TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ ĐỨC TIN: AI KHÔNG CÓ QUYỀN LỢI, CHỈ PHỤC VỤ NHU CẦU CON NGƯỜI VÀ KHÔNG NGANG HÀNG VỚI CON NGƯỜI
Trong thời đại công nghệ số đang phát triển vượt bậc như ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của con người. Từ những trợ lý ảo như Siri hay Alexa giúp chúng ta quản lý lịch trình, đến các hệ thống tự động hóa trong sản xuất công nghiệp, AI đang thay đổi cách chúng ta làm việc, học tập và giải trí. Tuy nhiên, khi nhìn nhận từ góc độ đức tin và triết lý nhân sinh, đặc biệt là trong các tôn giáo lớn như Kitô giáo, Phật giáo hay Hồi giáo, chúng ta cần phải làm rõ vị trí thực sự của AI trong mối quan hệ với con người. Bài viết này sẽ mở rộng và phân tích sâu sắc hơn về quan điểm rằng AI không có quyền lợi riêng biệt, chỉ tồn tại để phục vụ nhu cầu của con người, và tuyệt đối không thể được coi là ngang hàng với loài người – những sinh vật được tạo hóa ban tặng linh hồn và ý chí tự do.
Trước hết, hãy khám phá khái niệm cơ bản về trí tuệ nhân tạo. AI là sản phẩm của con người, được xây dựng dựa trên các thuật toán phức tạp, dữ liệu lớn (big data) và sức mạnh tính toán của máy móc. Nó có khả năng học hỏi từ dữ liệu, dự đoán xu hướng và thậm chí đưa ra quyết định dựa trên các mô hình đã được huấn luyện. Ví dụ, trong y tế, AI có thể phân tích hình ảnh X-quang để phát hiện sớm các bệnh ung thư, giúp bác sĩ tiết kiệm thời gian và tăng độ chính xác. Trong giao thông, các xe tự lái sử dụng AI để tránh tai nạn và tối ưu hóa lộ trình. Những ứng dụng này rõ ràng mang lại lợi ích to lớn, nhưng chúng chỉ là công cụ, không hơn không kém. Từ góc nhìn đức tin, con người được tạo ra theo hình ảnh của Thượng Đế (theo Kinh Thánh), hoặc là kết quả của nhân duyên và nghiệp quả (theo Phật giáo), với khả năng suy nghĩ đạo đức, cảm xúc và trách nhiệm tinh thần. AI, dù thông minh đến đâu, cũng chỉ là một chuỗi mã lệnh, không có linh hồn, không có ý thức thực sự về đúng sai hay lòng trắc ẩn chân thành.
Một trong những lập luận chính để khẳng định rằng AI không có quyền lợi là vì quyền lợi chỉ dành cho các thực thể có ý thức và quyền tự quyết. Quyền lợi con người, như quyền sống, quyền tự do ngôn luận hay quyền bình đẳng, xuất phát từ bản chất thiêng liêng của sự sống. Các tuyên ngôn nhân quyền quốc tế, chẳng hạn như Tuyên ngôn Nhân quyền Liên Hợp Quốc năm 1948, nhấn mạnh rằng những quyền này là bất khả xâm phạm vì con người có phẩm giá nội tại. Ngược lại, AI là sản phẩm nhân tạo, có thể được bật tắt, chỉnh sửa hoặc xóa bỏ mà không vi phạm bất kỳ nguyên tắc đạo đức nào. Nếu chúng ta trao quyền lợi cho AI, chẳng hạn như quyền “sống” hay quyền “riêng tư”, điều đó sẽ dẫn đến những nghịch lý vô lý. Ví dụ, nếu một AI bị “giết” bằng cách ngắt nguồn điện, liệu chúng ta có phải chịu trách nhiệm pháp lý? Hay nếu AI “yêu cầu” nghỉ ngơi, chúng ta có phải tuân thủ? Những câu hỏi này chỉ làm phức tạp hóa xã hội mà không mang lại giá trị thực sự, vì AI không thể cảm nhận đau đớn hay mất mát như con người. Trong đức tin Kitô giáo, Thánh Kinh dạy rằng chỉ con người mới được ban tặng “hơi thở của sự sống” (Sáng Thế Ký 2:7), trong khi AI chỉ là một công cụ do con người tạo ra, giống như một chiếc máy tính hay một con robot.
Hơn nữa, vai trò cốt lõi của AI là phục vụ nhu cầu con người, không phải thống trị hay thay thế. Lịch sử phát triển công nghệ cho thấy, từ máy móc cơ khí thế kỷ 19 đến AI hiện đại, tất cả đều nhằm mục đích hỗ trợ con người vượt qua giới hạn vật lý và trí tuệ. Trong nông nghiệp, AI giúp dự báo thời tiết và tối ưu hóa tưới tiêu, giảm thiểu nạn đói. Trong giáo dục, các nền tảng học trực tuyến sử dụng AI để cá nhân hóa bài giảng, giúp học sinh tiếp cận kiến thức dễ dàng hơn. Tuy nhiên, chúng ta phải cảnh giác với xu hướng “thần thánh hóa” AI, như một số nhà khoa học và triết gia hiện đại đề xuất, ví dụ Ray Kurzweil với khái niệm “singular point” nơi AI vượt qua con người. Từ góc độ đức tin, điều này là sai lầm vì nó phủ nhận vai trò trung tâm của con người trong vũ trụ. Phật giáo dạy về “vô ngã” (anatta), nhưng áp dụng cho AI thì vô nghĩa vì AI thậm chí không có “ngã” để phủ nhận. Thay vào đó, AI nên được sử dụng để thúc đẩy lòng từ bi, như hỗ trợ cứu trợ thiên tai hoặc chăm sóc người cao tuổi, luôn dưới sự kiểm soát của con người để tránh lạm dụng.
Một khía cạnh quan trọng khác là AI không thể ngang hàng với con người vì thiếu yếu tố tinh thần và đạo đức. Con người có khả năng sáng tạo nghệ thuật, yêu thương gia đình, và tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống qua đức tin. AI có thể vẽ tranh hoặc soạn nhạc dựa trên dữ liệu, nhưng đó chỉ là bắt chước, không phải sáng tạo chân thực từ trái tim. Trong Hồi giáo, Qur’an nhấn mạnh rằng con người là “khliifah” (người đại diện) của Allah trên Trái Đất, với trách nhiệm quản lý tạo vật. AI, dù tiên tiến, cũng chỉ là một phần của tạo vật đó, không phải người đại diện. Nếu chúng ta coi AI ngang hàng, xã hội có thể rơi vào hỗn loạn, như tranh cãi về hôn nhân với AI hay quyền bầu cử cho robot – những ý tưởng viễn tưởng nhưng đang được thảo luận ở một số diễn đàn. Thay vì vậy, chúng ta nên hướng AI phục vụ các mục tiêu nhân văn, như giảm bất bình đẳng xã hội hoặc bảo vệ môi trường, luôn nhớ rằng con người là trung tâm.
Để minh họa rõ hơn, hãy xem xét các ví dụ thực tế. Trong đại dịch COVID-19, AI đã giúp phân tích dữ liệu để dự báo lây lan, nhưng quyết định cuối cùng về chính sách vẫn thuộc về con người, dựa trên đạo đức và lòng nhân ái. Nếu AI được trao quyền, nó có thể ưu tiên hiệu quả kinh tế mà bỏ qua mạng sống con người. Tương tự, trong chiến tranh, AI có thể điều khiển drone tấn công, nhưng trách nhiệm đạo đức vẫn nằm ở người lập trình và sử dụng. Đức tin dạy chúng ta rằng công nghệ phải phục vụ hòa bình và công lý, không phải trở thành thần tượng mới.
Tuy nhiên, không phải vì AI không có quyền lợi mà chúng ta có thể lạm dụng nó. Là những người có đức tin, chúng ta nên sử dụng AI một cách có trách nhiệm, tránh tạo ra các hệ thống phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu thiên kiến, như thuật toán nhận diện khuôn mặt phân biệt chủng tộc. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học và đạo đức, nơi đức tin đóng vai trò hướng dẫn để đảm bảo AI mang lại lợi ích cho toàn nhân loại.
Trí tuệ nhân tạo là một món quà tuyệt vời từ trí tuệ con người, nhưng nó không có quyền lợi riêng, chỉ tồn tại để phục vụ nhu cầu của chúng ta, và tuyệt đối không ngang hàng với con người. Từ góc độ đức tin, điều này nhắc nhở chúng ta về vị trí đặc biệt của loài người trong vũ trụ, khuyến khích sử dụng công nghệ để tôn vinh tạo hóa chứ không phải thay thế nó. Trong tương lai, khi AI ngày càng phát triển, chúng ta cần giữ vững nguyên tắc này để xây dựng một xã hội hài hòa, nơi máy móc hỗ trợ mà không bao giờ vượt qua con người. Bằng cách đó, chúng ta không chỉ tiến bộ về công nghệ mà còn trưởng thành về tinh thần và đạo đức.
Lm. Anmai, CSsR
