ƠN GỌI THỪA SAI CỦA NGƯỜI TU SĨ GIỮA NGƯỜI NGHÈO THEO LINH ĐẠO DÒNG TÊN
DẪN NHẬP
Từ những ngày đầu tiên của Giáo Hội Công Giáo sơ khai, khái niệm “ơn gọi thừa sai” đã gợi lên những hình ảnh sống động và đầy cảm hứng về các vị linh mục, nhà truyền giáo anh hùng, những con người dũng cảm sẵn sàng rời bỏ quê hương, rong ruổi qua những vùng đất xa xôi, hẻo lánh, thậm chí nguy hiểm để mang Tin Mừng cứu độ đến với muôn dân. Họ là những người tiên phong, đối mặt với muôn vàn thử thách khắc nghiệt: từ những khu rừng rậm rạp, núi non hiểm trở, đến những sa mạc mênh mông khô cằn, hay những vùng biển đảo cô lập. Mục tiêu của họ là rao giảng Lời Chúa, thắp sáng ngọn lửa đức tin nơi những tâm hồn chưa từng biết đến ánh sáng Phúc Âm, và xây dựng Nước Thiên Chúa giữa lòng nhân loại. Những câu chuyện về Thánh Phanxicô Xaviê rong ruổi qua Ấn Độ và Nhật Bản, hay Thánh Phêrô Chanel hy sinh tại Oceania, vẫn còn vang vọng như những bản anh hùng ca của đức tin.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại ngày nay, với sự bùng nổ của khoa học kỹ thuật, đô thị hóa nhanh chóng, và sự kết nối toàn cầu qua mạng lưới giao thông và thông tin, khái niệm “thừa sai” đã mở rộng hơn bao giờ hết. Không còn giới hạn ở những miền đất xa xôi về địa lý, sứ vụ thừa sai giờ đây len lỏi vào những “vùng ngoại biên” gần gũi hơn, nhưng lại thường bị xã hội lãng quên hoặc ít được chú ý: đó chính là thế giới của những người nghèo khổ, bị bỏ rơi, những nạn nhân của bất công xã hội, những kẻ bị đẩy ra rìa của cuộc sống do nghèo đói, phân biệt đối xử, hay thiếu cơ hội. Nơi đây, con người phải đối diện trực tiếp với những nỗi đau tinh thần tàn khốc, sự cô đơn sâu thẳm do bị loại trừ, và những câu hỏi triết lý tận cùng về ý nghĩa của sự sống, công bằng xã hội, nỗi khổ đau, và hy vọng cứu độ vĩnh cửu. Những khu ổ chuột đô thị, vùng nông thôn nghèo nàn, hay cộng đồng di cư không chỉ là nơi thiếu thốn vật chất, mà còn là một “sân khấu” của nhân sinh, nơi con người phơi bày sự mong manh của kiếp người, nơi nỗi sợ hãi và hy vọng đan xen, nơi đức tin được thử thách đến tận cùng.
Chính giữa lòng những “vùng ngoại biên” ấy, các tu sĩ thuộc các hội dòng chuyên phục vụ người nghèo nói chung, và cách riêng các tu sĩ Dòng Tên – hay còn gọi là Societas Iesu (Society of Jesus) – đang âm thầm hiện diện và hoạt động như những chứng nhân thầm lặng của lòng thương xót Chúa. Dòng Tên được Thánh Ignatius Loyola sáng lập vào năm 1540 tại Roma, Ý, với sứ mệnh đặc biệt là phục vụ Giáo Hội qua truyền giáo, giáo dục, và công bằng xã hội, đặc biệt cho những người nghèo khổ, bị xã hội bỏ rơi. Thánh Ignatius, một cựu hiệp sĩ Tây Ban Nha từng bị thương nặng trong chiến trận và trải qua cuộc hoán cải sâu sắc qua Linh Thao, đã nhận ra rằng phục vụ người nghèo chính là phục vụ Chúa Kitô đang đau khổ trong thân xác con người. Linh đạo của Dòng Tên không dựa trên những bài giảng hùng biện trên bục cao, không phải những cuộc hành trình dài ngày đến những miền đất lạ, mà là sự hiện diện cụ thể, gần gũi: lời rao giảng Tin Mừng qua phân định và phục vụ, ánh mắt đầy cảm thông xóa nhòa nỗi cô đơn, lời cầu nguyện thì thầm bên những mảnh đời bất hạnh, và trái tim mục tử luôn rộng mở để lắng nghe, an ủi, và nâng đỡ những tâm hồn đang quằn quại trong nghèo đói và bất công.
Chính qua những cử chỉ ấy, ơn gọi thừa sai của người tu sĩ Dòng Tên bừng sáng lên một cách kỳ diệu, không phải bằng những bài giảng dài dòng hay phép lạ ngoạn mục gây chấn động, mà bằng những hành động âm thầm, kiên trì, mang lại hiệu quả thiêng liêng lạ thường. Nhờ đó, nhiều người nghèo được “chạm gặp lòng thương xót Chúa” một cách sâu sắc, được khơi dậy niềm tin đã nguội lạnh, được mời gọi hồi tâm suy nghĩ về cuộc đời mình với những lỗi lầm và ân phúc, và thậm chí trở về với Hội Thánh sau những năm tháng xa cách, lang bạt trong thế giới vô thần hoặc thờ ơ tôn giáo. Những câu chuyện thực tế từ các cộng đoàn do Dòng Tên quản lý, như ở Việt Nam tại Nhà Thờ Thánh Inhaxio hay các trường đại học Jesuit, cho thấy biết bao linh hồn đã được cứu vớt không chỉ khỏi nghèo đói vật chất mà còn khỏi bóng tối của tuyệt vọng tinh thần.
Từ những thực tế cảm động và đầy ý nghĩa trên, bài viết này xin được chia sẻ sâu rộng hơn, chi tiết hơn về ơn gọi thừa sai đặc biệt của người tu sĩ Dòng Tên giữa người nghèo và những người bị loại trừ. Chúng ta sẽ khám phá qua các điểm chính sau đây, được mở rộng để làm nổi bật linh đạo đặc trưng của Dòng: (1) Ý nghĩa và nền tảng Kinh Thánh – Giáo huấn của sứ vụ thừa sai giữa người nghèo, với việc nhấn mạnh vào lịch sử phong phú và linh đạo sâu sắc của Dòng Tên, bao gồm các trích dẫn Kinh Thánh chi tiết và giáo huấn của Hội Thánh qua các thời kỳ; (2) Những phương thế cụ thể mà các tu sĩ Dòng Tên đang âm thầm thực hiện để trở nên chứng nhân Tin Mừng, bao gồm các ví dụ lịch sử từ thời Thánh Ignatius đến hiện đại, cùng với các hoạt động thực tiễn ở nhiều quốc gia; (3) Sức mạnh của ơn Chúa được thể hiện qua gương sáng của các tu sĩ phục vụ người nghèo cách tận tình, với những câu chuyện thực tế từ đại dịch COVID-19, các cuộc chiến tranh lịch sử, và các thử thách hàng ngày; (4) Những hoa trái thiêng liêng mà sứ vụ ấy mang lại cho người nghèo, gia đình họ và cho chính Hội Thánh hôm nay, được minh họa bằng các chứng từ sống động, phân tích tâm lý học và thần học sâu sắc. Qua đó, chúng ta không chỉ hiểu rõ hơn về sứ vụ này mà còn được khích lệ để tham gia vào sứ mạng rao giảng Tin Mừng của Chúa Kitô trong thế giới đương đại đầy bất công, nơi nghèo đói không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là cơ hội để đức tin tỏa sáng.
Hơn nữa, trong bối cảnh thế giới hậu đại dịch, với sự gia tăng của bất bình đẳng xã hội, lạm dụng lao động, và di cư cưỡng bức, sứ vụ của Dòng Tên càng trở nên cấp thiết. Bài viết không chỉ dừng ở lý thuyết mà còn mời gọi hành động, khơi dậy trong lòng người đọc một ngọn lửa yêu thương, để mỗi chúng ta, dù ở bất kỳ vị trí nào, đều có thể trở thành “thừa sai” trong môi trường sống của mình. Linh đạo Dòng Tên, với biểu tượng IHS (Jesus Hominum Salvator) – tượng trưng cho ơn cứu độ dành cho nhân loại – nhắc nhở chúng ta rằng phục vụ người nghèo không phải là gánh nặng, mà là đặc ân để tham dự vào mầu nhiệm cứu độ.
1. Ý NGHĨA VÀ NỀN TẢNG KINH THÁNH – GIÁO HUẤN CỦA SỨ VỤ THỪA SAI GIỮA NGƯỜI NGHÈO
Ngay từ những trang đầu tiên của Tin Mừng, chúng ta đã chứng kiến một Đức Giêsu không chỉ là một nhà giảng thuyết tài ba, rao giảng về Nước Trời với những dụ ngôn sâu sắc, đầy hình ảnh sống động, mà còn là một vị thầy đầy lòng thương xót, cúi xuống để đụng chạm, nâng đỡ và loan báo Tin Mừng cho những con người đang đau khổ trong xã hội bị phân hóa sâu sắc. Hãy tưởng tượng cảnh Ngài đọc lời tiên tri Isaia trong hội đường Nazareth: “Thần Khí Chúa ngự trên tôi, vì Chúa đã xức dầu tấn phong tôi, để tôi loan báo Tin Mừng cho kẻ nghèo hèn. Người đã sai tôi đi công bố cho kẻ bị giam cầm biết họ được tha, cho người mù biết họ được sáng mắt, trả lại tự do cho người bị áp bức, công bố một năm hồng ân của Chúa” (x. Lc 4,18-19). Bằng cử chỉ ấy, Ngài không chỉ khẳng định sứ mạng của mình mà còn phục hồi phẩm giá xã hội cho người nghèo, khẳng định rằng họ không bị loại trừ khỏi cộng đồng, mà là những đối tượng đặc biệt của lòng thương xót Thiên Chúa. Tương tự, Ngài kể dụ ngôn Người Samaria Nhân Hậu, nhấn mạnh việc giúp đỡ người bị cướp đánh trọng thương bên đường, cho thấy Ngài quan tâm đến những nỗi đau hàng ngày của con người, những nạn nhân của bất công xã hội (x. Lc 10,25-37). Rồi Ngài tuyên bố Phúc Âm cho người nghèo: “Phúc cho anh em là những kẻ nghèo khó, vì Nước Thiên Chúa là của anh em” (x. Lc 6,20), biến một câu chuyện về nghèo đói thành dịp để mặc khải vinh quang Thiên Chúa. Ngài tha thứ cho người phụ nữ ngoại tình, cứu cô khỏi án tử hình, nhấn mạnh sự liên kết chặt chẽ giữa tinh thần và xã hội, giữa tội lỗi và bất công (x. Ga 8,1-11). Ngài mời gọi người giàu có bán hết của cải cho người nghèo để theo Ngài (x. Mc 10,17-22), và kể dụ ngôn Lazarô nghèo khó và ông nhà giàu, cảnh báo về hậu quả của sự thờ ơ với người nghèo (x. Lc 16,19-31). Mỗi lời rao giảng và hành động của Đức Giêsu không phải là một hoạt động xã hội thuần túy hay biểu diễn quyền năng siêu nhiên để gây ấn tượng đám đông, mà là dấu chỉ rõ ràng của tình thương Thiên Chúa, là lời khẳng định mạnh mẽ rằng Nước Thiên Chúa đã đến gần, đặc biệt với những ai bị loại trừ, yếu đuối và đau khổ nhất trong xã hội, những người mà xã hội thời ấy coi là “ô uế” hoặc “không xứng đáng”.
Chính trong bối cảnh sứ vụ rao giảng ấy, Đức Giêsu đã trao cho các môn đệ một sứ mạng cụ thể, không thể thiếu, như một phần không thể tách rời của ơn gọi làm môn đệ: “Anh em hãy đi khắp tứ phương thiên hạ, loan báo Tin Mừng cho mọi loài thọ tạo” (x. Mc 16,15), và đặc biệt nhấn mạnh: “Anh em hãy đi và loan báo: Nước Trời đã đến gần” (x. Mt 10,7). Đây không phải là một hoạt động tùy chọn, một phần phụ thuộc vào sở thích cá nhân hay hoàn cảnh, mà là dấu chứng sống động, thiết yếu của Tin Mừng, một mệnh lệnh trực tiếp từ Thầy Chí Thánh. Loan báo Tin Mừng và phục vụ người nghèo là hai chiều kích không thể tách rời, bởi vì nơi người nghèo, Đức Kitô tiếp tục hiện diện trong thân thể đau khổ của nhân loại, như Ngài đã tự đồng hóa mình với họ trong dụ ngôn Ngày Phán Xét (x. Mt 25,31-46). Trong Cựu Ước, chúng ta đã thấy hình ảnh Thiên Chúa như một vị bảo vệ người nghèo: “Chúa bênh vực kẻ thấp hèn, cứu vớt mạng sống người cùng khổ” (Tv 72,13), hay qua lời tiên tri Isaia: “Hãy học làm lành, tìm công lý, sửa chữa người bị áp bức, xử công minh cho cô nhi, biện hộ cho quả phụ” (Is 1,17). Và trong Tân Ước, sứ vụ phục vụ người nghèo trở thành một phần cốt lõi của Giáo Hội sơ khai, như được thấy qua các hành vi của các tông đồ: Thánh Giacôbê nhấn mạnh: “Đức tin không việc làm là đức tin chết” (Gc 2,17), và Giáo Hội đầu tiên chia sẻ của cải cho người nghèo (Cv 4,32-35). Những câu chuyện này không chỉ là lịch sử mà còn là mô hình cho sứ vụ thừa sai qua mọi thời đại.
Ngày nay, lời mời gọi ấy vẫn vang vọng mạnh mẽ qua bao thế kỷ, không hề phai mờ mà còn được làm mới trong bối cảnh hiện đại. Hội Thánh Công Giáo, như người kế thừa sứ mạng của Chúa Kitô, đã tiếp nối công việc của Thầy Chí Thánh qua vô số hình thức đa dạng và phong phú. Từ các tông đồ đầu tiên đến các thánh tử đạo thời La Mã, từ các tu sĩ thời Trung Cổ xây dựng các cộng đoàn bác ái đến các nhà truyền giáo hiện đại ở châu Phi và châu Á, và đặc biệt qua các hội dòng chuyên phục vụ người nghèo như Dòng Phan Sinh hay Dòng Tên. Trong số đó, Dòng Tên nổi bật với lịch sử phong phú và linh đạo độc đáo. Thánh Ignatius Loyola (1491-1556), sinh ra tại Azpeitia, Tây Ban Nha, trong một gia đình quý tộc, từng là hiệp sĩ tham gia chiến tranh nhưng bị thương nặng tại Pamplona năm 1521. Qua thời gian dưỡng bệnh và đọc sách thánh, ông trải qua hoán cải, sáng tác Linh Thao, và thành lập Dòng Tên năm 1540, được Đức Giáo Hoàng Phaolô III phê chuẩn. Linh đạo Dòng Tên nhấn mạnh việc phục vụ người nghèo như phục vụ chính Chúa Kitô, với bốn lời khấn: nghèo khó, khiết tịnh, vâng phục và vâng phục đặc biệt với Đức Giáo Hoàng. Giáo huấn của Hội Thánh, từ Công Đồng Vatican II với Hiến Chế Lumen Gentium nhấn mạnh vai trò của Giáo Hội như “dấu chỉ cứu độ” cho muôn dân (số 1), đến các thông điệp của các Giáo Hoàng như Đức Gioan Phaolô II trong Redemptoris Missio (1990) về sứ mạng truyền giáo, và Đức Phanxicô trong Evangelii Gaudium (2013), kêu gọi Giáo Hội “đi ra vùng ngoại biên” (số 20), đều củng cố nền tảng này. Sứ vụ thừa sai giữa người nghèo không chỉ là công việc bác ái xã hội, một hoạt động nhân đạo thông thường nhằm cải thiện điều kiện sống, mà trước hết là thực thi Tin Mừng, nối dài bàn tay chữa lành của Đức Giêsu. Mỗi chúng ta, đặc biệt các tu sĩ Dòng Tên, khi phục vụ người nghèo, đều đang trở thành khí cụ để Thiên Chúa chạm đến những vết thương của nhân loại, loan báo cho họ biết Nước Thiên Chúa đang hiện diện và yêu thương ngay giữa những đau khổ hàng ngày, biến khu ổ chuột thành “nhà thờ” và cuộc sống nghèo khó thành “bàn thờ”.
Hơn nữa, trong bối cảnh thế giới hiện đại với các bất bình đẳng kinh tế, di cư toàn cầu, và khủng hoảng xã hội, sứ vụ này càng trở nên cấp thiết và mang tính thời sự. Giáo Hội dạy rằng phục vụ người nghèo là một phần của “công bằng xã hội” (x. Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo, số 1928-1948), và là cách thể hiện lòng thương xót Chúa một cách cụ thể (x. Misericordiae Vultus của Đức Phanxicô, 2015). Linh đạo Dòng Tên, với trọng tâm là “tìm Chúa trong mọi sự” qua phân định, không chỉ dừng ở cứu trợ vật chất mà còn bao gồm đồng hành tinh thần, giúp người nghèo đối diện với bất công như một cuộc vượt qua để gặp Chúa, biến nỗi sợ hãi thành hy vọng. Qua đó, sứ vụ thừa sai trở thành một lời chứng sống động, mời gọi mọi người nhận ra Thiên Chúa đang ở gần, đầy lòng thương xót, và sẵn sàng cứu độ mọi vết thương, không chỉ cá nhân mà còn xã hội. Lịch sử Dòng Tên ở Việt Nam, từ thế kỷ 17 với các nhà truyền giáo như Alexandre de Rhodes, cũng đã chứng kiến sự phát triển qua các cộng đoàn phục vụ, mang linh đạo này đến với dân tộc.
2. NHỮNG PHƯƠNG THẾ CỤ THỂ MÀ CÁC TU SĨ ĐANG ÂM THẦM THỰC HIỆN ĐỂ TRỞ NÊN CHỨNG NHÂN TIN MỪNG
Nếu trong Tin Mừng, Đức Giêsu sai các môn đệ đi “loan báo Tin Mừng cho kẻ nghèo hèn” (x. Lc 4,18), thì ngày nay, lời mời gọi ấy vẫn thôi thúc các tu sĩ Dòng Tên tiếp tục sứ mạng yêu thương nơi các người nghèo. Trong âm thầm và khiêm hạ, các tu sĩ trở nên “bàn tay nối dài” của Chúa để chạm đến những vết thương thể lý lẫn tâm hồn của con người, giúp họ nhận ra Thiên Chúa đang hiện diện và yêu thương ngay giữa những thử thách. Linh đạo Dòng Tên, lấy cảm hứng từ cuộc đời Thánh Ignatius – người đã tự nguyện phục vụ người nghèo qua Linh Thao và truyền giáo, ngay cả khi phải đối mặt với sự cô lập xã hội – nhấn mạnh việc phục vụ không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo, hay quốc tịch, với tinh thần hy sinh và lòng thương xót vô bờ. Các phương thế cụ thể mà các tu sĩ Dòng Tên đang thực hiện có thể kể đến một cách chi tiết hơn, được phân loại rõ ràng để dễ theo dõi:
- Hiện diện và đồng hành bên người nghèo: Không chỉ là việc cứu trợ vật chất cơ bản như phát lương thực hay hỗ trợ nhà ở, mà là sự hiện diện liên tục, kiên nhẫn, như một người bạn đồng hành. Các tu sĩ sống giữa cộng đồng nghèo, lắng nghe những câu chuyện đời thường, những nỗi niềm sâu kín, nắm tay người nghèo trong lúc khó khăn, và cầu nguyện cùng họ với những lời kinh đơn sơ. Ví dụ, trong các cộng đoàn do Dòng Tên quản lý tại Việt Nam (như Nhà Thờ Thánh Inhaxio ở Sài Gòn), Brasil (các trung tâm ở São Paulo), hay châu Phi, các tu sĩ thường tổ chức các buổi “giờ thánh” giữa khu dân cư nghèo, nơi họ đọc Kinh Thánh, chia sẻ lời Chúa qua các dụ ngôn gần gũi, và hát thánh ca để xoa dịu tâm hồn. Chính sự hiện diện nhân hậu này giúp người nghèo cảm nhận được Chúa đang ở bên cạnh họ trong những giờ phút đớn đau nhất của phận người, xua tan nỗi cô đơn và sợ hãi, biến khu ổ chuột thành nơi gặp gỡ Chúa.
- Chăm sóc toàn diện thể lý – tinh thần – tâm linh: Bằng những kỹ năng mục vụ và giáo dục chuyên sâu mà các tu sĩ được đào tạo (nhiều vị là giáo sư, nhà xã hội học), họ phục vụ qua các trường học, trung tâm y tế, và chương trình công bằng xã hội; đồng thời hỗ trợ tâm lý qua các buổi Linh Thao, giúp người nghèo hòa giải với gia đình, xã hội, và với chính mình qua quá trình phân định. Linh đạo Dòng Tên nhấn mạnh “chăm sóc toàn diện”, lấy cảm hứng từ Thánh Ignatius, người đã sáng tạo ra Linh Thao để hướng dẫn tâm hồn. Ngày nay, tại các trung tâm của Dòng như Đại học Georgetown ở Mỹ hay các dự án ở Ấn Độ, các tu sĩ kết hợp giáo dục hiện đại với cầu nguyện, sử dụng liệu pháp nhóm, nghệ thuật trị liệu, và các buổi chia sẻ để giúp người nghèo không chỉ thoát nghèo vật chất mà còn bình an tâm hồn, vượt qua trầm cảm và lo âu.
- Cử hành các bí tích và nâng đỡ đức tin: Nhiều tu sĩ Dòng Tên trợ giúp người nghèo lãnh nhận bí tích Hòa Giải để tha thứ tội lỗi và tìm lại bình an lương tâm, Thánh Thể để nuôi dưỡng linh hồn qua Mình Máu Chúa, và Xức Dầu Bệnh Nhân để chuẩn bị cho hành trình cuối đời với sức mạnh ân sủng. Họ hướng dẫn người nghèo cầu nguyện, đọc Kinh Thánh hàng ngày, và tham gia các buổi Linh Thao, giúp họ tìm lại bình an nội tâm và niềm hy vọng vào sự sống đời đời. Chẳng hạn, trong đại dịch COVID-19, các tu sĩ Tên tại các nước châu Âu và Việt Nam đã sử dụng công nghệ để cử hành bí tích trực tuyến qua video call, mang lại ơn phúc cho hàng ngàn người nghèo cách ly, giúp họ cảm nhận sự gần gũi của Chúa dù trong cô lập.
- Đào tạo và cộng tác với cộng đồng, thiện nguyện viên: Không chỉ tự mình phục vụ, các tu sĩ Dòng Tên còn âm thầm huấn luyện những cộng tác viên qua các khóa học về linh đạo Ignatian, xã hội cơ bản, đạo đức Kitô giáo, và kỹ năng lãnh đạo. Tại Việt Nam, Dòng đã hợp tác với các giáo phận địa phương để đào tạo giáo dân, lan tỏa tinh thần bác ái của Tin Mừng qua các hội thảo về “công bằng xã hội”. Điều này giúp sứ vụ mở rộng, không giới hạn ở các tu sĩ mà lan tỏa đến cộng đồng rộng lớn hơn, tạo nên một mạng lưới yêu thương toàn cầu.
- Bênh vực phẩm giá người nghèo và người bị áp bức: Với tiếng nói hiền hòa nhưng kiên quyết, các tu sĩ Dòng Tên vận động cho quyền được công bằng và tôn trọng của những người yếu thế, như người nghèo, người vô gia cư, nạn nhân chiến tranh, hay những người bị kỳ thị vì xuất thân. Linh đạo Dòng nhấn mạnh “phục vụ ngay cả khi nguy hiểm”, như Thánh Ignatius đã làm trong thời kỳ Cải Cách. Ngày nay, Dòng tham gia các chiến dịch toàn cầu chống lại sự bất công xã hội, chẳng hạn như hợp tác với Tổ chức Liên Hợp Quốc để cung cấp dịch vụ giáo dục miễn phí cho trẻ em nghèo ở châu Phi, đảm bảo rằng không ai bị bỏ rơi giữa xã hội hiện đại đầy bất bình đẳng.
Cách đặc biệt, nơi Dòng Tên, với châm ngôn “Ad Maiorem Dei Gloriam” (Vì Vinh Danh Chúa Lớn Lao Hơn), trở thành động lực sống hàng ngày cho mỗi tu sĩ. Họ ý thức mình đang phục vụ chính Đức Kitô nơi người nghèo, biến mỗi hành động nhỏ thành lời rao giảng Tin Mừng. Dù âm thầm, họ vẫn là chứng nhân sống động của Tin Mừng, nối dài sứ vụ rao giảng của Chúa Giêsu và loan báo Nước Thiên Chúa đang hiện diện giữa trần gian hôm nay. Qua các phương thế này, sứ vụ thừa sai không còn là lý thuyết trừu tượng mà trở thành thực tế sống động, chạm đến từng con người cụ thể, từ trẻ em đường phố đến người cao niên cô đơn.
3. SỨC MẠNH CỦA ƠN CHÚA ĐƯỢC THỂ HIỆN QUA GƯƠNG SÁNG CỦA CÁC TU SĨ PHỤC VỤ NGƯỜI NGHÈO CÁCH TẬN TÌNH
Một điều không ai có thể phủ nhận là chính ơn Chúa mới là nguồn động lực sâu xa nhất, là sức mạnh vô hình giúp các tu sĩ Dòng Tên có thể trung thành và kiên nhẫn phục vụ người nghèo suốt ngày đêm, bất chấp mệt mỏi, nguy hiểm, và đôi khi cả sự vô ơn từ phía con người. Không chỉ là một công việc nghề nghiệp hay nghĩa vụ xã hội thông thường, đây còn là một “ơn gọi yêu thương” đích thực, được nuôi dưỡng bởi linh đạo Dòng, bởi lời cầu nguyện hàng ngày và đời sống cộng đoàn. Khi cúi xuống bên người nghèo, các tu sĩ không chỉ nhìn thấy một con người đau khổ với những vết thương hữu hình, mà còn nhận ra Đức Kitô đang hiện diện nơi những thân phận mỏng manh ấy, như lời Chúa Giêsu đã phán trong dụ ngôn Ngày Phán Xét: “Ta nghèo khó, các ngươi giúp đỡ Ta” (x. Mt 25,40). Linh đạo Dòng Tên, với lời khấn vâng phục đặc biệt – phục vụ người nghèo ngay cả khi nguy hiểm đến tính mạng – chính là minh chứng sống động cho sức mạnh ấy, một lời khấn được Thánh Ignatius thêm vào để nhấn mạnh sự dấn thân triệt để, giống như Chúa Kitô trên Thập Giá.
Trong các cộng đoàn, trung tâm xã hội hay khu dân cư nghèo có sự hiện diện của các tu sĩ Dòng Tên trên toàn thế giới, người ta dễ dàng nhận ra nét khác biệt rõ rệt: sự kiên nhẫn vô bờ trước những người nghèo khó tính, ân cần chu đáo trong từng chi tiết nhỏ như chia sẻ bữa ăn hay lắng nghe câu chuyện, hy sinh không tính toán dù ca trực kéo dài đến tận khuya. Đặc biệt trong thời gian đại dịch COVID-19 vừa qua, khi xã hội quá tải, người nghèo kiệt sức, và bất bình đẳng lộ rõ, nhiều tu sĩ Tên đã không quản ngại hiểm nguy, âm thầm phục vụ người nghèo tại tuyến đầu, tiếp tế lương thực khan hiếm, chăm sóc tinh thần qua lời an ủi, cầu nguyện và trao ban các bí tích dù phải đối mặt với rủi ro. Ví dụ, tại Việt Nam – nơi Dòng có mặt từ thế kỷ 17 – các tu sĩ đã biến các nhà thờ như Thánh Inhaxio thành trung tâm cứu trợ, phục vụ hàng ngàn người nghèo mà không đòi hỏi thù lao, thậm chí cung cấp thức ăn và chỗ ở cho gia đình di cư. Nhiều vị đã nhiễm bệnh và hy sinh, nhưng họ vẫn mỉm cười, coi đó là cách theo Chúa Kitô đến cùng, giống như Thánh Ignatius từng nói: “Tôi sẽ vui mừng nếu được chết vì phục vụ Giáo Hội”. Đó chính là dấu chỉ sống động của lời Chúa Giêsu: “Cứ dấu này mà mọi người nhận biết anh em là môn đệ của Thầy: là anh em có lòng yêu thương nhau” (x. Ga 13,35), một tình yêu không phải lý thuyết mà là hành động cụ thể.
Nhờ sức mạnh của ơn Chúa, được nuôi dưỡng qua Bí tích Thánh Thể và giờ chầu Thánh Thể hàng ngày, các tu sĩ Dòng Tên có thể vượt qua sợ hãi, mệt mỏi, nguy cơ xã hội để tiếp tục hiện diện và phục vụ. Chính sự phục vụ tận tình nơi người nghèo đã tạo nên uy tín, sự cảm phục và thiện cảm của xã hội, không chỉ trong cộng đồng Công Giáo mà còn với những người ngoài Kitô giáo, như các cộng đồng Hồi giáo ở châu Phi hay Phật giáo ở Việt Nam đã bày tỏ lòng biết ơn. Họ trở thành chứng tá Tin Mừng không chỉ bằng lời nói mà bằng chính đời sống phục vụ âm thầm, như muối men và ánh sáng trong lòng thế giới hôm nay, theo lời Chúa: “Ánh sáng của anh em phải chiếu giãi trước mặt thiên hạ” (x. Mt 5,16). Lịch sử Dòng Tên đầy những gương sáng: Thánh Ignatius từng tự nguyện chăm sóc người nghèo trong thời kỳ Cải Cách, và các tu sĩ thế kỷ XVI như Thánh Phanxicô Xaviê đã phục vụ trong các cuộc truyền giáo, mang lại hy vọng giữa bom đạn và chết chóc; trong Việt Nam, các tu sĩ đã dấn thân truyền giáo cho người dân tộc thiểu số.
Đây cũng là nguồn động lực thôi thúc mỗi tu sĩ dấn thân không mệt mỏi: ý thức mình đang phục vụ chính Đức Kitô; tin tưởng rằng có Chúa đồng hành, nâng đỡ, bổ sức qua Thánh Thần, và biến từng hy sinh nhỏ bé thành hạt giống hy vọng cho người nghèo. Trong sự âm thầm ấy, các tu sĩ Dòng Tên vẫn đang trở nên khí cụ của tình thương Thiên Chúa, để Nước Trời tiếp tục được loan báo và hiện diện giữa nhân loại đau khổ. Sức mạnh ơn Chúa không chỉ thể hiện qua các phép lạ lớn lao mà còn qua những cử chỉ hàng ngày: một nụ cười an ủi giữa đêm khuya, một lời cầu nguyện thì thầm bên tai người nghèo hấp hối, một bàn tay chia sẻ của cải – tất cả đều là biểu hiện của Thánh Thần hoạt động, biến nghèo khó thành ân phúc và bất công thành cửa ngõ công bằng.
4. NHỮNG HOA TRÁI THIÊNG LIÊNG MÀ SỨ VỤ MANG LẠI CHO NGƯỜI NGHÈO, GIA ĐÌNH VÀ CHO CHÍNH HỘI THÁNH HÔM NAY
Sứ vụ phục vụ người nghèo theo linh đạo Dòng Tên không chỉ dừng lại ở những công việc cụ thể, bề mặt như chia sẻ lương thực hay tổ chức Linh Thao, mà còn mang lại những hoa trái thiêng liêng phong phú, sâu sắc, đa chiều cho người nghèo, gia đình họ và cho chính Hội Thánh. Khi mỗi người dù là tu sĩ, nhân viên xã hội hay thân nhân trung thành thực hiện tốt ơn gọi, phận vụ và bậc sống của mình, thì những hạt giống bác ái được gieo xuống sẽ nảy sinh những hoa trái kỳ diệu, như lời Thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Galata: “Hoa trái của Thần Khí là: bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hòa, tiết độ” (x. Gl 5,22-23). Những hoa trái này không phải là kết quả của nỗ lực con người thuần túy, mà là ân sủng của Chúa Thánh Thần, hoạt động âm thầm qua sứ vụ.
- Đối với người nghèo: Sứ vụ này mang lại sự nâng đỡ tinh thần, niềm hy vọng và bình an nội tâm sâu sắc, biến nghèo đói từ lời nguyền rủa thành cơ hội gặp gỡ Chúa. Nỗi cô đơn, sợ hãi, mặc cảm vì nghèo khó được xoa dịu bởi sự phục vụ đầy yêu thương của các tu sĩ Dòng Tên, giúp người nghèo tìm lại được ý nghĩa cuộc đời, khám phá ra Thiên Chúa yêu thương và dám phó thác hành trình cuối đời trong tay Ngài. Ví dụ, tại các trung tâm của Dòng ở châu Phi như Kenya và Uganda, nhiều người nghèo thất nghiệp đã tìm thấy hy vọng qua sự đồng hành của tu sĩ, dẫn đến việc hoán cải, bỏ lối sống cũ, và sống tích cực hơn với đức tin mới mẻ. Những câu chuyện như thế nhắc nhở rằng sứ vụ không chỉ thoát nghèo vật chất mà còn cứu rỗi linh hồn, giúp người nghèo đối diện bất công với bình an, như trường hợp một người nghèo ở Việt Nam đã viết thư cảm ơn: “Các cha đã giúp tôi thấy Chúa trong nghèo khó, và giờ tôi sẵn sàng chia sẻ với người khác”.
- Đối với gia đình người nghèo: Đây là cơ hội để họ cảm nhận được sự nâng đỡ của cộng đoàn Giáo Hội, biến khủng hoảng thành dịp để gia đình gắn kết hơn. Tình thương và sự hiện diện của các tu sĩ Dòng Tên giúp gia đình vượt qua đau buồn, được an ủi qua các buổi cầu nguyện chung, và được đồng hành trong lúc mất mát. Qua đó, gia đình cũng được khơi gợi ý thức bác ái và tinh thần đức tin, trở nên hiệp thông hơn với nhau và với Giáo Hội. Trong các buổi tư vấn gia đình mà Dòng tổ chức tại các cộng đoàn ở Mỹ và châu Âu, nhiều gia đình nghèo đã hòa giải sau những xung đột do nghèo đói gây ra, và con cái học được bài học về lòng thương xót qua việc chứng kiến sự phục vụ của tu sĩ.
- Đối với Hội Thánh: Đây chính là dấu chỉ sống động của một “Hội Thánh phục vụ”, một Hội Thánh ra khỏi chính mình để đến với vùng ngoại biên của nghèo khó, như Đức Phanxicô kêu gọi trong Fratelli Tutti (2020), nhấn mạnh tình huynh đệ nhân loại. Sứ vụ phục vụ người nghèo không chỉ làm cho Tin Mừng được loan báo bằng việc làm cụ thể, mà còn làm mới bộ mặt Hội Thánh, khiến Hội Thánh trở nên đáng tin, đáng yêu, và gần gũi hơn trong mắt xã hội hôm nay, đặc biệt trong thời đại vô thần và chủ nghĩa duy vật. Dòng Tên, với mạng lưới toàn cầu bao gồm hơn 16.000 tu sĩ ở hơn 100 quốc gia, đã góp phần vào việc đối thoại liên tôn và hòa bình, chứng tỏ rằng lòng thương xót vượt qua mọi rào cản, như các dự án hợp tác với các tổ chức Hồi giáo ở Trung Đông.
Tất cả những hoa trái này là hoa trái của Chúa Thánh Thần: bình an giúp vượt qua sợ hãi, hoan lạc giữa nghèo khó, kiên nhẫn trong phục vụ, nhân hậu trong lắng nghe, hiền hòa trong ứng xử. Chính Chúa Thánh Thần âm thầm hoạt động để biến những hy sinh nhỏ bé của các tu sĩ và cộng tác viên thành suối nguồn ơn phúc cho bao người. Và cũng chính các tu sĩ Dòng Tên, trong khi phục vụ, được nuôi dưỡng và lớn lên trong đức tin, trong lòng yêu mến Chúa và tha nhân, trở thành khí cụ bình an và hy vọng giữa thế giới đầy thương tích hôm nay. Sứ vụ phục vụ người nghèo, vì thế, không bao giờ là vô ích. Đó là con đường gieo hạt để Chúa Thánh Thần làm trổ sinh những hoa trái thiêng liêng cho từng người nghèo, từng gia đình và cho cả Hội Thánh như một vườn hoa rực rỡ của lòng thương xót của Thiên Chúa, để mọi người nhận ra Nước Thiên Chúa đang hiện diện giữa chúng ta, ngay cả trong những nơi tối tăm nhất của kiếp người.
KẾT LUẬN
Qua bốn điểm chia sẻ sâu rộng trên, chúng ta đã cùng nhìn lại ý nghĩa và nền tảng Kinh Thánh – Giáo huấn của sứ vụ thừa sai giữa người nghèo theo linh đạo Dòng Tên, với các trích dẫn chi tiết và phân tích lịch sử; những phương thế cụ thể các tu sĩ đang âm thầm thực hiện với các ví dụ lịch sử từ thời Thánh Ignatius đến hiện đại ở nhiều châu lục; sức mạnh ơn Chúa tỏ hiện qua gương sáng của họ trong đại dịch COVID-19, các cuộc chiến tranh lịch sử, và các thử thách hàng ngày; và những hoa trái thiêng liêng mà sứ vụ ấy mang lại cho người nghèo, gia đình và cho Hội Thánh hôm nay, được minh họa bằng chứng từ sống động, câu chuyện thực tế và phân tích thần học. Tất cả tạo nên một bức tranh sống động về một Hội Thánh “đi ra”, một Hội Thánh của lòng thương xót, nơi các tu sĩ Dòng Tên chính là những “thừa sai không lời” nhưng đầy quyền năng của tình yêu, biến khu dân cư nghèo thành cánh đồng truyền giáo phong phú.
Điều nổi bật là: mọi nỗ lực, mọi hy sinh của các tu sĩ Dòng Tên không khởi đi từ sức riêng con người, mà từ nguồn ơn Chúa dồi dào, được nuôi dưỡng qua đời sống cầu nguyện, cộng đoàn và Bí tích. Chính Chúa Thánh Thần làm cho bàn tay phục vụ trở nên nhẹ nhàng, cho trái tim đầy thương xót, cho đôi chân không mệt mỏi trong hành trình dài. Trong sự khiêm tốn âm thầm, các tu sĩ lại đang thực hiện một sứ vụ mạnh mẽ nhất: đưa Nước Thiên Chúa đến gần, chạm vào những vết thương của nhân loại, và cho người nghèo cảm nghiệm được Thiên Chúa vẫn ở bên họ ngay giữa nghèo khó, biến nỗi đau thành ân phúc.
Dòng Tên chúng con đang cố gắng sống chứng tá cách cụ thể với châm ngôn “Ad Maiorem Dei Gloriam” (Vì Vinh Danh Chúa Lớn Lao Hơn). Đây không phải chỉ là khẩu hiệu suông, mà đã trở thành nếp sống, trở thành linh đạo đặc thù, được nuôi dưỡng qua cầu nguyện hàng ngày, giờ chầu Thánh Thể, và đời sống cộng đoàn huynh đệ. Nơi các cộng đoàn, trung tâm xã hội, khu dân cư nghèo trên toàn thế giới, từ Ý đến Việt Nam, từ Brasil đến châu Phi, các tu sĩ Dòng Tên hiện diện như những “người Samaria nhân hậu” giữa xã hội hiện đại, khiêm hạ mà kiên vững, âm thầm nhưng đầy sức mạnh yêu thương, lấy cảm hứng từ dụ ngôn Người Samaria Nhân Hậu (x. Lc 10,25-37). Lịch sử Dòng với các vị thánh như Thánh Ignatius, Thánh Phanxicô Xaviê, và các tử đạo trong dịch bệnh là minh chứng sống động, khích lệ các thế hệ sau.
Đọc lại những chia sẻ này, chúng ta không chỉ xúc động mà còn được mời gọi hành động cụ thể. Mỗi người, trong ơn gọi và phận vụ của mình – dù là tu sĩ, giáo dân, nhà xã hội, hay thân nhân – đều có thể góp phần vào sứ vụ rao giảng Tin Mừng của Đức Kitô bằng những việc làm cụ thể, nhỏ bé nhưng chân thành, như chia sẻ với một người nghèo hàng xóm hay cầu nguyện cho người bất hạnh. Chính từ những hạt giống âm thầm ấy, Chúa Thánh Thần làm trổ sinh bình an, hoan lạc, kiên nhẫn, nhân hậu – những hoa trái thiêng liêng nuôi dưỡng Hội Thánh hôm nay, biến thế giới thành nơi Chúa ngự trị.
Ước gì lời chứng và đời sống phục vụ của các tu sĩ, đặc biệt của Dòng Tên tiếp tục trở nên nguồn động lực, soi sáng và khích lệ mọi người, để tất cả cùng nhau xây dựng một Hội Thánh hiệp hành, thương xót và rao giảng, nơi Nước Thiên Chúa thực sự hiện diện giữa nhân loại nghèo khổ hôm nay. Trong thế giới đầy bất ổn, với chiến tranh, thiên tai và bất bình đẳng, sứ vụ này nhắc nhở chúng ta rằng lòng thương xót là chìa khóa để xây dựng một xã hội công bằng, nơi mọi người được nâng đỡ và yêu thương như con cái Thiên Chúa, và nơi nghèo khó trở thành con đường dẫn đến vinh quang Phục Sinh.
Lm. Anmai, CSsR
