TÔI THỰC SỰ MUỐN GÌ Ở CUỘC ĐỜI NÀY? – MỘT SUY TƯ VỀ Ý NGHĨA SỐNG VÀ TRÁCH NHIỆM
CÂU HỎI MUÔN THUỞ VỀ Ý NGHĨA CUỘC ĐỜI
Từ thuở hồng hoang, con người đã không ngừng tự vấn về mục đích tồn tại của mình. “Tôi thực sự muốn gì ở cuộc đời này?” – câu hỏi này dường như là một lời thì thầm từ sâu thẳm tâm hồn, xuất hiện trong những khoảnh khắc cô đơn, thất vọng, hoặc khi chúng ta đứng trước ngã ba đường của cuộc sống. Nó không chỉ là một câu hỏi triết lý trừu tượng mà còn là một lời kêu gọi hành động, một lời mời gọi khám phá bản thân và thế giới xung quanh. Trong đoạn suy tư ngày 26 Tháng 06, 2024 mà bạn chia sẻ, tác giả đã khéo léo chỉ ra rằng câu hỏi này có thể là “sai lầm” nếu chúng ta tiếp cận nó theo cách ích kỷ, biến cuộc đời thành một “siêu thị” nơi chúng ta chỉ biết “lấy đi” những gì mình muốn. Thay vào đó, ông đề xuất một sự chuyển hướng sâu sắc: từ “Tôi muốn gì từ cuộc đời” sang “Cuộc đời muốn gì từ tôi”. Sự chuyển hướng này không chỉ thay đổi góc nhìn mà còn mở ra một chiều sâu tôn giáo, triết lý và tâm lý, nơi Thiên Chúa, trách nhiệm và sự trưởng thành trở thành trung tâm.
Để làm rõ hơn, hãy xem xét lịch sử nhân loại. Từ thời cổ đại, các triết gia Hy Lạp như Socrates đã khuyến khích “biết chính mình” để tìm ý nghĩa sống, trong khi các nhà tư tưởng Đông phương như Lão Tử nhấn mạnh sự hài hòa với tự nhiên thay vì chinh phục nó. Đến thời hiện đại, câu hỏi này càng trở nên cấp bách trong bối cảnh khủng hoảng tinh thần, nơi con người đối mặt với sự cô lập xã hội, biến đổi khí hậu và sự suy thoái đạo đức. Một bài đăng trên X từ người dùng @MariaGraceVT nhấn mạnh rằng ngay cả trong những mất mát như sảy thai, vẫn tồn tại ý nghĩa sâu sắc trong việc tạo ra sự sống, dù ngắn ngủi, nhắc nhở chúng ta rằng ý nghĩa không nằm ở việc sở hữu mà ở việc công nhận giá trị nội tại của cuộc sống. Tương tự, một bài đăng khác từ @evangelistmatt nhấn mạnh rằng “Hôm nay là ngày cứu rỗi”, kêu gọi hành động ngay lập tức để tìm ý nghĩa qua đức tin, thay vì trì hoãn.
Bài luận này sẽ khám phá sâu rộng vấn đề, bắt đầu từ việc phân tích hai cách tiếp cận đối lập, sau đó đào sâu vào vai trò của Thiên Chúa trong hành trình tìm kiếm ý nghĩa, và cuối cùng, đưa ra những ứng dụng thực tiễn cho cuộc sống hàng ngày. Chúng ta sẽ tham chiếu đến các triết gia, nhà tâm lý học, và Kinh Thánh để làm phong phú thêm lập luận, nhằm chứng minh rằng ý nghĩa cuộc đời không nằm ở việc “lấy đi” mà ở việc “cho đi” – một hành trình trách nhiệm và tương tác với Đấng Siêu Việt. Hơn nữa, chúng ta sẽ xem xét các nghiên cứu hiện đại và ý kiến từ mạng xã hội để thấy rõ hơn cách mà câu hỏi này vẫn đang vang vọng trong xã hội đương đại.
HAI CÁCH TIẾP CẬN ĐỐI LẬP – CUỘC ĐỜI NHƯ SIÊU THỊ HAY NHƯ NGƯỜI BẠN?
Hãy bắt đầu bằng việc mổ xẻ câu hỏi gốc: “Tôi muốn gì ở cuộc đời này?”. Trong xã hội hiện đại, nơi chủ nghĩa tiêu dùng và cá nhân hóa thống trị, câu hỏi này thường được hiểu theo nghĩa thực dụng. Chúng ta tưởng tượng cuộc đời như một siêu thị khổng lồ, nơi các kệ hàng chất đầy “sản phẩm” – tiền bạc, danh vọng, tình yêu, sức khỏe, thành công. Chúng ta lang thang giữa các lối đi, chọn lựa những gì mình “muốn”, và vứt bỏ những gì không cần thiết. Triết gia Jean-Paul Sartre, một đại diện của chủ nghĩa hiện sinh vô thần, từng mô tả cuộc đời như một “không gian tự do tuyệt đối”, nơi con người phải tự tạo ra ý nghĩa cho mình mà không có bất kỳ hướng dẫn siêu nhiên nào. Theo Sartre, “tồn tại trước bản chất”, nghĩa là chúng ta sinh ra mà không có mục đích sẵn có, và phải tự định hình cuộc đời qua những lựa chọn cá nhân. Trong bối cảnh này, “muốn gì” trở thành trung tâm: tôi muốn giàu có, tôi muốn hạnh phúc, tôi muốn quyền lực – và cuộc đời chỉ là công cụ để thỏa mãn những dục vọng ấy.
Để minh họa sâu hơn, Sartre trong bài luận “Existentialism is a Humanism” khẳng định rằng con người bị “kết án tự do”, nghĩa là chúng ta phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho cuộc đời mình mà không có bất kỳ lý do ngoại tại nào. Ông ví dụ rằng một người lính phải tự quyết định chiến đấu hay đào ngũ, và lựa chọn đó định nghĩa bản chất của anh ta. Tuy nhiên, trong xã hội tiêu dùng ngày nay, sự tự do này thường bị bóp méo thành chủ nghĩa cá nhân cực đoan, nơi mọi thứ đều là hàng hóa. Một bài đăng trên X từ @Toxoplamosis tranh luận rằng việc gán ý nghĩa cho những sự kiện như sảy thai là “ngớ ngẩn” nếu chỉ dựa trên cảm xúc, nhưng phản hồi từ @MariaGraceVT khẳng định rằng có ý nghĩa nội tại trong việc tạo ra sự sống, dù ngắn ngủi, phản ánh sự xung đột giữa cách tiếp cận duy vật và ý nghĩa sâu sắc hơn.
Tuy nhiên, cách tiếp cận này dẫn đến những hậu quả tai hại. Nếu cuộc đời chỉ là “vật chất lớn lao” để thao túng, con người dễ rơi vào chủ nghĩa duy vật, nơi mọi thứ – kể cả mối quan hệ – đều bị đối xử như đồ vật. Tác giả trong đoạn văn bạn chia sẻ đã chỉ ra rõ ràng: “Đó chính xác là ý nghĩa của chiếm hữu nô lệ – đối xử với con người như là đồ vật, sử dụng người khác cho những mục đích của bản thân”. Lịch sử nhân loại đầy rẫy ví dụ: từ chế độ nô lệ cổ đại đến chủ nghĩa thực dân hiện đại, nơi con người khai thác lẫn nhau như tài nguyên. Trong tâm lý học, Abraham Maslow với kim tự tháp nhu cầu đã chỉ ra rằng con người bắt đầu từ nhu cầu cơ bản (ăn, ở, an toàn) rồi tiến lên nhu cầu cao hơn (tự thực hiện), nhưng nếu dừng lại ở việc “lấy đi”, chúng ta sẽ mãi mắc kẹt ở tầng dưới, không bao giờ đạt đến sự viên mãn thực sự.
Maslow mô tả tự thực hiện (self-actualization) là việc theo đuổi tiềm năng đầy đủ của bản thân qua sự phát triển cá nhân, sáng tạo và đạt được mục tiêu ý nghĩa. Ông cho rằng những người tự thực hiện là những người như họa sĩ phải vẽ, nhà văn phải viết, để đạt hạnh phúc thực sự. Tuy nhiên, trong mô hình kim tự tháp, nếu chỉ tập trung vào nhu cầu thấp hơn như tiền bạc mà không tiến lên, con người sẽ cảm thấy trống rỗng. Một nghiên cứu từ Stand Together cập nhật mô hình tự thực hiện của Maslow cho thời đại hiện đại, nhấn mạnh rằng kể từ những năm 1940, kim tự tháp này vẫn là mô hình thống trị để hiểu cách đạt được tự thực hiện, nhưng cần điều chỉnh để phù hợp với xã hội đương đại.
Ngược lại, câu hỏi “Cuộc đời muốn gì từ tôi?” biến đổi hoàn toàn bức tranh. Ở đây, cuộc đời không còn là siêu thị vô hồn mà trở thành một “người bạn” – một thực thể sống động, đầy thử thách và lời mời gọi. Viktor Frankl, nhà tâm lý học người Áo và người sống sót từ trại tập trung Auschwitz, đã phát triển lý thuyết này trong cuốn sách kinh điển “Man’s Search for Meaning” (Tìm Ý Nghĩa Cuộc Đời). Frankl lập luận rằng ý nghĩa cuộc đời không phải do chúng ta “tạo ra” mà là do chúng ta “khám phá” qua việc đáp ứng những gì cuộc đời mong đợi từ chúng ta. Trong trại tập trung, nơi mọi thứ bị tước đoạt, Frankl nhận ra rằng con người vẫn có thể tìm thấy ý nghĩa qua ba cách: sáng tạo (làm việc có ý nghĩa), trải nghiệm (yêu thương và kết nối), và thái độ (chấp nhận thử thách). Ông viết: “Cuộc đời cuối cùng không phải là những gì chúng ta mong đợi từ nó, mà là những gì nó mong đợi từ chúng ta”. Điều này hoàn toàn phù hợp với góc nhìn trong đoạn văn của bạn: sống là đối diện với thử thách – trưởng thành, kết bạn, gia đình, học tập, sự nghiệp, hôn nhân – và “sống trách nhiệm” nghĩa là có khả năng ứng phó với chúng.
Frankl nhấn mạnh rằng chúng ta luôn có khả năng chọn thái độ của mình ngay cả trong hoàn cảnh tồi tệ nhất, và ý nghĩa đến từ việc chấp nhận khổ đau như một phần của cuộc sống. Trong sách, ông chia sẻ rằng tình yêu là nguồn ý nghĩa tối thượng, và mục tiêu cuộc sống không phải là thành công hay hạnh phúc mà là ý nghĩa, vì hạnh phúc sẽ theo sau. Một bài đăng trên X từ @d_ocheido thách thức quan niệm rằng mục đích của phụ nữ chỉ gắn với chồng, nhấn mạnh rằng mục đích cá nhân tồn tại độc lập, phù hợp với ý tưởng của Frankl về việc khám phá ý nghĩa qua cuộc đời.
Sự chuyển hướng này không chỉ mang tính triết lý mà còn thực tiễn. Trong xã hội hiện nay, nơi trầm cảm và kiệt sức (burnout) lan rộng, nhiều người trẻ cảm thấy lạc lõng vì tập trung quá nhiều vào “muốn gì” mà quên mất “cho đi gì”. Một nghiên cứu từ Đại học Harvard về hạnh phúc kéo dài 85 năm (Harvard Grant Study) kết luận rằng hạnh phúc thực sự đến từ mối quan hệ chất lượng cao, nơi chúng ta cho đi nhiều hơn nhận lại. Nghiên cứu này, bắt đầu từ năm 1938, theo dõi hàng trăm người và phát hiện rằng mối quan hệ gần gũi bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc hơn tiền bạc hay danh vọng. Giám đốc nghiên cứu Robert Waldinger nhấn mạnh rằng những người có mối quan hệ tốt sống lâu hơn và hạnh phúc hơn, và điều này áp dụng rộng rãi qua các khía cạnh cảm xúc. Vậy, nếu cuộc đời là “người bạn”, chúng ta phải lắng nghe nó, đáp ứng nó, thay vì khai thác nó. Một bài đăng từ @ThePreserverofU mở rộng các quy luật cuộc sống như Peter Law và Occam’s Razor, nhấn mạnh rằng cuộc sống thay đổi khi tiêu chuẩn trở nên không thể thương lượng, phù hợp với việc chuyển từ “lấy đi” sang “cho đi”.
VAI TRÒ CỦA THIÊN CHÚA – TỪ TRƯỞNG THÀNH ĐẾN TUỔI THANH XUÂN VĨNH CỬU
Bây giờ, chúng ta đi sâu vào chiều kích tôn giáo mà đoạn văn của bạn nhấn mạnh: “Nếu không có Thiên Chúa, cuộc đời sẽ thực sự giống như một siêu thị… Thế nhưng, nếu Thiên Chúa đứng đằng sau cuộc đời, đồng thời ở trong đó, vậy thì bạn đang tương tác với một Ngôi Vị”. Trong Kitô giáo, Thiên Chúa không phải là một “vật” vô tri mà là Ngôi Vị – Cha, Con, Thánh Thần – đầy tình yêu và ý định. Câu hỏi “Cuộc đời muốn gì từ tôi?” trở thành “Thiên Chúa muốn gì từ tôi?”, vì cuộc đời là công trình sáng tạo của Ngài. Thánh Kinh dạy rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (St 1:27), và sứ mệnh của chúng ta là tham dự vào kế hoạch của Ngài, không phải thống trị nó.
Tác giả đề cập đến hai cách Thiên Chúa đi vào tiến trình trưởng thành. Thứ nhất, Thiên Chúa là Đấng trưởng thành trọn vẹn, chịu trách nhiệm với toàn vũ trụ. Trong Tin Mừng Gioan (Ga 13:13-17), Chúa Giêsu rửa chân cho các môn đệ, dạy rằng: “Anh em gọi Thầy là Thầy, là Chúa, điều đó phải lắm… Vậy, nếu Thầy là Chúa, là Thầy, mà còn rửa chân cho anh em, thì anh em cũng phải rửa chân cho nhau”. Điều này nhấn mạnh trách nhiệm: sống có trách nhiệm là trở nên giống Thiên Chúa hơn. Thư Thứ Hai của Thánh Phêrô (2Pr 1:3-9) liệt kê các đức tính dẫn đến sự trưởng thành: đức tin, nhân đức, hiểu biết, tiết độ, kiên nhẫn, đạo đức, tình huynh đệ, bác ái. Mỗi bước trưởng thành là một bước gần hơn với Thiên Chúa, biến chúng ta từ “người tiêu dùng” thành “người phục vụ”.
Kinh Thánh cũng nhấn mạnh sự trưởng thành tinh thần, như trong 1 Cô-rin-tô 13:11: “Khi tôi còn là thiếu nhi, tôi nói năng như thiếu nhi, cảm nghĩ như thiếu nhi, suy tư như thiếu nhi; nhưng khi tôi đã thành người lớn, thì tôi bỏ tất cả những gì là thiếu nhi”. Một bài đăng từ @ManhoodJourney liệt kê các câu Kinh Thánh về sự trưởng thành tinh thần, nhấn mạnh việc đứng vững trong đức tin để phát triển.
Thứ hai, Thiên Chúa là “tuổi thanh xuân muôn đời bất tận” – không bao giờ chán nản, luôn bất ngờ và đầy sức sống. Thánh Vịnh 103:5 ca ngợi: “Người ban cho đời ngươi chứa chan hạnh phúc, khiến tuổi xuân ngươi mạnh mẽ tựa chim bằng”. Tiên tri Isaia (Is 40:31) hứa: “Những người cậy trông Đức Chúa thì được thêm sức mạnh. Như thể chim bằng, họ tung cánh. Họ chạy hoài mà không mỏi mệt, và đi mãi mà chẳng chùn chân”. Điều này phản bác quan niệm rằng trưởng thành đồng nghĩa với già nua và mệt mỏi. Trái lại, ở gần Thiên Chúa mang lại sự tươi trẻ: giống như Albert Schweitzer ở tuổi 70 vẫn chưa “biết mình muốn trở thành gì khi trưởng thành”, Thiên Chúa mời gọi chúng ta liên tục khám phá, sáng tạo, và bất ngờ. Kinh Thánh đầy những câu chuyện bất ngờ: Abraham được gọi ở tuổi 75 (St 12), Môisê gặp bụi gai cháy (Xh 3), và Chúa Giêsu phục sinh từ cõi chết. Những bất ngờ này là dấu chỉ của sự hiện diện Thiên Chúa, nhắc nhở rằng cuộc đời không phải là chuỗi ngày lặp lại nhàm chán mà là cuộc phiêu lưu với Ngài.
Về sự tươi trẻ vĩnh cửu, Kinh Thánh hứa rằng trong trời mới đất mới, chúng ta sẽ có sự tươi trẻ vĩnh cửu, không phải là bất tử non nớt mà là sức mạnh không suy giảm (2 Cô-rin-tô 4:16). Một bài đăng từ @debbiewwilson chia sẻ các câu Kinh Thánh về sự lão hóa, nhấn mạnh rằng Chúa sẽ đổi mới cuộc đời và duy trì chúng ta trong tuổi già (Ruth 4:15).
Trong bối cảnh hiện đại, vai trò này càng quan trọng. Giữa đại dịch COVID-19 và khủng hoảng tinh thần, nhiều người tìm thấy ý nghĩa qua đức tin. Một khảo sát từ Pew Research Center cho thấy những người có niềm tin tôn giáo thường báo cáo mức độ hạnh phúc cao hơn, nhờ cảm giác được “gọi gọi” bởi một Đấng cao hơn. Khảo sát năm 2019 cho thấy người tích cực tham gia tôn giáo có khả năng tự mô tả là “rất hạnh phúc” cao hơn ở khoảng nửa số quốc gia được khảo sát. Nghiên cứu cũng cho thấy tôn giáo liên quan tích cực với sự hài lòng cuộc sống ở 78% các nghiên cứu. Thiên Chúa không chỉ là mục tiêu mà còn là nguồn sức mạnh để đối diện thử thách, biến “trưởng thành” thành hành trình vui tươi thay vì gánh nặng. Một bài đăng từ @NewYorker thảo luận về “The Brothers Karamazov” của Dostoevsky, nơi ý nghĩa được tìm thấy trong “cuộc sống nhỏ bé” giữa những người mong manh, phù hợp với góc nhìn Kitô giáo về việc tìm Chúa trong cuộc sống hàng ngày.
Từ góc nhìn triết học, nhiều nhà tư tưởng như Kierkegaard cho rằng ý nghĩa cuộc sống là tuân theo Chúa một cách say mê, trong khi Nietzsche phủ nhận, nhưng Schopenhauer thấy ý nghĩa trong việc phủ nhận ý chí sống. Một bài đăng từ @cslewis.org khám phá hình ảnh Chúa trong triết học Kitô giáo, nhấn mạnh rằng ý nghĩa đến từ việc tôn vinh Chúa và yêu thương người khác.
ỨNG DỤNG THỰC TIỄN – TỪ LÝ THUYẾT ĐẾN HÀNH ĐỘNG
Vậy, làm thế nào để áp dụng sự chuyển hướng này vào cuộc sống? Trước hết, hãy bắt đầu bằng việc tự vấn hàng ngày: thay vì liệt kê “muốn gì” (nhà lầu, xe hơi, du lịch), hãy hỏi “Cuộc đời (hay Thiên Chúa) đang chờ mong gì từ tôi hôm nay?”. Điều này có thể là chăm sóc gia đình, giúp đỡ đồng nghiệp, hoặc theo đuổi đam mê với tinh thần phục vụ. Ví dụ, trong sự nghiệp, thay vì chỉ nhắm đến lương cao, hãy nghĩ về cách công việc của bạn góp phần vào xã hội – như một bác sĩ cứu người, một giáo viên truyền kiến thức.
Thứ hai, nuôi dưỡng sự trưởng thành qua các thực hành tôn giáo: cầu nguyện, đọc Kinh Thánh, tham gia cộng đồng. Những hoạt động này giúp chúng ta lắng nghe “tiếng gọi” của cuộc đời, giống như Thánh Inhaxiô Loyola dạy về “phân định thần loại” – nhận ra ý Chúa qua các dấu chỉ. Thánh Inhaxiô mô tả phân định là việc diễn giải “những chuyển động của linh hồn”, bao gồm suy nghĩ, mong muốn và cảm xúc, để nhận biết điều tốt và tránh điều xấu. Ông đưa ra 14 quy tắc để nhận biết các chuyển động khác nhau trong linh hồn, giúp nhận lãnh điều tốt và loại bỏ điều xấu. Một bài đăng từ @ignatianspirituality.com giải thích rằng phân định là thực hành tinh thần để chú ý đến chuyển động trong trái tim và linh hồn, xác định suy nghĩ và mong muốn để đưa ra quyết định tốt.
Cuối cùng, chấp nhận bất ngờ: cuộc đời đầy biến cố, nhưng với Thiên Chúa, mọi thứ đều có ý nghĩa. Như Frankl nói, ngay cả trong đau khổ, chúng ta có thể chọn thái độ – biến thử thách thành cơ hội trưởng thành. Trong thực tế, áp dụng này có thể bao gồm việc tham gia các hoạt động cộng đồng, như tình nguyện, để trải nghiệm việc “cho đi”. Một bài đăng từ @escapingvanity nhấn mạnh rằng chúng ta thường muốn kết quả mà không muốn con đường, và cần rèn luyện tâm trí để chấp nhận cả đau khổ và phần thưởng. Tương tự, @fastrlife nhắc nhở rằng thực tế phản ánh những gì chúng ta chấp nhận, không phải những gì chúng ta mơ ước, và cuộc sống thay đổi khi tiêu chuẩn trở nên không thể thương lượng. Một bài đăng từ @maximumpain333 thảo luận rằng chúng ta khao khát sự bình yên thay vì xa xỉ, và mệt mỏi với việc làm hài lòng thế giới, kêu gọi sự đơn giản và gia đình.
Trong bối cảnh hiện đại, các ứng dụng này có thể bao gồm việc sử dụng công nghệ để kết nối cộng đồng đức tin, hoặc tham gia các nhóm hỗ trợ trực tuyến để chia sẻ hành trình tìm ý nghĩa. Ví dụ, trong đại dịch, nhiều người đã tìm thấy ý nghĩa qua các nhóm cầu nguyện trực tuyến, giúp vượt qua cô lập.
HÀNH TRÌNH CHO ĐI VÀ NHẬN LẠI
Tóm lại, “Tôi thực sự muốn gì ở cuộc đời này?” không phải là câu hỏi sai, nhưng nó cần được tái khung để tránh chủ nghĩa ích kỷ. Bằng cách chuyển sang “Cuộc đời muốn gì từ tôi?”, chúng ta mở ra một thế giới trách nhiệm, trưởng thành và tương tác với Thiên Chúa – Đấng vừa là mẫu mực trưởng thành vừa là nguồn tuổi trẻ vĩnh cửu. Như Thánh Vịnh và Isaia nhắc nhở, cậy trông vào Ngài mang lại sức mạnh bất diệt. Hãy sống như thế, và bạn sẽ phát hiện rằng khi cho đi, bạn nhận lại gấp bội – không phải từ siêu thị vô hồn, mà từ Người Bạn Vĩ Đại của cuộc đời.
Để kết thúc, hãy nhớ lời của @AyayronOng: Chúng ta sống trong mâu thuẫn, khao khát sự hiện diện nhưng bị phân tâm, và nhận thức mang lại lựa chọn để sống ngay bây giờ. Và từ @bluewmist: Kỳ vọng là gốc rễ của thất vọng, và hòa bình đến từ việc đánh giá cao những gì chúng ta có. Cuộc sống không phải là chờ đợi, mà là hành động có trách nhiệm trong đức tin
Lm. Anmai, CSsR
