GIÁO HỘI: THỰC THỂ HIỆP THÔNG CỦA NHỮNG CON NGƯỜI SỐNG ĐỘNG GIỮA THẾ GIỚI CÔNG NGHỆ
Trong dòng chảy hối hả của thế kỷ XXI, nơi mà hơi thở của nhân loại dường như đang nhịp nhàng theo những thuật toán và các hệ thống trí tuệ nhân tạo, chúng ta thường dễ dàng rơi vào cái bẫy của việc nhìn nhận mọi thực thể dưới lăng kính kỹ thuật. Chúng ta số hóa các mối quan hệ, định lượng các giá trị tinh thần và thậm chí là cố gắng quản trị niềm tin như một phần mềm cần được tối ưu hóa. Tuy nhiên, giữa một thế giới đang dần bị “thuật toán hóa” ấy, Giáo hội hiện lên không phải như một cỗ máy vận hành bằng những dòng mã khô khan, cũng không phải là một hệ thống kỹ thuật phức tạp được thiết kế để kiểm soát hành vi con người. Ngược lại, Giáo hội là một thực thể sống động, một mầu nhiệm hiệp thông sâu xa mà cội rễ không nằm ở những trung tâm dữ liệu khổng lồ, mà nằm ở chính tình yêu và ân sủng của Thiên Chúa.
Khi chúng ta nói về Giáo hội, chúng ta đang nói về một thực tại vượt xa mọi định nghĩa về tổ chức hay cơ cấu xã hội đơn thuần. Nếu như các mạng xã hội ngày nay được xây dựng dựa trên các thuật toán gợi ý, nhằm kết nối những con người có cùng sở thích hoặc xu hướng tiêu dùng để phục vụ cho các mục đích kinh tế hay chính trị, thì Giáo hội lại kết nối những con người bằng sợi dây của Thần Khí. Đó là một mạng lưới của các mạng lưới, nhưng là một mạng lưới mang tính nhân bản và thần linh. Sự hiệp thông trong Giáo hội không phải là kết quả của một phép tính logic, cũng không phải là sản phẩm của một quy trình quản trị hiệu quả. Nó là một sự tuôn trào của tình yêu từ Thiên Chúa Ba Ngôi, một tình yêu hiến tế và đón nhận, biến những cá nhân riêng lẻ thành một thân thể duy nhất là Thân Thể Mầu Nhiệm của Chúa Kitô.
Trong một hệ thống kỹ thuật, mỗi bộ phận chỉ có giá trị khi nó hoạt động đúng chức năng và đóng góp vào hiệu suất chung. Nếu một linh kiện hỏng, nó sẽ bị thay thế. Nếu một thuật toán lỗi, nó sẽ bị xóa bỏ. Nhưng trong Giáo hội – thực thể hiệp thông của những con người sống động – mỗi cá nhân đều mang một giá trị tuyệt đối không thể thay thế, không phải vì năng suất họ tạo ra, mà vì họ là hình ảnh của Thiên Chúa. Một người già yếu, một người bệnh tật, hay một tâm hồn đang tan vỡ không bao giờ bị coi là “lỗi hệ thống” trong cộng đoàn tín hữu. Ngược lại, chính ở những điểm yếu đuối ấy, ân sủng của Thiên Chúa lại càng được tỏ lộ rõ nét hơn. Giáo hội không vận hành để đạt được sự tối ưu hóa về mặt kỹ thuật, mà vận hành để cứu rỗi các linh hồn, để đưa con người vào cuộc gặp gỡ đích thực với Đấng Tạo Hóa.
Cần phải khẳng định mạnh mẽ rằng, nguồn gốc của Giáo hội đến từ Tin Mừng chứ không phải từ kỹ thuật. Tin Mừng là một lời loan báo về sự sống, về niềm hy vọng và sự phục hồi phẩm giá con người. Nó không phải là một bộ quy tắc hướng dẫn sử dụng hay một giao thức truyền thông. Khi Giáo hội thực hiện sứ mạng của mình, Giáo hội không đơn thuần là truyền tải thông tin, mà là trao ban Sự Sống. Những bí tích – trái tim của đời sống Giáo hội – không thể được số hóa hay thực hiện qua các thuật toán. Sự đụng chạm của nước rửa tội, sự xức dầu thánh, việc bẻ bánh Thánh Thể… tất cả đều đòi hỏi sự hiện diện thể lý và tâm linh sống động. Không có bất kỳ một mạng lưới viễn thông nào, dù hiện đại đến đâu, có thể thay thế được sự hiện diện thực sự của con người với nhau và của Thiên Chúa với con người trong các cử hành phụng vụ.
Nhìn vào cấu trúc của Giáo hội, chúng ta thấy một sự đa dạng phong phú vượt quá khả năng quản lý của bất kỳ hệ thống trí tuệ nhân tạo nào. Đó là một “mạng lưới của các mạng lưới” bao trùm mọi nền văn hóa, mọi ngôn ngữ và mọi thời đại. Mỗi cộng đoàn địa phương, mỗi giáo xứ, mỗi hội đoàn đều là một mắt xích trong mạng lưới hiệp thông này. Nhưng sự kết nối ở đây không dựa trên băng thông rộng hay tốc độ xử lý dữ liệu, mà dựa trên đức tin, đức cậy và đức mến. Sự hiệp thông này cho phép một người tín hữu ở một làng quê hẻo lánh tại Việt Nam có thể hiệp thông trọn vẹn với Đức Giáo hoàng tại Roma và với các tín hữu khác trên toàn thế giới. Đây là một thực tại siêu việt, một sự kết nối tâm linh mà không có một sợi cáp quang nào có thể tải nổi, vì nó được vận hành bởi Chúa Thánh Thần – Đấng là “linh hồn” của Giáo hội.
Trong thời đại mà chúng ta đang bị vây quanh bởi những “bộ lọc thông tin” (filter bubbles) và các thuật toán khiến con người chỉ nghe thấy những gì mình muốn nghe, Giáo hội lại mời gọi chúng ta bước vào một sự hiệp thông thực sự với “những người khác biệt”. Giáo hội không phải là một câu lạc bộ của những người cùng quan điểm, mà là một gia đình của những người tội lỗi được cứu chuộc. Ở đó, sự hiệp thông đòi hỏi sự hy sinh, kiên nhẫn và lòng thương xót – những khái niệm hoàn toàn xa lạ với logic của máy móc. Máy móc không biết tha thứ, thuật toán không có lòng trắc ẩn. Chỉ có con người sống động, được biến đổi bởi ân sủng, mới có khả năng thiết lập một nền văn hóa của sự gặp gỡ và đối thoại, vượt lên trên mọi định kiến và rào cản kỹ thuật.
Chúng ta cũng cần cảnh giác trước xu hướng muốn “kỹ thuật hóa” đời sống Giáo hội. Đôi khi, chúng ta quá chú trọng vào việc xây dựng những chiến dịch truyền thông rầm rộ, tối ưu hóa các trang web giáo xứ, hay sử dụng các phần mềm quản lý nhân sự mà quên mất rằng linh hồn của Giáo hội chính là sự cầu nguyện và sự hiện diện của Chúa Kitô. Công nghệ là một công cụ tốt nếu nó phục vụ cho sự hiệp thông, nhưng nó sẽ trở thành một thần tượng nguy hiểm nếu chúng ta bắt đầu tin rằng mình có thể “xây dựng” Giáo hội bằng các phương tiện kỹ thuật. Giáo hội được xây dựng bằng “những viên đá sống động” là các Kitô hữu, những người mang trong mình hơi thở của Chúa, chứ không phải bằng những khối dữ liệu hay các cấu trúc hành chính khô khan.
Sự khác biệt căn bản giữa Giáo hội và một hệ thống kỹ thuật còn nằm ở mục đích sau cùng. Hệ thống kỹ thuật tồn tại để giải quyết các vấn đề (problem-solving), trong khi Giáo hội tồn tại để sống mầu nhiệm (mystery-living). Một vấn đề cần một lời giải, nhưng một mầu nhiệm cần một sự dấn thân và chiêm niệm. Tin Mừng không phải là một bài toán khó cần các chuyên gia giải quyết, mà là một Thực Tại để chúng ta đắm mình vào. Khi Giáo hội đối diện với những đau khổ của con người, Giáo hội không chỉ tìm kiếm các giải pháp kỹ thuật hay từ thiện thuần túy. Giáo hội mang đến sự ủi an, hy vọng và sự đồng hành. Đó là lý do tại sao Giáo hội mãi mãi là một thực thể sống động, bởi vì nỗi đau và niềm vui của con người không bao giờ có thể được định lượng hay xử lý thỏa đáng bằng các thuật toán.
Hơn nữa, Giáo hội là một mạng lưới mang tính lịch sử và truyền thống, điều mà các hệ thống kỹ thuật hiện đại – vốn luôn hướng tới sự đổi mới liên tục và loại bỏ cái cũ – không bao giờ có được. Sự hiệp thông của chúng ta hôm nay nối kết với các tông đồ cách đây hai ngàn năm và kéo dài tới tận cùng thời gian. Đây là một sự liên tục của ân sủng, một dòng chảy sự sống không đứt đoạn qua các thế hệ. Truyền thống của Giáo hội không phải là một kho lưu trữ dữ liệu tĩnh (static database), mà là một ký ức sống động (living memory) luôn được làm mới bởi Chúa Thánh Thần. Mỗi lần chúng ta cử hành Thánh lễ, chúng ta không chỉ đang thực hiện một nghi thức lặp đi lặp lại, mà chúng ta đang bước vào một thực tại vĩnh cửu, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai gặp nhau trong tình yêu Thiên Chúa.
Chính vì nguồn gốc của Giáo hội đến từ Thiên Chúa, nên Giáo hội luôn mang trong mình một sức mạnh tự phục hồi và đổi mới không dựa trên các bản cập nhật phần mềm (updates). Sự canh tân trong Giáo hội bắt nguồn từ sự hoán cải tâm hồn. Khi một Kitô hữu quay trở về với Thiên Chúa, toàn bộ mạng lưới hiệp thông được kiện toàn. Tình yêu và ân sủng là “năng lượng” vận hành thực thể này. Khác với năng lượng điện hay pin mặt trời, ân sủng là nguồn lực vô tận và nhưng không. Nó không thể bị mua bán, không thể bị độc quyền và không thể bị kiểm soát bởi bất kỳ tập đoàn công nghệ nào. Giáo hội chia sẻ ân sủng này thông qua các bí tích và đời sống bác ái, biến thế giới khô cằn thành một mảnh đất mỡ màu của lòng thương xót.
Trong bối cảnh thế giới số hóa hiện nay, Giáo hội có sứ mạng nhắc nhở nhân loại về bản tính đích thực của mình. Con người không phải là một tập hợp các điểm dữ liệu (data points) để các công ty quảng cáo khai thác. Con người là những thực thể có linh hồn, có tự do và có khả năng yêu thương. Giáo hội bảo vệ không gian linh thiêng của con người trước sự xâm lấn của các thuật toán. Bằng cách nhấn mạnh vào sự hiệp thông sống động, Giáo hội mời gọi mọi người rời mắt khỏi màn hình để nhìn vào đôi mắt của người anh chị em, rời bỏ thế giới ảo để chạm vào thực tại của sự phục vụ và hy sinh. Đó chính là cách mà Giáo hội chứng minh rằng mình vượt xa mọi cấu trúc công nghệ do con người tạo ra.
Mạng lưới của Giáo hội là mạng lưới của những trái tim biết đập cùng một nhịp với Trái Tim Chúa Kitô. Đó là mạng lưới của những bàn tay biết nâng đỡ kẻ yếu hèn, của những đôi chân biết tìm đến người nghèo khổ, và của những đôi môi biết loan báo tin vui bình an. Không có thuật toán nào có thể lập trình được sự thánh thiện. Không có trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được đức tin. Sự thánh thiện là hoa trái của ân sủng tác động trên tự do của con người, một quá trình mầu nhiệm mà chỉ có Thiên Chúa mới có thể thấu suốt. Giáo hội, vì thế, luôn là một dấu chỉ của sự tự do – sự tự do của con cái Thiên Chúa, không bị trói buộc bởi các logic tất yếu của máy móc hay các định luật của vật chất thuần túy.
Nhìn về tương lai, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, Giáo hội vẫn sẽ giữ vững bản sắc là một cộng đoàn hiệp thông sống động. Các phương tiện kỹ thuật có thể thay đổi, cách thức chúng ta truyền tải Tin Mừng có thể đa dạng hơn, nhưng bản chất của Giáo hội vẫn bất biến. Giáo hội không phải là một bảo tàng của quá khứ, cũng không phải là một phòng thí nghiệm của tương lai. Giáo hội là “Hôm Nay” của Thiên Chúa giữa lòng nhân thế. Mỗi cá nhân khi gia nhập vào thực thể này không phải là đăng ký một tài khoản thành viên, mà là được tháp nhập vào chính Sự Sống của Thiên Chúa.
Sự sống ấy không bao giờ tắt lịm vì nó được nuôi dưỡng bằng Lời Chúa và Bánh Trường Sinh. Tin Mừng chính là “mã nguồn” (source code) của Giáo hội, nhưng là một mã nguồn của sự tự do và tình yêu, luôn mở ra cho mọi người và không bao giờ lỗi thời. Thiên Chúa không phải là một lập trình viên vĩ đại đứng ngoài vũ trụ để điều khiển thế giới, Ngài là Cha, là Đấng đã nhập thể để cùng sống, cùng đau và cùng chết với con người. Chính sự nhập thể của Chúa Kitô đã đóng dấu cho tính chất “sống động” và “nhân bản” của Giáo hội. Giáo hội mang khuôn mặt của Chúa Kitô, và do đó, mang khuôn mặt của mỗi con người.
Chúng ta có thể tự hào rằng mình thuộc về một thực thể vĩ đại hơn bất kỳ một mạng internet toàn cầu nào. Chúng ta thuộc về Giáo hội – một mầu nhiệm hiệp thông thần linh. Ở đó, chúng ta không bị cô lập trong những cái tôi cá nhân, cũng không bị hòa tan trong một tập thể vô danh. Chúng ta là những ngôi vị sống động, được kêu gọi để sống trong tương quan yêu thương với Thiên Chúa và với nhau. Đó là một thực tại tràn đầy hy vọng cho một thế giới đang dần cảm thấy cô đơn giữa sự kết nối dày đặc của công nghệ. Giáo hội chính là ngôi nhà thực sự, nơi con người được thừa nhận, được yêu thương và được cứu độ bằng chính máu và nước tuôn ra từ cạnh sườn bị đâm thâu của Chúa Kitô.
Cuối cùng, Giáo hội vẫn luôn là một thực tại khiêm nhường nhưng mạnh mẽ. Giống như hạt cải nhỏ bé, hay như men trong bột, Giáo hội âm thầm biến đổi thế giới từ bên trong bằng sức mạnh của ân sủng. Chúng ta không cần phải lo lắng trước sự bùng nổ của kỹ thuật, miễn là chúng ta vẫn bám rễ sâu vào Tin Mừng và duy trì sự hiệp thông sống động với Thiên Chúa. Giáo hội sẽ mãi mãi là minh chứng cho thấy rằng tình yêu mạnh hơn thuật toán, ân sủng cao cả hơn kỹ thuật, và con người – trong sự hiệp thông với Thiên Chúa – chính là đỉnh cao của mọi thụ tạo. Giáo hội không tồn tại cho chính mình, nhưng tồn tại để thế giới tin rằng Thiên Chúa là Tình Yêu, và trong Ngài, tất cả chúng ta là anh chị em với nhau trong một mạng lưới hiệp thông vĩnh cửu.
Sự hiệp thông này không chỉ dừng lại ở đời này, mà còn hướng tới sự viên mãn trong nước Trời, nơi không còn cần đến bất kỳ phương tiện truyền thông hay hệ thống kỹ thuật nào, vì chúng ta sẽ được diện đối diện với Thiên Chúa. Khi đó, mọi thuật toán sẽ dừng lại, mọi hệ thống sẽ tan biến, chỉ còn lại Tình Yêu – một tình yêu đã xây dựng nên Giáo hội, dẫn dắt Giáo hội qua muôn ngàn sóng gió của lịch sử, và cuối cùng đưa toàn thể nhân loại vào trong sự hiệp thông trọn vẹn của Thiên Chúa Ba Ngôi. Đó là niềm tin, là nguồn sống và là lý do tồn tại duy nhất của Giáo hội – một thực thể của những con người sống động được cứu chuộc bởi Tình Yêu.
Lm. Anmai, CSsR
