LỜI CẢNH BÁO CỦA ĐỨC GIÁO HOÀNG VỀ VIỆC AI KHÔNG THỂ THAY THẾ CON NGƯỜI, NHƯ MỘT NEO ĐẠO ĐỨC
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển với tốc độ chóng mặt, ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của cuộc sống con người, tiếng nói của Giáo Hội Công Giáo nổi lên như một nguồn sáng đạo đức quan trọng. Đức Giáo Hoàng Phanxicô, qua các bài phát biểu, tài liệu và thông điệp của mình, đã liên tục nhấn mạnh rằng AI không thể thay thế con người, và lời cảnh báo này đóng vai trò như một neo đạo đức vững chắc giữa dòng chảy công nghệ. Bài viết này sẽ khám phá sâu sắc lý do tại sao quan điểm của Giáo Hội Công Giáo có thể là tiếng nói có ảnh hưởng nhất trong cuộc tranh luận toàn cầu về AI, dựa trên các tài liệu Vatican gần đây và các tuyên bố của Đức Giáo Hoàng. Chúng ta sẽ phân tích từ nền tảng thần học, các rủi ro đạo đức, ứng dụng thực tế trong các lĩnh vực như lao động, giáo dục, y tế và chiến tranh, đến vai trò lãnh đạo toàn cầu của Giáo Hội.
Trước hết, cần hiểu rõ bối cảnh lịch sử và thần học đằng sau quan điểm của Giáo Hội. Giáo Hội Công Giáo, với lịch sử hơn 2.000 năm, luôn coi trí tuệ con người là món quà từ Thiên Chúa, giúp con người tham gia vào việc quản lý tạo vật và tôn vinh Ngài. Trong tài liệu “Antiqua et Nova: Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo và Trí Tuệ Con Người” được ban hành bởi Bộ Giáo Lý Đức Tin vào ngày 28 tháng 1 năm 2025, Giáo Hội khẳng định rằng AI chỉ là sản phẩm của trí tuệ con người, không phải là một hình thức trí tuệ tương đương. Tài liệu này nhấn mạnh rằng trí tuệ con người là sự thống nhất giữa thân xác và linh hồn, hướng tới sự thật, điều thiện và sự hiệp thông với Thiên Chúa và tha nhân. Ngược lại, AI chỉ thực hiện các nhiệm vụ dựa trên tiêu chí đã định sẵn hoặc tính toán thống kê, thiếu khả năng suy nghĩ thực sự, phân biệt đạo đức, tính thể chất, mối quan hệ và sự siêu việt. Việc đồng nhất AI với trí tuệ con người có nguy cơ dẫn đến chủ nghĩa chức năng, làm giảm giá trị phẩm giá con người.
Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã trở thành một nhà lãnh đạo đạo đức hàng đầu thế giới về AI, như được mô tả trong bài viết của Viện Brookings năm 2025. Ngài kêu gọi phát triển AI với trọng tâm là phẩm giá con người, thay vì hiệu quả hoặc lợi nhuận. Trong bài phát biểu tại Hội Nghị Thượng Đỉnh G7 năm 2024, Đức Giáo Hoàng nhấn mạnh rằng phẩm giá con người đòi hỏi các quyết định của AI phải nằm dưới sự kiểm soát của con người. Ngài cảnh báo rằng nếu để AI thay thế quyết định con người, chúng ta sẽ tự đẩy mình vào một tương lai không hy vọng, nơi con người mất quyền kiểm soát cuộc sống của chính mình. Lời cảnh báo này không chỉ là lý thuyết mà còn là lời kêu gọi hành động, nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ con người, không phải làm suy giảm họ.
Một trong những lĩnh vực mà lời cảnh báo của Đức Giáo Hoàng trở nên cấp thiết nhất là lao động và việc làm. Trong bối cảnh AI đang thay thế hàng triệu việc làm, từ sản xuất đến dịch vụ tri thức, Giáo Hội coi lao động là yếu tố thiết yếu cho phẩm giá con người, sự hoàn thiện cá nhân và đóng góp cho gia đình và xã hội. Dựa trên các thông điệp như “Laudato Si’” và “Fratelli Tutti”, Đức Giáo Hoàng phê phán “mô hình kỹ thuật trị” nơi công nghệ đặt con người dưới quyền máy móc. Ngài cảnh báo về rủi ro mất việc làm, suy giảm kỹ năng và điều kiện làm việc kém hơn, đặc biệt đối với công nhân trung lưu. Ví dụ, trong tài liệu Vatican năm 2025, AI được chỉ trích vì có thể biến con người thành “nô lệ bất lực” của máy móc, nơi kiến thức bị tách rời khỏi suy nghĩ. Thay vào đó, AI nên bổ trợ cho lao động con người, giúp nâng cao năng suất mà không loại bỏ yếu tố nhân văn. Giáo Hội kêu gọi các chính sách đảm bảo lao động vẫn là trung tâm của bản sắc con người, thúc đẩy sự phát triển toàn diện và lợi ích chung.
Trong giáo dục, lời cảnh báo của Đức Giáo Hoàng càng trở nên rõ nét. AI có thể cung cấp câu trả lời nhanh chóng, nhưng nếu thay thế quá trình suy nghĩ phê phán của học sinh, nó sẽ thất bại trong việc phát triển trí tuệ thực sự. Tài liệu Vatican nhấn mạnh rằng AI nên được sử dụng như một công cụ bổ trợ, không thay thế cho sự gặp gỡ cá nhân và mối quan hệ thầy-trò. Việc lạm dụng AI có thể dẫn đến “viết mà không suy nghĩ”, làm suy yếu khả năng sáng tạo và trí tuệ con người. Giáo Hội khuyến khích các nhà giáo dục, mục tử và xã hội hướng dẫn sử dụng AI một cách có trách nhiệm, nuôi dưỡng “trí tuệ của trái tim” – một khái niệm thần học nhấn mạnh sự khôn ngoan từ Thiên Chúa, giúp con người nhìn nhận thế giới qua lăng kính của tình yêu và sự thật.
Y tế là một lĩnh vực khác nơi AI đặt ra những thách thức đạo đức lớn. Giáo Hội cảnh báo rằng việc thay thế mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân bằng AI có thể làm trầm trọng thêm sự cô đơn trong bệnh tật. Trong tài liệu năm 2025, Vatican chỉ ra rằng AI có nguy cơ tạo ra “y học cho người giàu”, làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận chăm sóc sức khỏe. Hơn nữa, việc sử dụng AI trong giám sát kỹ thuật số có thể lạm dụng quyền kiểm soát biểu đạt đức tin của tín hữu. Giáo Hội kêu gọi AI phải tôn trọng quyền riêng tư, công bằng và độ tin cậy, đảm bảo rằng công nghệ phục vụ cho sự phát triển toàn diện con người mà không vi phạm phẩm giá.
Một mối đe dọa nghiêm trọng hơn là ứng dụng AI trong chiến tranh và vũ khí. Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã kêu gọi cấm các hệ thống vũ khí tự trị chết người (LAWS), vì chúng thiếu trách nhiệm đạo đức và không tuân thủ luật nhân đạo quốc tế. Tài liệu Vatican coi việc nhân hóa AI một cách gian lận là vi phạm đạo đức nghiêm trọng, đặc biệt nếu dùng để lừa dối trong giáo dục, mối quan hệ hoặc tình dục. Tập trung quyền lực AI vào tay một số công ty lớn có thể dẫn đến thao túng vì lợi ích cá nhân hoặc ảnh hưởng dư luận, đe dọa sự sống còn của nhân loại. Giáo Hội nhấn mạnh rằng AI phải được kiểm soát bởi con người để tránh những hậu quả “đáng sợ”, như được đề cập trong bài phát biểu của Đức Giáo Hoàng năm 2025.
Tại sao tiếng nói của Giáo Hội Công Giáo lại có thể là quan trọng nhất? Trước hết, Giáo Hội có ảnh hưởng toàn cầu với hơn 1,3 tỷ tín hữu, và quan điểm của nó dựa trên nền tảng thần học vững chắc, coi con người là hình ảnh của Thiên Chúa (imago Dei). Không giống như các tổ chức kỹ thuật hoặc chính trị, Giáo Hội mang đến một góc nhìn nhân học và đạo đức, thúc đẩy sự khôn ngoan của trái tim và phát triển con người toàn diện. Trong một xã hội đa nguyên, Giáo Hội thúc đẩy đối thoại, chứng kiến cho các chân lý bất biến và xây dựng đạo đức xã hội vững mạnh trong kỷ nguyên kỹ thuật số. Quan điểm của Đức Giáo Hoàng đã được công nhận rộng rãi, như trong bài viết của Brookings, nơi Ngài được coi là “người tiên phong bất ngờ” về AI và tương lai lao động.
Hơn nữa, Giáo Hội không chỉ cảnh báo mà còn đề xuất hướng dẫn thực tế. Tài liệu Vatican kêu gọi AI phải minh bạch, hòa nhập, bảo vệ quyền riêng tư, công bằng và đáng tin cậy. Nó khuyến khích sử dụng AI để giải quyết biến đổi khí hậu, nhưng phải phù hợp với hiểu biết đạo đức để tránh áp bức nhân loại. Trong bối cảnh AI có thể khuếch đại bất bình đẳng, phân biệt đối xử và nghèo đói, Giáo Hội kêu gọi hành động để đảm bảo công nghệ phục vụ tình huynh đệ và công lý.
Lời cảnh báo của Đức Giáo Hoàng rằng AI không thể thay thế con người là một neo đạo đức thiết yếu trong thời đại công nghệ. Nó nhắc nhở chúng ta rằng công nghệ phải phục vụ con người, không phải ngược lại. Bằng cách kết hợp thần học, đạo đức và ứng dụng thực tế, tiếng nói của Giáo Hội Công Giáo không chỉ có ảnh hưởng mà còn có thể định hình tương lai AI theo hướng nhân văn và bền vững. Chúng ta cần lắng nghe và hành động theo lời kêu gọi này để đảm bảo AI trở thành công cụ cho lợi ích chung, chứ không phải mối đe dọa cho phẩm giá con người.
Lm. Anmai, CSsR
