TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG ĐỨC TIN: TỪ CÔNG CỤ CỦA TRÍ NĂNG ĐẾN SỰ THĂNG TIẾN CỦA NHÂN VỊ – SUY TƯ DỰA TRÊN HƯỚNG DẪN CỦA GIÁO PHẬN TOLEDO – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, chưa bao giờ chúng ta đứng trước một ngã rẽ vừa kỳ vĩ lại vừa đầy thách đố như giai đoạn hiện nay, khi mà trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng nằm trên trang giấy mà đã len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống thường nhật, từ giảng đường, bệnh viện cho đến tận cung thánh của những suy tư tâm linh. Đứng trước “dấu chỉ của thời đại” này, vào ngày 28 tháng 3 năm 2025, Giáo phận Toledo đã lên tiếng như một người mục tử tỉnh thức canh phòng cho đoàn chiên, đưa ra một định hướng mang tính ngôn sứ: Trí tuệ nhân tạo phải được sử dụng như một công cụ hỗ trợ cho sự phát triển toàn diện của con người, chứ tuyệt đối không thể và không bao giờ được phép thay thế con người. Lời khẳng định ấy không chỉ là một quy tắc ứng xử xã hội, mà còn là một xác quyết thần học sâu xa về phẩm giá của “Imago Dei” – hình ảnh Thiên Chúa nơi mỗi nhân vị, một lời nhắc nhở chúng ta về trật tự của Đấng Tạo Hóa mà nếu đảo lộn, nhân loại sẽ rơi vào sự hỗn mang của những ngẫu tượng kỹ thuật số.
Khởi đi từ những trang đầu tiên của Sách Sáng Thế, Thiên Chúa đã trao cho con người quyền cai quản và làm chủ trái đất, quyền đặt tên cho muôn loài, và qua đó, Người mời gọi con người tham dự vào công trình sáng tạo tiếp diễn của Ngài. Trí tuệ con người, vốn là ánh phản của Trí Tuệ Thần Linh, có khả năng sáng tạo ra công cụ, máy móc và giờ đây là những thuật toán thông minh có thể học hỏi và suy luận. Do đó, tự bản chất, công nghệ hay AI không phải là điều xấu xa, trái lại, nó là hoa trái của ân ban trí tuệ mà Thiên Chúa phú bẩm cho nhân loại. Tuy nhiên, sự cao quý của một tạo vật hay một sản phẩm do con người làm ra luôn phải được định đoạt bởi mục đích mà nó phục vụ. Máy móc được tạo ra để phục vụ con người, và con người được tạo ra để tôn vinh Thiên Chúa; nếu AI được đặt lên ngai tòa để cai trị, định đoạt hay thay thế sự hiện hữu của con người, thì đó là lúc chúng ta đang xây lại tháp Babel, nơi con người kiêu ngạo muốn dùng kỹ thuật để chạm đến trời cao mà quên đi thân phận thụ tạo hữu hạn của mình.
Văn bản của Giáo phận Toledo nhấn mạnh vào tính chất “công cụ hỗ trợ”. Điều này gợi lên cho chúng ta hình ảnh của chiếc gậy trong tay người mục tử hay chiếc lưới trong tay các môn đệ xưa; chúng giúp công việc hiệu quả hơn, nhưng chúng không thể thay thế trái tim của người mục tử hay đôi tay chai sần của người ngư phủ. AI có thể xử lý hàng tỷ dữ liệu trong một giây, có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn mắt thường, có thể soạn thảo văn bản nhanh hơn bất kỳ thư ký nào, nhưng AI mãi mãi thiếu vắng một thứ mà chỉ có nơi con người, đó là “Linh Hồn” và “Lương Tâm”. Một thuật toán dù tinh vi đến đâu cũng chỉ là sự tổng hợp của xác suất và logic vô hồn, nó không biết rung cảm trước một nỗi đau, không biết rơi lệ trước một bi kịch, và không biết hân hoan trước một sự hoán cải. Chính vì thế, sự phát triển của con người mà Giáo hội mong muốn không chỉ là sự gia tăng về của cải vật chất hay hiệu suất lao động, mà là sự triển nở của lòng bác ái, của sự hiệp thông và của đời sống thiêng liêng.
Chúng ta cần nhìn nhận một thực tế rằng, sự cám dỗ để AI thay thế con người là rất lớn, bởi lẽ con người thì yếu đuối, hay mệt mỏi và đầy khiếm khuyết, trong khi máy móc thì bền bỉ và chính xác. Thế nhưng, chính trong sự yếu đuối và giới hạn ấy, vinh quang của Thiên Chúa mới được tỏ hiện. Một vị linh mục già yếu ngồi nơi tòa giải tội, dù lời nói có run rẩy, vẫn có thể trao ban ơn tha thứ của Thiên Chúa một cách hữu hiệu mà không một hệ thống AI nào, dù được nạp toàn bộ dữ liệu về Giáo luật và Thần học luân lý, có thể làm thay được. Bởi lẽ, Bí tích là sự gặp gỡ giữa ngôi vị với ngôi vị, giữa con người tội lỗi và Thiên Chúa giàu lòng thương xót, chứ không phải là một quy trình xử lý thông tin để đưa ra kết quả “tha” hay “không tha”. Nếu chúng ta để AI soạn bài giảng thay cho sự suy niệm và cầu nguyện, chúng ta sẽ có những bài diễn thuyết hùng hồn, logic, nhưng thiếu vắng “hơi thở của Thần Khí”, thiếu vắng kinh nghiệm đau thương và hy vọng của chính người mục tử đang đồng hành cùng đoàn chiên. Lời của Giáo phận Toledo chính là lời cảnh tỉnh để chúng ta không rơi vào sự lười biếng thiêng liêng, khoán trắng trách nhiệm suy tư và yêu thương cho máy móc.
Hơn nữa, phẩm giá con người đòi hỏi sự hiện diện đích thực. Trong thế giới kỹ thuật số, chúng ta dễ dàng kết nối nhưng lại khó khăn trong việc hiệp thông. AI có thể tạo ra những người bạn ảo, những đối tác trò chuyện ảo để xoa dịu sự cô đơn, nhưng đó chỉ là thuốc giảm đau chứ không phải là phương thuốc chữa lành. Sự phát triển con người đích thực đòi hỏi sự cọ xát, sự va chạm giữa người với người, đòi hỏi sự kiên nhẫn lắng nghe tiếng thở dài của người bên cạnh, đòi hỏi cái nắm tay ấm áp của tình huynh đệ. Khi chúng ta sử dụng AI để thay thế những tương tác này, chúng ta đang bào mòn nhân tính của mình, biến mình thành những ốc đảo cô độc giữa đại dương dữ liệu. Giáo hội, với tư cách là Mẹ và Thầy, luôn nhắc nhở rằng công nghệ phải phục vụ cho văn hóa gặp gỡ, giúp chúng ta xích lại gần nhau hơn để chia sẻ Tin Mừng, chứ không phải tạo ra những bức tường vô hình ngăn cách chúng ta với thực tại.
Một khía cạnh khác cần được soi chiếu dưới ánh sáng Tin Mừng là vấn đề công bằng xã hội và sự ưu tiên cho người nghèo. Khi AI được phát triển như một công cụ hỗ trợ, nó có tiềm năng to lớn để nâng cao chất lượng giáo dục ở những vùng sâu vùng xa, đưa những phương pháp chữa bệnh tiên tiến đến với người nghèo, và giúp những người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Đó là khi công nghệ thực thi sứ mạng “phục vụ sự sống”. Tuy nhiên, nếu không có sự định hướng đạo đức, AI có nguy cơ khoét sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo, tạo ra một tầng lớp “vô dụng” về mặt kinh tế khi máy móc thay thế lao động chân tay và trí óc. Tiếng nói của Giáo hội tại Toledo là tiếng nói bênh vực cho phẩm giá người lao động. Lao động không chỉ là để kiếm sống, mà còn là cách con người cộng tác vào công trình sáng tạo và thánh hóa bản thân. Nếu AI tước đi cơ hội lao động, nó cũng tước đi một phần phẩm giá của con người. Do đó, việc sử dụng AI phải luôn đi kèm với trách nhiệm xã hội, đảm bảo rằng “công cụ” này không trở thành “vũ khí” loại trừ những người yếu thế ra bên lề xã hội.
Trong viễn tượng giáo dục, lời khuyên của Giáo phận Toledo càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Giáo dục Công giáo không chỉ là truyền thụ kiến thức, mà là “educare” – dẫn dắt, khơi dậy tiềm năng và hình thành nhân cách. AI có thể cung cấp kiến thức bách khoa, nhưng không thể dạy cho một đứa trẻ biết yêu thương, biết hy sinh, biết phân định thiện ác. Người thầy, người cô, và cha mẹ phải là những người hướng dẫn, sử dụng AI để mở rộng chân trời tri thức cho con trẻ, nhưng chính họ phải là mẫu gương sống động về đức tin và nhân bản. Chúng ta không thể giao phó tâm hồn con em mình cho những thuật toán của TikTok hay Youtube, nơi mà chân lý bị bóp méo bởi những xu hướng trào lưu hời hợt. Sự phát triển con người toàn diện đòi hỏi một sự giáo dục của trái tim, nơi mà hạt giống Đức Tin được gieo trồng và chăm sóc bởi những bàn tay yêu thương, chứ không phải bởi những lập trình lạnh lùng.
Sâu xa hơn, trong đời sống đức tin, chúng ta cần cẩn trọng để không biến AI thành một ngẫu tượng mới. Có những lúc chúng ta tin vào dự báo của AI hơn là tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa. Chúng ta tìm kiếm câu trả lời cho những vấn nạn cuộc đời nơi ChatGPT hơn là nơi Kinh Thánh và sự cầu nguyện. Đây là một sự lệch lạc thiêng liêng tinh vi. AI, dù thông minh đến đâu, vẫn là sản phẩm của con người, mang trong mình những giới hạn và cả những thiên kiến của người tạo ra nó. Nó không sở hữu Chân Lý tuyệt đối. Chỉ có Thiên Chúa là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống. Sử dụng AI như một công cụ nghiên cứu Kinh Thánh, tìm hiểu lịch sử Giáo hội là điều tốt lành, nhưng để nó thay thế sự gặp gỡ cá vị với Chúa Giêsu trong thinh lặng của tâm hồn là một sự đánh mất chính mình. Sự khôn ngoan của Thiên Chúa (Sapientia) khác xa với sự thông minh của máy móc (Intelligentia). Sự khôn ngoan đến từ sự kính sợ Thiên Chúa và sự khiêm nhường, còn trí thông minh nhân tạo chỉ là sự tổng hợp của dữ liệu quá khứ.
Nhìn về tương lai với niềm hy vọng Kitô giáo, chúng ta không sợ hãi trước sự trỗi dậy của AI, nhưng chúng ta cần một sự tỉnh thức bén nhạy. Giáo hội không bao giờ chống lại khoa học kỹ thuật, bởi chân lý đức tin và chân lý khoa học không thể mâu thuẫn nhau, vì cả hai đều bắt nguồn từ một Chân Lý duy nhất là Thiên Chúa. Tuy nhiên, Giáo hội có trách nhiệm luân lý để định hướng cho sự phát triển ấy đi đúng quỹ đạo của tình yêu thương và sự tôn trọng sự sống. Văn kiện ngày 28 tháng 3 năm 2025 của Giáo phận Toledo là một ngọn hải đăng kịp thời. Nó nhắc nhở chúng ta rằng: Con người là chủ thể, là trung tâm và là mục đích của mọi hoạt động kinh tế xã hội. AI sinh ra để giúp con người bớt vất vả, để con người có thêm thời gian dành cho gia đình, cho cộng đoàn và cho Thiên Chúa, chứ không phải để con người trở nên nô lệ cho chính sản phẩm mình làm ra.
Cuối cùng, cốt lõi của thông điệp là lời mời gọi trở về với căn tính của chúng ta. Chúng ta được tạo dựng “theo hình ảnh Thiên Chúa”, có tự do và có khả năng yêu thương. Không một cỗ máy nào có thể có tự do để chọn lựa điều thiện một cách có ý thức, và không một cỗ máy nào có thể hiến mạng sống mình vì bạn hữu. Đó là đặc quyền và cũng là trách nhiệm của con người. Trong một thế giới ngày càng “số hóa”, người Kitô hữu được mời gọi trở nên nhân văn hơn bao giờ hết. Chúng ta phải dùng AI để lan tỏa Tin Mừng, để gieo rắc tình yêu, để bảo vệ sự thật, nhưng đồng thời phải luôn ý thức rằng, sức mạnh biến đổi thế giới không nằm ở công nghệ, mà nằm ở Thánh Thần Thiên Chúa hoạt động qua những trái tim biết yêu thương. Hãy để AI làm những việc của máy móc – tính toán, phân tích, tổng hợp; và hãy để con người làm việc của con người – yêu thương, tha thứ, sáng tạo và cầu nguyện.
Sự phân định này đòi hỏi một đời sống nội tâm sâu sắc. Nếu chúng ta hời hợt, chúng ta sẽ dễ dàng bị cuốn trôi và bị thay thế. Nhưng nếu chúng ta bám rễ sâu trong Đức Kitô, chúng ta sẽ biết cách thánh hóa công nghệ, biến nó thành khí cụ bình an của Chúa. Như Thánh Alphonsus đã từng dạy về việc sử dụng mọi phương tiện để cứu rỗi các linh hồn, ngày nay, chúng ta cũng sử dụng AI với cùng một thao thức ấy: Cứu rỗi các linh hồn và làm vinh danh Chúa, chứ không phải để đánh mất linh hồn vào thế giới ảo ảnh. Sự phát triển con người mà Giáo hội nhắm tới là sự phát triển trọn vẹn cả xác và hồn, và AI chỉ có giá trị khi nó đóng góp vào tiến trình thánh thiện hóa ấy. Đó là con đường hẹp nhưng là con đường dẫn tới sự sống, con đường mà Giáo phận Toledo đã can đảm chỉ ra cho chúng ta trong thời đại đầy biến động này. Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là nguồn mạch của mọi sự khôn ngoan, ban cho chúng ta sự sáng suốt để làm chủ công nghệ, và một trái tim đủ lớn để sử dụng nó vì hạnh phúc đích thực của đồng loại, để trong mọi sự, Thiên Chúa được tôn vinh.
Lm. Anmai, CSsR
