TRÍ TUỆ NHÂN TẠO PHỤC VỤ ƠN CỨU ĐỘ: AI CÓ NẰM TRONG KẾ HOẠCH CỦA CHÚA KHÔNG? GÓC NHÌN TỪ THẦN HỌC VÀ KỸ THUẬT
Trong thời đại số hóa ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống con người. Từ việc hỗ trợ y tế, giáo dục, đến các ứng dụng quân sự và mục vụ tôn giáo, AI đang thay đổi cách chúng ta tương tác với thế giới. Tuy nhiên, câu hỏi lớn được đặt ra: Liệu AI có phải là một phần trong kế hoạch cứu độ của Thiên Chúa? Hay nó chỉ là sản phẩm của trí tuệ con người, có thể dẫn đến những rủi ro đạo đức và thiêng liêng? Dựa trên góc nhìn từ thần học và kỹ thuật, chúng ta có thể khám phá rằng AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là biểu hiện của ơn gọi đồng sáng tạo mà Chúa ban cho con người. Bài viết này sẽ mở rộng sâu sắc chủ đề này, dựa trên cuộc phỏng vấn với giáo sư Jean-Marc Moschetta – một thần học gia kiêm kỹ sư hàng không – và kết hợp các phân tích từ các nguồn thần học Công giáo khác, nhằm làm rõ vai trò của AI trong dự án cứu độ của Thiên Chúa.
Trí tuệ nhân tạo, hay AI, là khái niệm chỉ các hệ thống máy móc có khả năng mô phỏng trí thông minh con người, từ học máy (machine learning) đến mạng nơ-ron nhân tạo (neural networks). Từ góc nhìn kỹ thuật, AI đã phát triển vượt bậc kể từ những năm 1950, với các cột mốc như chương trình AlphaGo đánh bại kỳ thủ hàng đầu thế giới hay ChatGPT tạo ra nội dung văn bản giống như con người. Nhưng từ góc nhìn thần học, AI không phải là thứ gì đó xa lạ với đức tin Kitô giáo. Giáo sư Jean-Marc Moschetta, giảng dạy tại ISAE-SUPAERO (Pháp), khẳng định rằng AI nằm trong kế hoạch của Chúa vì Chúa là Đấng Tạo Hóa của mọi sự, và con người được mời gọi tham gia vào công trình sáng tạo đó.
Theo sách Sáng Thế (St 1:26-28), Thiên Chúa tạo dựng con người theo hình ảnh Ngài và trao quyền thống trị trái đất. Điều này ngụ ý con người là “đồng sáng tạo” (co-creator), sử dụng trí tuệ để phát triển thế giới. AI, do đó, là kết quả của trí tuệ con người – một phần của trí thông minh sinh học mà Chúa đã sáng tạo. Moschetta nhấn mạnh: “Trí thông minh nói chung là sự sáng tạo của Chúa. Vì thế, hiện nay những cỗ máy mô phỏng trí thông minh là sản phẩm sáng tạo của trí tuệ con người, cũng là công việc của Chúa.” Điều này không chỉ dừng ở lý thuyết mà còn áp dụng vào thực tế, như việc sử dụng AI để hỗ trợ mục vụ trong Giáo hội, chẳng hạn như phân tích Kinh Thánh hoặc tư vấn đức tin qua chatbot.
Tuy nhiên, sự phát triển của AI cũng khơi dậy nỗi sợ hãi: Liệu AI có vượt qua con người, dẫn đến mất việc làm, chiến tranh tự động hóa, hay thậm chí thách thức phẩm giá con người? Từ góc nhìn thần học, chúng ta cần nhớ rằng sáng tạo của Chúa không phải là hoàn hảo ngay từ đầu. Sách Sáng Thế mô tả sự sáng tạo như một quá trình, với ngày thứ bảy (Sa-bát) là ngày hoàn thành. Thế giới vẫn đang trong tiến trình cứu độ, nơi con người phải tham gia để biến đổi cái ác thành cái thiện. AI, giống như bất kỳ tạo vật nào, có thể phục vụ ơn cứu độ hoặc chống lại nó, tùy thuộc vào cách con người sử dụng.
Thần học Kitô giáo dạy rằng mọi sự đều xuất phát từ Thiên Chúa, và con người được mời gọi tham gia vào kế hoạch của Ngài. Trong thông điệp “Caritas in Veritate” (Bác ái trong Chân lý), Đức Bênêđictô XVI nhấn mạnh rằng phát triển kỹ thuật phải phục vụ con người và được đặt trong khung luân lý. AI không phải là ngoại lệ. Giáo sư Moschetta lập luận rằng trí thông minh nhân tạo là sự kéo dài của trí thông minh sinh học – một dạng “siêu việt” mà thiên nhiên đã tạo ra dưới sự hướng dẫn của Chúa. Ông so sánh: “Thiên nhiên đã tạo ra một dạng siêu việt, nghĩa là một dạng trí tuệ cho phép con người nhìn lại chính mình và nhìn xa hơn những gì mình vốn có.”
Nhưng liệu những tạo vật xấu, như vũ khí hủy diệt, có phải là công việc của Chúa? Moschetta giải thích rằng sáng tạo không phải lúc nào cũng “tốt” theo nghĩa hoàn hảo. Thiên nhiên đầy những yếu tố tàn ác, như hành vi ký sinh của động vật, khiến Darwin mất niềm tin vào Thiên Chúa nhân từ. Tuy nhiên, ngôn sứ Isaia (Is 11) hứa hẹn một thế giới hòa giải, nơi “sói ở với chiên con” và không còn hại ác. Con người, với tư cách đồng sáng tạo, phải biến đổi những thứ xấu thành tốt. Ví dụ, “đúc gươm đao thành cuốc thành cày” (Is 2:4) – ý chỉ tái sử dụng công nghệ cho mục đích hòa bình.
Trong bối cảnh AI, điều này có nghĩa là chúng ta phải phân định đạo đức. Đức Thánh Cha Phanxicô, trong thông điệp cho Ngày Hòa bình Thế giới 2024, cảnh báo về rủi ro của AI trong chiến tranh, như hệ thống vũ khí tự động (LAWS). Tòa Thánh ủng hộ cấm phát triển vũ khí tự động giết người, nhấn mạnh rằng con người phải giữ trách nhiệm. AI có thể được “tinh khiết” để phục vụ cứu độ, chẳng hạn như sử dụng AI trong y tế để chẩn đoán bệnh, cứu sống hàng triệu người, hoặc trong mục vụ để lan tỏa Tin Mừng đến những vùng xa xôi.
Hơn nữa, từ góc nhìn thần học, AI không có linh hồn hay tự do như con người. Con người được Chúa ban tự do (St 3:6-7), và AI chỉ là công cụ. Nếu AI được lập trình để tự quyết định, chúng ta phải đảm bảo nó phù hợp với luật Chúa, như yêu thương tha nhân (Mt 22:37-39). Các tài liệu Giáo hội như “Communio et Progressio” khẳng định rằng phương tiện truyền thông (bao gồm AI) là “ân huệ của Thiên Chúa” để liên kết con người và cộng tác vào kế hoạch cứu độ.
Từ góc nhìn kỹ thuật, giáo sư Moschetta – với kinh nghiệm kỹ sư hàng không – thảo luận về máy bay không người lái (drone). Những hệ thống này sử dụng AI để tự động hóa quyết định, nhưng đặt ra vấn đề trách nhiệm. Trong chiến tranh đô thị, AI khó phân biệt dân thường và chiến binh, dẫn đến nguy cơ vi phạm luật nhân đạo quốc tế. Moschetta cảnh báo về “hiệu ứng cảm ứng”: Con người có xu hướng làm theo AI để tránh trách nhiệm, giống như theo GPS dù biết đường cũ.
Trong lĩnh vực khác, AI mang lại lợi ích lớn. Ví dụ, trong giáo dục tôn giáo, AI có thể tóm tắt Kinh Thánh hoặc trả lời câu hỏi đức tin. Tuy nhiên, rủi ro là nội dung đơn giản hóa, dẫn đến hiểu lầm. Moschetta lưu ý: “Không thể tiếp cận chiều sâu của góc nhìn chỉ trong 30 giây.” Ví dụ, định nghĩa Chúa Giêsu là “Thiên Chúa thật và con người thật” (Công đồng Chalcedon) cần giải thích sâu sắc, không thể rút gọn.
AI cũng có thể sáng tạo mới mẻ. Các hệ thống như GPT-4 có thể gợi ý phát triển thần học dựa trên dữ liệu hiện có, nhưng vẫn cần phân định con người. Trong mục vụ, nghiên cứu của Peter K. McClure (2019) cho thấy AI đang định hình công tác mục vụ: Từ chuẩn bị bài giảng đến quản lý giáo xứ. Giáo hội có thể sử dụng AI để phân tích dữ liệu cộng đoàn, hỗ trợ tư vấn tâm lý, hoặc dịch Kinh Thánh tự động.
Tuy nhiên, thách thức lớn là đạo đức. Đức Lêô XIV (giả sử là vị Giáo hoàng tương lai hoặc lỗi đánh máy cho Phanxicô) nhấn mạnh rằng AI phải phản chiếu thiết kế của Thiên Chúa: “Thông minh, có tính tương quan và được hướng dẫn bởi tình yêu.” Trong sứ điệp cho Diễn đàn Builders AI 2025, ngài kêu gọi phát triển AI phục vụ phẩm giá con người, không thay thế mà bổ trợ cho mối quan hệ với Chúa.
Để mở rộng chủ đề, hãy xem AI trong các lĩnh vực cụ thể. Trong y tế, AI như hệ thống IBM Watson giúp chẩn đoán ung thư sớm, cứu sống – một cách tham gia vào sứ mạng chữa lành của Chúa Giêsu (Mt 9:12). Trong môi trường, AI phân tích dữ liệu khí hậu để bảo vệ tạo vật, phù hợp với thông điệp “Laudato Si'” của Đức Phanxicô.
Trong giáo dục Công giáo, AI có thể cá nhân hóa học tập, như ứng dụng dạy Kinh Thánh cho giới trẻ. Nhưng như tài liệu của Tổng Giáo phận Sài Gòn nhấn mạnh, giáo lý viên không thể bị thay thế bởi AI; họ phải giữ vai trò đồng hành đức tin. Nguy cơ là lạm dụng AI dẫn đến sai lệch thần học, nên cần kiểm định bằng kiến thức chính thống.
Trong xã hội, AI giúp người khuyết tật, như ứng dụng hỗ trợ thị giác cho người mù – biểu hiện của lòng thương xót Chúa. Nhưng với giới trẻ, AI có thể gây nghiện mạng xã hội, làm mất “tâm hồn công nghệ”. Giáo hội khuyến khích sử dụng AI để phục vụ cộng đồng, như phân tích dữ liệu cho hoạt động xã hội.
Về thư viện Vatican, AI và robot đang số hóa kho tàng cổ, bảo tồn di sản Kitô giáo cho tương lai – một cách phục vụ sự thật và cái đẹp.
Moschetta kêu gọi “nhịn kỹ thuật số” trong Mùa Chay để suy nghĩ về ơn gọi. Các công ty phải đặt câu hỏi: AI có thực sự tiến bộ? Ví dụ, hệ thống trả lời tự động có tiết kiệm thời gian hay chỉ gây phiền? Chúng ta cần khung đạo đức, như “Rome Call for AI Ethics” do Microsoft và FAO ký kết.
Từ thần học, AI nhắc nhở chúng ta về giới hạn con người. Như Thánh Gioan Phaolô II nói: “Đức tin và lý trí là hai cánh đưa con người đến chân lý.” AI là lý trí, nhưng cần đức tin để hướng dẫn.
AI có nằm trong kế hoạch của Chúa? Câu trả lời là có, nếu chúng ta sử dụng nó như công cụ đồng sáng tạo để hòa giải thế giới. Như Moschetta kết luận, con người phải tinh khiết AI cho thiện ích. Bằng cách kết hợp thần học và kỹ thuật, chúng ta có thể biến AI thành phương tiện cứu độ, dẫn dắt nhân loại đến gần Chúa hơn. Trong thời đại 2026, với AI ngày càng phát triển, Giáo hội mời gọi chúng ta phân định để AI thực sự phục vụ tình yêu và tự do của Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
