng hạn như bài phát biểu của Đức Thánh Cha tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 2024 – Tòa Thánh luôn nhắc nhở về nguyên tắc “bổ trợ” (subsidiarity), nghĩa là các quyết định nên được đưa ra ở cấp thấp nhất có thể để tôn trọng tự do địa phương, và “liên đới” (solidarity), nơi mọi người chia sẻ trách nhiệm vì lợi ích chung. Công nghệ không được phép trở thành công cụ để một nhóm tinh hoa – như các tập đoàn Big Tech ở Mỹ hay Trung Quốc – kiểm soát và thao túng đám đông qua dữ liệu lớn và thuật toán, như trong các vụ bê bối Cambridge Analytica ảnh hưởng đến bầu cử. Sự riêng tư của con người, vốn là không gian thánh thiêng để đối diện với chính mình và Chúa theo truyền thống Kitô giáo, đang bị xâm phạm nghiêm trọng bởi các hệ thống giám sát, theo dõi hành vi và thu thập dữ liệu khổng lồ từ điện thoại thông minh đến camera đường phố, dẫn đến nguy cơ chủ nghĩa toàn trị kỹ thuật số nơi chính phủ hoặc công ty biết mọi thứ về cá nhân. Vatican nhìn thấy ở đây sự đe dọa đối với tự do ý chí – món quà quý giá nhất từ Thiên Chúa theo Sách Giáo Lý Công Giáo – bởi những thao túng tâm lý tinh vi, như các thuật toán khuyến nghị trên mạng xã hội (Facebook, TikTok) có thể gây nghiện và ảnh hưởng đến lựa chọn cá nhân mà không minh bạch, dẫn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm ở giới trẻ. Cha Benanti đã đề xuất khái niệm “quyền nhận thức” (cognitive right), quyền biết khi nào hệ thống đang thao túng suy nghĩ của chúng ta, để bảo vệ quyền tự quyết, và gợi ý rằng các luật pháp quốc tế nên yêu cầu “nhãn đạo đức” trên các sản phẩm AI giống như nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm. Đứng trước viễn cảnh đó, Giáo hội mời gọi các tín hữu và toàn nhân loại thiện chí tỉnh thức, sử dụng “quyền lực phân định” (discernment) theo linh đạo Inhaxiô để không bị cuốn theo dòng xoáy tiện nghi, mà giữ vững quyền tự quyết và phẩm giá. Văn kiện “Antiqua et Nova” còn mở rộng phân tích các lĩnh vực cụ thể một cách chi tiết: Trong xã hội, AI có thể làm trầm trọng bất bình đẳng nếu không được thiết kế hòa nhập, chẳng hạn như thuật toán tuyển dụng loại trừ phụ nữ hoặc người da màu dựa trên dữ liệu lịch sử; trong lao động, nó có thể gây mất việc làm cho hàng triệu công nhân nhà máy nhưng cũng tạo cơ hội mới như lập trình AI nếu hướng tới lợi ích chung qua đào tạo lại; trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh qua hình ảnh X-quang nhưng không được thay thế quyết định con người để tránh lỗi y khoa; trong giáo dục, nó trợ giúp học tập cá nhân hóa nhưng không thay thế giáo viên và sự hình thành nhân cách qua tương tác mặt đối mặt; và trong chiến tranh, cần cấm vũ khí tự trị thiếu phán đoán đạo đức, như các drone tự động giết người mà không có sự can thiệp con người, vì điều này vi phạm luật chiến tranh nhân đạo theo Công ước Geneva.
Chúng ta cũng không thể bỏ qua khía cạnh cánh chung học (eschatological) trong tư tưởng Vatican về AI, một chiều kích thường bị lãng quên trong các cuộc thảo luận thế tục. Giáo hội luôn nhắc nhở rằng thế giới này không phải đích đến cuối cùng; mọi tiến bộ khoa học chỉ có giá trị khi giúp con người tiến gần hơn đến Chân, Thiện, Mỹ – tức là đến Thiên Chúa, như Thánh Tôma dạy về mục đích tối hậu của mọi tạo vật. Sự kiêu ngạo của con người hiện đại, muốn dùng AI để xây dựng thiên đường trần gian, xóa bỏ đau khổ và cái chết qua các công nghệ như bất tử kỹ thuật số (digital immortality) bằng cách tải não bộ lên máy chủ hoặc chỉnh sửa gen qua CRISPR để loại bỏ bệnh tật di truyền, gợi nhớ tháp Babel trong Kinh Thánh (Gen 11): nỗ lực vươn lên bằng Chúa bằng sức riêng, nhưng chỉ dẫn đến chia rẽ và hỗn loạn xã hội, như chúng ta thấy trong sự phân cực ý kiến trên mạng xã hội do thuật toán khuếch đại. Vatican, qua lăng kính thần học, cảnh báo rằng cứu rỗi không đến từ đám mây điện toán (cloud computing) hay siêu máy tính như những cỗ máy quantum computing đang phát triển, mà từ Thập Giá Đức Kitô, nơi tình yêu chiến thắng sự dữ. AI có thể giải quyết các bài toán phức tạp như dự báo thời tiết chính xác hơn để cứu sống trong thiên tai, tối ưu hóa chuỗi cung ứng để giảm lãng phí thực phẩm toàn cầu, hay thậm chí mô phỏng vũ trụ để hiểu về nguồn gốc sự sống; nhưng không thể giải quyết vấn đề tội lỗi, sự dữ hay nỗi cô đơn tồn tại sâu thẳm trong lòng người, những vấn đề mà chỉ ân sủng Thiên Chúa mới chữa lành và biến đổi. Do đó, đặt hy vọng quá mức vào AI như một đấng cứu thế công nghệ là hình thức ngẫu tượng hiện đại mà người Công giáo phải cảnh giác, như Thánh Phaolô cảnh báo về việc thờ lạy tạo vật thay vì Đấng Tạo Hóa (Rm 1:25). Văn kiện “Antiqua et Nova” nhấn mạnh: “Sự kiêu hãnh thay thế Chúa bằng một tạo tác… là ngẫu tượng,” và kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy tình huynh đệ, chứ không phải thống trị, chẳng hạn như dùng AI để dịch Kinh Thánh chính xác hơn cho các ngôn ngữ thiểu số hoặc hỗ trợ cầu nguyện qua ứng dụng nhắc nhở.
Tuy nhiên, thái độ của Vatican không phải bi quan hay yếm thế trước công nghệ; ngược lại, đó là niềm hy vọng đầy trách nhiệm, dựa trên đức tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa, nơi mọi sự đều hợp tác cho lợi ích của những ai yêu mến Ngài (Rm 8:28). Giáo hội khuyến khích các nhà khoa học, kỹ sư Công giáo dấn thân vào lĩnh vực AI, trở thành “men trong bột” (Mt 13:33), đem tinh thần Tin Mừng thấm nhuần vào các dòng mã lệnh và thuật toán, chẳng hạn như thiết kế AI với thiên kiến đạo đức tích cực để ưu tiên lợi ích cho người yếu thế. Rome Call, với sự tham gia của các tôn giáo, chính phủ và tập đoàn lớn, là minh chứng sống động cho nỗ lực đối thoại và xây dựng cầu nối giữa các bên, từ các hội nghị ở Vatican đến các diễn đàn trực tuyến. Giáo hội muốn định hướng AI thành công cụ phục vụ hòa bình, phát triển bền vững và bảo vệ Ngôi nhà chung (common home) theo Laudato Si’, nơi AI có thể giúp giám sát biến đổi khí hậu qua dữ liệu vệ tinh hoặc tối ưu hóa năng lượng tái tạo. Hãy tưởng tượng AI giúp phân phối thực phẩm công bằng hơn cho người nghèo bằng cách dự đoán nhu cầu qua dữ liệu thời gian thực, chẩn đoán bệnh tật ở vùng sâu vùng xa qua telemedicine kết hợp AI, kết nối những tâm hồn cô đơn qua các nền tảng hỗ trợ tinh thần dựa trên chatbots nhân ái, hay thậm chí hỗ trợ an toàn lao động bằng cách dự đoán tai nạn trong nhà máy qua cảm biến IoT – như ví dụ của Cha Benanti về AI giúp bệnh nhân tiểu đường tuân thủ thuốc men bằng nhắc nhở cá nhân hóa, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi qua robot đồng hành không xâm phạm tự do. Đó chính là khi công nghệ được “rửa tội,” thánh hóa để phục vụ vinh quang Thiên Chúa và lợi ích con người, theo tinh thần mà Thánh Inhaxiô Loyola dạy về việc tìm Chúa trong mọi sự. Để đạt được, cần một sự hoán cải toàn diện: không chỉ tâm hồn mà còn “hoán cải trí tuệ,” nơi các nhà lập pháp, phát triển công nghệ khiêm tốn thừa nhận giới hạn của mình, lắng nghe nhà đạo đức học, thần học gia và đặc biệt là tiếng nói của những nạn nhân công nghệ – như người bị phân biệt đối xử bởi thuật toán thiên kiến trong hệ thống tư pháp, hoặc công nhân mất việc do tự động hóa mà không có hỗ trợ.
Nhìn sâu hơn vào bản chất trí tuệ, Giáo hội phân biệt rõ ràng giữa “trí tuệ tính toán” (computational intelligence) của AI – vượt trội về tốc độ và xử lý dữ liệu khổng lồ, chẳng hạn như AlphaGo đánh bại kỳ thủ hàng đầu thế giới – với “trí tuệ khôn ngoan” (wisdom) của con người, ân ban từ Chúa Thánh Thần, giúp nhận biết ý nghĩa cuộc đời và mục đích tồn tại qua cầu nguyện và suy tư. AI có thể trả lời “làm thế nào” (how) – như tối ưu hóa lộ trình giao thông để giảm tắc nghẽn đô thị hay dự đoán dịch bệnh qua mô hình epidemiological – nhưng không bao giờ giải đáp “tại sao” (why), câu hỏi về ý nghĩa siêu việt như mục đích của sự đau khổ hay giá trị của tình yêu. Vì thế, vai trò của Giáo hội là giữ gìn ngọn lửa khôn ngoan ấy, để nhân loại không lạc lối trong rừng rậm thông tin thiếu chân lý, nơi fake news lan truyền nhanh chóng nhờ thuật toán. Giáo dục Công giáo trong kỷ nguyên AI không chỉ truyền thụ kiến thức kỹ thuật như lập trình Python hay machine learning, mà còn đào tạo bản lĩnh, giúp con người làm chủ công nghệ thay vì bị chi phối, qua các chương trình như các trường đại học Công giáo dạy đạo đức AI. Đó là hình thành lương tâm trưởng thành, biết phân định tốt xấu trong thế giới ảo đầy cạm bẫy, dối trá và deepfakes – những hình ảnh giả mạo có thể làm lung lay lòng tin xã hội, như Vatican cảnh báo trong “Antiqua et Nova” về nguy cơ deepfakes dùng để bôi nhọ lãnh đạo tôn giáo hoặc thao túng dư luận. Hơn nữa, Giáo hội nhấn mạnh ý nghĩa mới của Ngày Sabát: con người cần dừng lại, tắt máy, tái kết nối với nguồn cội sự sống qua thiên nhiên và cộng đoàn, tránh trở thành nô lệ của thông báo và dữ liệu bất tận, theo lệnh Chúa “Hãy nghỉ ngơi” trong Xuất Hành 20. Sự thinh lặng thánh thiêng phải được phục hồi để nghe tiếng Chúa giữa tiếng ồn kỹ thuật số, như các tu viện Benedictine thực hành thiền định trong thế giới hiện đại.
Báo cáo của AEI tháng 7 năm 2025 đã chạm đúng long mạch khi nhận định rằng tiếng nói Vatican là không thể thay thế trong thế giới đa cực, phân mảnh ngày nay, nơi các xung đột địa chính trị như giữa Mỹ và Trung Quốc về công nghệ AI làm phức tạp hóa vấn đề. Tòa Thánh vẫn là ngọn hải đăng luân lý toàn cầu, với ảnh hưởng vượt biên giới tôn giáo, từ châu Âu Kitô giáo đến châu Á đa tôn giáo. Sự kiên định bảo vệ phẩm giá con người từ thụ thai đến chết tự nhiên nay mở rộng sang kỹ thuật số, tạo nên sự nhất quán trong giáo huấn về sự sống, như trong thông điệp Evangelium Vitae của Thánh Gioan Phaolô II. AI, dù thông minh, không thể thay thế cái chạm tay con người, ánh mắt thấu cảm hay hơi ấm tình yêu, những yếu tố cốt lõi của nhân vị. Thiên Chúa đã làm người trong Mầu nhiệm Nhập Thể để cứu chuộc con người, chứ không phải máy móc, như Tin Mừng Gioan 1:14 dạy. Chúng ta được mời gọi làm quản gia trung tín (stewards), sử dụng AI để vun trồng vườn nho Chúa (Ga 15:1), chứ không phá hủy qua lạm dụng. Văn kiện Vatican nhấn mạnh: “Trách nhiệm cuối cùng… thuộc về con người quyết định,” và kêu gọi quy định quốc tế để bảo vệ phẩm giá, chẳng hạn như một hiệp ước toàn cầu về AI tương tự Hiệp ước Không Phổ biến Vũ khí Hạt nhân.
Cuối cùng, sự định hình đạo đức AI của Vatican là lời mời gọi hiệp hành (synodality) – một hành trình chung tay của toàn nhân loại theo tinh thần Thượng Hội đồng 2021-2024, nơi mọi tiếng nói đều được lắng nghe. Không ai giải quyết một mình; Giáo hội mời mọi người thiện chí, bất kể niềm tin, xây dựng “nhân văn kỹ thuật số” (digital humanism), nơi công nghệ phục vụ con người chứ không ngược lại. Đó là hành trình dài, đòi dũng cảm nói sự thật trước quyền lực Big Tech, kiên nhẫn đối thoại với các nhà khoa học hoài nghi, và tin tưởng Quan Phòng Thiên Chúa. Khi đối diện AI, chúng ta đừng sợ hãi, vì “Đừng sợ” là lời Chúa Giêsu lặp lại 365 lần trong Kinh Thánh, một lần cho mỗi ngày. Chúng ta đón nhận công nghệ với lòng biết ơn nhưng tỉnh thức, luôn đặt con người trung tâm và Chúa lên trên hết. Chỉ khi ấy, AI mới trở thành phúc lành, giúp con người thăng tiến và làm rạng danh Đấng Tạo Hóa, thay vì mầm mống hủy diệt như trong các kịch bản dystopian của phim khoa học viễn tưởng. Tiếng nói thần học của Vatican không chỉ cảnh báo mà còn là lời nguyện cầu cho tương lai nơi kỹ thuật và đạo đức song hành, nơi con người giữ trái tim bằng thịt giữa thế giới sắt thép và silicon, theo lời tiên tri Êzêkien 36:26 về trái tim mới. Như Cha Benanti kết luận trong phỏng vấn: “Khi thế giới sợ hãi trước AI, các tôn giáo đoàn kết, hỏi ‘Chúng ta có thể làm gì?'” – và Vatican đang dẫn dắt câu trả lời ấy một cách kiên định, mang lại hy vọng cho nhân loại trong kỷ nguyên số.
Lm. Anmai, CSsR
