ĐỨC THÁNH CHA PHANXICÔ: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO PHẢI TÔN VINH PHẨM GIÁ CON NGƯỜI VÀ TÁI KHÁM PHÁ GIÁ TRỊ CỘNG ĐỒNG TRONG SỰ TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ
Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự bùng nổ chưa từng có của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), Đức Thánh Cha Phanxicô đã đưa ra những lời nhắc nhở sâu sắc và kịp thời về việc sử dụng AI phải luôn tôn vinh và bảo vệ phẩm giá con người. Thông điệp này không chỉ là một lời kêu gọi đạo đức đơn thuần mà còn là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ về trách nhiệm của toàn nhân loại trong việc định hướng sự phát triển công nghệ sao cho nó phục vụ lợi ích chung, thay vì trở thành công cụ gây hại hoặc phân hóa xã hội. Theo quan điểm của Đức Thánh Cha, AI không được phép xâm phạm đến phẩm giá thiêng liêng của mỗi cá nhân, và sự tiến bộ của nó đòi hỏi phải tái khám phá và củng cố các giá trị cộng đồng, nhằm đảm bảo rằng công nghệ không chỉ mang lại hiệu quả mà còn thúc đẩy sự gắn kết, công bằng và nhân văn. Những lời dạy này được Đức Thánh Cha nhấn mạnh trong nhiều dịp, từ các thông điệp gửi đến các diễn đàn quốc tế đến các tài liệu chính thức từ Vatican, phản ánh sự quan tâm sâu sắc của Giáo hội Công giáo đối với những thách thức của thời đại số.
Đức Thánh Cha Phanxicô, vị lãnh đạo tinh thần của hơn một tỷ tín hữu Công giáo trên toàn thế giới, đã nhiều lần bày tỏ quan điểm của mình về AI trong các thông điệp gửi đến các tổ chức lớn như Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) tại Davos, Thụy Sĩ. Ví dụ, trong thông điệp năm 2025, ngài nhấn mạnh rằng “phẩm giá con người không bao giờ được vi phạm vì lợi ích của hiệu quả hoặc tiến bộ kỹ thuật”. Lời nhắc nhở này xuất phát từ lo ngại rằng AI, dù mang lại vô số lợi ích như tăng cường năng suất lao động, hỗ trợ chẩn đoán y tế chính xác hơn, hoặc tối ưu hóa hệ thống giao thông, có thể dẫn đến tình trạng coi con người như những công cụ hoặc dữ liệu thuần túy, từ đó làm suy giảm giá trị nhân vị cốt lõi. Đức Thánh Cha cho rằng AI là sản phẩm của trí tuệ con người, do đó nó phải được kiểm soát bởi con người với sự hướng dẫn đạo đức chặt chẽ để tránh những hậu quả “đáng sợ” nếu thiếu sự can thiệp kịp thời. Ngài thường trích dẫn Kinh Thánh và giáo huấn Công giáo để nhấn mạnh rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, vì vậy bất kỳ công nghệ nào cũng phải tôn trọng sự thiêng liêng này.
Phẩm giá con người, theo quan điểm Kitô giáo mà Đức Thánh Cha đại diện, là giá trị cốt lõi không thể bị xâm phạm dưới bất kỳ hình thức nào. AI phải tôn vinh điều này bằng cách được thiết kế và áp dụng theo cách tôn trọng quyền riêng tư, bình đẳng và tự do của mỗi cá nhân. Ví dụ, trong lĩnh vực y tế, AI có thể giúp chẩn đoán bệnh nhanh chóng và chính xác hơn thông qua phân tích dữ liệu lớn, nhưng nếu nó dẫn đến việc phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu cá nhân như lịch sử bệnh án hoặc nguồn gốc dân tộc, thì đó là sự vi phạm nghiêm trọng phẩm giá. Đức Thánh Cha cảnh báo rằng công nghệ không nên thay thế con người mà chỉ hỗ trợ để nâng cao chất lượng cuộc sống, duy trì sự tương tác con người giữa bác sĩ và bệnh nhân, giữa giáo viên và học sinh, hay giữa các thành viên trong cộng đồng. Trong một tài liệu mới từ Vatican, được ban hành bởi Bộ Giáo lý Đức tin vào năm 2024, nhấn mạnh rằng AI chỉ được coi là đạo đức khi nó tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy lợi ích của cá nhân cũng như cộng đồng toàn cầu. Tài liệu này kêu gọi các nhà phát triển AI phải tích hợp các nguyên tắc đạo đức từ giai đoạn thiết kế ban đầu, tránh các thuật toán thiên vị có thể làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Sự tiến bộ của AI đòi hỏi tái khám phá giá trị cộng đồng, một khía cạnh mà Đức Thánh Cha nhấn mạnh như một giải pháp then chốt để cân bằng giữa đổi mới công nghệ và giá trị nhân văn. Trong xã hội hiện đại, nơi cá nhân hóa và cô lập ngày càng phổ biến do ảnh hưởng của mạng xã hội và công nghệ số, AI có nguy cơ làm sâu sắc thêm khoảng cách xã hội nếu không được kiểm soát. Đức Thánh Cha kêu gọi rằng sự phát triển AI phải được hướng dẫn bởi tinh thần huynh đệ, nơi mọi người cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm, lấy cảm hứng từ thông điệp “Fratelli Tutti” (Tất Cả Là Anh Em) mà ngài ban hành năm 2020. Điều này có nghĩa là các nhà phát triển, chính phủ và doanh nghiệp phải hợp tác chặt chẽ để đảm bảo AI không tạo ra hoặc làm trầm trọng thêm bất bình đẳng. Chẳng hạn, AI có thể được sử dụng để cải thiện giáo dục ở các khu vực kém phát triển bằng cách cung cấp nội dung học tập cá nhân hóa, nhưng nếu chỉ phục vụ cho các quốc gia giàu có hoặc tầng lớp thượng lưu, nó sẽ vi phạm nguyên tắc công bằng xã hội và tinh thần cộng đồng. Đức Thánh Cha khuyến nghị rằng các chính sách quốc tế cần được xây dựng để phân phối lợi ích từ AI một cách công bằng, đặc biệt là cho các nước đang phát triển ở châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh.
Hơn nữa, Đức Thánh Cha Phanxicô khuyến khích một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa khoa học, đạo đức và đức tin để hướng dẫn sự phát triển AI. Ngài cho rằng AI không phải là kẻ thù của nhân loại mà là một công cụ có thể góp phần xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn nếu được sử dụng đúng cách và với ý thức trách nhiệm. Trong thông điệp của mình, ngài trích dẫn rằng “sự gắn kết của nhân loại như một gia đình duy nhất” phải là nền tảng cho mọi tiến bộ công nghệ, lấy cảm hứng từ giáo huấn của Công đồng Vatican II về sự đoàn kết nhân loại. Điều này đòi hỏi giáo dục về đạo đức AI từ sớm, ngay từ cấp học phổ thông, để thế hệ trẻ hiểu rằng công nghệ không chỉ là về hiệu suất và lợi nhuận mà còn về lòng nhân ái, trách nhiệm cộng đồng và bảo vệ môi trường. Ví dụ, AI có thể hỗ trợ trong việc giám sát biến đổi khí hậu, nhưng nếu nó bị lạm dụng để khai thác tài nguyên mà không quan tâm đến cộng đồng địa phương, thì đó là sự phản bội lại giá trị chung. Đức Thánh Cha cũng kêu gọi các nhà lãnh đạo tôn giáo, khoa học và chính trị tham gia đối thoại liên ngành để xây dựng các khung đạo đức chung cho AI, như đã được đề xuất trong “Lời Kêu Gọi Roma Vì Đạo Đức AI” mà Vatican đồng tổ chức năm 2020 với sự tham gia của các công ty công nghệ lớn như Microsoft và IBM.
Trong lĩnh vực lao động, Đức Thánh Cha lo ngại rằng AI có thể dẫn đến mất việc làm hàng loạt nếu không được kiểm soát một cách nhân văn. Tuy nhiên, ngài lạc quan rằng AI sẽ làm con người năng suất hơn mà không thay thế họ hoàn toàn, vì giá trị thực sự của con người nằm ở khả năng sáng tạo, cảm xúc và phán đoán đạo đức – những điều mà máy móc không thể sao chép. “AI sẽ không bao giờ thay thế con người,” ngài khẳng định trong một bài phát biểu tại Hội nghị AI Quốc tế ở Rome năm 2023, nhấn mạnh rằng các chính sách xã hội cần được điều chỉnh để hỗ trợ đào tạo lại lao động, đảm bảo rằng sự tiến bộ AI mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương như công nhân lao động chân tay, phụ nữ và người cao tuổi. Ngài kêu gọi các chính phủ đầu tư vào giáo dục nghề nghiệp và bảo trợ xã hội để chuyển đổi lực lượng lao động, biến thách thức của AI thành cơ hội cho sự phát triển cộng đồng bền vững.
Về mặt tinh thần và xã hội, Đức Thánh Cha mời gọi tái khám phá giá trị cộng đồng qua lăng kính đức tin và nhân văn. AI có thể hỗ trợ trong việc lan tỏa thông điệp yêu thương và hòa bình, chẳng hạn như qua các ứng dụng dịch Kinh Thánh đa ngôn ngữ hoặc hỗ trợ mục vụ trực tuyến, nhưng nếu nó bị lạm dụng để thao túng thông tin, lan truyền tin giả hoặc phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu cá nhân, nó sẽ đi ngược lại với sứ mệnh của nhân loại. Ngài kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới, bao gồm cả trong lĩnh vực công nghệ như các CEO của Google, Meta và OpenAI, hãy đặt phẩm giá con người làm trung tâm trong mọi quyết định phát triển AI. Trong thông điệp Hòa bình Thế giới năm 2024, Đức Thánh Cha dành riêng một phần để thảo luận về AI, cảnh báo rằng công nghệ có thể trở thành “vũ khí” nếu không được hướng dẫn bởi đạo đức, và kêu gọi xây dựng một “liên minh toàn cầu” để giám sát AI, đảm bảo nó phục vụ cho hòa bình thay vì xung đột.
Ngoài ra, Đức Thánh Cha nhấn mạnh vai trò của gia đình và cộng đồng địa phương trong việc đối phó với tác động của AI. Trong xã hội số, nơi trẻ em tiếp xúc với AI từ sớm qua các thiết bị thông minh, ngài khuyến nghị cha mẹ và giáo viên dạy trẻ về việc sử dụng công nghệ có trách nhiệm, nhấn mạnh giá trị cộng đồng qua các hoạt động ngoại tuyến như chia sẻ bữa ăn gia đình hoặc tham gia các nhóm cộng đồng. AI có thể hỗ trợ kết nối cộng đồng, ví dụ qua các nền tảng trực tuyến cho người tị nạn hoặc người khuyết tật, nhưng phải đảm bảo không làm suy yếu các mối quan hệ thực tế. Ngài cũng lưu ý đến khía cạnh môi trường, nơi AI có thể tối ưu hóa năng lượng nhưng cũng có thể góp phần vào ô nhiễm do tiêu thụ điện lớn của các trung tâm dữ liệu, vì vậy cần tái khám phá giá trị cộng đồng trong việc bảo vệ “ngôi nhà chung” như được đề cập trong thông điệp “Laudato Si'” năm 2015.
Hơn nữa, thông điệp của Đức Thánh Cha mở rộng đến các lĩnh vực khác như kinh tế và chính trị. Ngài cảnh báo rằng AI có thể làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo nếu các công ty lớn độc quyền công nghệ, và kêu gọi các quy định quốc tế để đảm bảo tiếp cận công bằng. Trong bối cảnh các cuộc chiến tranh và xung đột toàn cầu, AI có thể được sử dụng cho mục đích quân sự, nhưng Đức Thánh Cha kêu gọi cấm sử dụng AI trong vũ khí tự động để bảo vệ phẩm giá con người. Ngài khuyến khích các tín hữu và mọi người tham gia cầu nguyện và hành động để AI trở thành công cụ của lòng thương xót.
Thông điệp của Đức Thánh Cha Phanxicô về AI là lời kêu gọi hành động khẩn thiết để đảm bảo công nghệ phục vụ con người chứ không phải ngược lại. Bằng cách tôn vinh phẩm giá con người và tái khám phá giá trị cộng đồng, chúng ta có thể hướng dẫn sự tiến bộ AI theo hướng tích cực, xây dựng một tương lai nơi công nghệ và nhân văn hòa quyện hài hòa, mang lại lợi ích cho toàn nhân loại. Những lời dạy này không chỉ dành cho tín hữu Công giáo mà còn là bài học quý giá cho mọi người trong kỷ nguyên số, khuyến khích chúng ta suy ngẫm và hành động để tạo nên một thế giới tốt đẹp hơn. Thông qua sự lãnh đạo của Đức Thánh Cha, Giáo hội tiếp tục là ngọn hải đăng đạo đức trong bối cảnh công nghệ thay đổi chóng mặt, nhắc nhở rằng con người luôn là trung tâm của mọi tiến bộ.
Lm. Anmai, CSsR
