TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ SỨ MẠNG CHỮA LÀNH: TỪ GÓC NHÌN THẦN HỌC LUÂN LÝ VÀ MỤC VỤ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TRONG KỶ NGUYÊN KỸ THUẬT SỐ – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy bất tận của lịch sử cứu độ, con người luôn được mời gọi cộng tác vào công trình sáng tạo và chữa lành của Thiên Chúa, Đấng là Nguồn Mạch Sự Sống và là Lương Y vĩ đại nhất của nhân loại. Khi chúng ta đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên mà trí tuệ nhân tạo (AI) đang thâm nhập sâu rộng vào mọi ngõ ngách của đời sống, đặc biệt là trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khỏe, chúng ta không thể không dừng lại để suy tư dưới ánh sáng của Tin Mừng và Giáo huấn xã hội của Hội Thánh. Đây không chỉ là một vấn đề kỹ thuật hay quản lý, mà sâu xa hơn, đó là một vấn đề về nhân học Kitô giáo, về phẩm giá con người và về ơn gọi thiêng liêng của những người làm công tác chữa bệnh. Nhân viên y tế, trong cái nhìn của đức tin, không đơn thuần là những kỹ thuật viên sửa chữa những hư hỏng sinh học của cơ thể, mà họ chính là những đối tác trong công việc chữa bệnh của Chúa, mang trên vai ơn gọi và trách nhiệm trở thành những người bảo vệ và đầy tớ của sự sống con người. Ơn gọi này đòi hỏi một sự dấn thân toàn diện, nơi mà y thuật không thể tách rời y đức, và kỹ năng không thể tách rời lòng trắc ẩn. Chính vì lý do này, các ngành y tế luôn mang trong mình một chiều kích đạo đức không thể tránh khỏi, như đã được công nhận từ ngàn xưa trong Lời thề Hippocrates, và càng được thánh hóa trong cái nhìn của Kitô giáo. Lời thề ấy, được sử dụng bởi các bác sĩ và nhân viên chăm sóc sức khỏe qua bao thế hệ, đòi hỏi một cam kết tôn trọng tuyệt đối con người, cuộc sống và sự thánh thiện của Ngài – Đấng đã dựng nên con người theo hình ảnh và giống như Ngài. Một cam kết như vậy, khi được soi chiếu dưới ánh sáng Lời Chúa, phải theo gương của Người Samaritanô nhân hậu, hình ảnh tuyệt đẹp mà Đức Giêsu đã phác họa để dạy chúng ta về tình yêu thương vô vị lợi. Đó là hình ảnh của những người đàn ông và phụ nữ không cho phép một xã hội được đặc trưng bởi sự loại trừ, dửng dưng hay vô cảm, nhưng luôn sẵn sàng đến gần với người sa ngã, cúi xuống trên nỗi đau của đồng loại, và nỗ lực hết mình để giúp anh ta trỗi dậy, để điều tốt lành có thể đến với tất cả mọi người mà không phân biệt giàu nghèo, sang hèn hay địa vị.
Trong ánh mắt đầy hy vọng nhưng cũng đầy thận trọng này, Trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện như một dấu chỉ của thời đại, dường như có tiềm năng to lớn cho một loạt các ứng dụng trong lĩnh vực y tế. Chúng ta không thể phủ nhận những ân huệ mà trí tuệ con người – vốn là sự phản chiếu trí tuệ của Thiên Chúa – đã tạo ra qua công nghệ. AI có thể hỗ trợ đắc lực cho công tác chẩn đoán của nhân viên y tế, giúp phát hiện sớm những mầm mống bệnh tật mà mắt thường hay các phương pháp truyền thống có thể bỏ sót. Nó có thể tạo điều kiện thuận lợi cho mối quan hệ giữa bệnh nhân và nhân viên y tế bằng cách giảm bớt gánh nặng hành chính, giúp các bác sĩ có thêm thời gian quý báu để hiện diện bên cạnh bệnh nhân. Hơn thế nữa, AI còn mở ra những đề nghị điều trị mới, cá nhân hóa phác đồ trị liệu, và đặc biệt là khả năng mở rộng quyền tiếp cận dịch vụ chăm sóc chất lượng dành cho những người bị cô lập, những người sống ở vùng sâu vùng xa hoặc bị gạt ra ngoài lề xã hội – những người vốn là đối tượng ưu tiên của tình yêu Thiên Chúa. Về phương diện này, một cách khôn ngoan và được định hướng đúng đắn, công nghệ hoàn toàn có thể cải thiện sự gần gũi đầy lòng trắc ẩn và nhân từ của nhân viên y tế với người bệnh và đau khổ. Khi ấy, công nghệ không còn là những cỗ máy vô tri, mà trở thành cánh tay nối dài của lòng thương xót, giúp “người Samaritanô” thời đại mới có thể chạy nhanh hơn đến bên người bị nạn, băng bó vết thương hiệu quả hơn và chăm sóc chu đáo hơn. Đó là khi khoa học phục vụ sự sống, và kỹ thuật trở thành khí cụ của tình yêu thương.
Tuy nhiên, bức tranh không chỉ toàn màu sáng. Giáo hội, với sự khôn ngoan của một người Mẹ và Thầy, luôn nhắc nhở chúng ta về những nguy cơ tiềm ẩn khi con người quá lệ thuộc vào kỹ thuật mà quên đi chiều kích nhân văn cốt lõi. Nếu AI không phải để cải thiện, mà để thay thế hoàn toàn mối quan hệ giữa người bệnh và nhân viên y tế, thì đó là một thảm họa về mặt nhân học. Hãy tưởng tượng một thế giới nơi người bệnh, trong những giây phút yếu đuối và đau đớn nhất của cuộc đời, thay vì được nhìn thấy ánh mắt cảm thông của một con người, lại phải tương tác với những cỗ máy lạnh lùng; thay vì cảm nhận được hơi ấm từ bàn tay người thầy thuốc, lại đối diện với một hệ thống phi cá nhân. Khi ấy, cấu trúc mối quan hệ rất quan trọng của con người bị phá vỡ, nhường chỗ cho một hệ thống tập trung và không bình đẳng. Thay vì đoàn kết với người bệnh và người đau khổ, những ứng dụng này của AI, nếu bị lạm dụng để thay thế con người, sẽ làm trầm trọng thêm sự cô đơn thường đi kèm với bệnh tật. Sự cô đơn ấy là một vết thương sâu hoắm trong tâm hồn, đôi khi còn đau đớn hơn cả nỗi đau thể xác. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh của một nền văn hóa hiện đại, nơi mà Đức Thánh Cha Phanxicô thường gọi là “văn hóa vứt bỏ”, khi con người không còn là một ưu tiên cần được tôn trọng và giá trị bảo vệ, mà bị xem xét dựa trên tính hữu dụng hay hiệu quả kinh tế. Việc sử dụng các hệ thống AI để thay thế hoàn toàn sự hiện diện của con người sẽ không phù hợp với việc tôn trọng phẩm giá của con người và tình liên đới với những người đau khổ. Phẩm giá con người đòi hỏi sự gặp gỡ, sự hiện diện và sự thấu cảm – những điều mà thuật toán dù tinh vi đến đâu cũng không thể mô phỏng được.
Chúng ta phải khẳng định mạnh mẽ rằng, trách nhiệm sức khỏe của bệnh nhân và các quyết định liên quan, ảnh hưởng đến cuộc sống của anh ấy là trọng tâm của các ngành nghề Chăm sóc sức khỏe. Đây là một trách nhiệm thiêng liêng, một gánh nặng ngọt ngào mà Chúa trao phó cho các nhân viên y tế. Trách nhiệm này đòi hỏi nhân viên y tế phải sử dụng tất cả khả năng, lương tâm và trí thông minh của mình để tạo ra một sự cân nhắc kỹ lưỡng và có đạo đức, từ đó đưa ra các quyết định hợp lý liên quan đến những người được ủy thác cho mình. Phẩm giá bất khả xâm phạm của bệnh nhân và nguyên tắc thông tin sự đồng thuận phải luôn được tôn trọng tuyệt đối. Một thuật toán có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng nó không có lương tâm, không có khả năng cảm nhận nỗi đau, và không thể chịu trách nhiệm đạo đức trước mặt Chúa và con người. Do đó, các quyết định về việc điều trị bệnh nhân, đặc biệt là những quyết định sinh tử, và gánh nặng trách nhiệm liên quan luôn là thuộc về con người và không bao giờ, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, được ủy quyền cho AI. Việc khoán trắng quyết định cho máy móc là một sự thoái thác trách nhiệm luân lý, một sự chối bỏ vai trò “người bảo vệ sự sống” mà người thầy thuốc đã tuyên thệ. AI chỉ nên dừng lại ở vai trò hỗ trợ, cung cấp dữ liệu, gợi ý phương án, nhưng quyết định cuối cùng phải xuất phát từ trái tim và khối óc của con người, nơi có sự ngự trị của lương tri và ánh sáng của Chúa Thánh Thần.
Hơn nữa, một mối quan ngại sâu sắc khác nảy sinh từ việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để quyết định ai cần điều trị chủ yếu trên cơ sở các tiêu chí kinh tế hoặc hiệu quả. Đây là một trường hợp đặc biệt có vấn đề của “mô hình kỹ trị” mà Giáo hội luôn cảnh báo và từ chối. Trong một thế giới bị chi phối bởi lợi nhuận và năng suất, nguy cơ con người bị biến thành những con số, những dữ liệu thống kê là rất lớn. Trên thực tế, khái niệm “tối ưu hóa nguồn lực” trong y tế, nếu không được hướng dẫn bởi đạo đức, có thể trở thành một cái bẫy tàn nhẫn. Tối ưu hóa nguồn lực đúng nghĩa là phải điều chỉnh chúng theo các tiêu chuẩn đạo đức và luân lý, trong tinh thần liên đới và không gây bất lợi cho những người yếu đuối nhất. Sự sống của một người nghèo khổ, già yếu hay khuyết tật có giá trị ngang bằng với sự sống của một tỷ phú hay một thiên tài, bởi cả hai đều được cứu chuộc bằng Máu Châu Báu của Đức Kitô. Thế nhưng, thực tế là các công cụ AI trong lĩnh vực này đặc biệt dễ bị tổn thương trước một số hình thức định kiến và phân biệt đối xử. Lỗi hệ thống, hay những định kiến ẩn giấu trong dữ liệu đầu vào, có thể dễ dàng nhân lên và do đó không chỉ gây ra bất công trong các trường hợp riêng lẻ, mà còn, thông qua hiệu ứng domino, dẫn đến các hình thức bất bình đẳng xã hội thực sự. Nếu một thuật toán được lập trình để ưu tiên cứu sống những người có khả năng đóng góp kinh tế cao hơn, hoặc có tuổi thọ dự kiến dài hơn, thì đó là một sự vi phạm thô bạo vào sự thánh thiêng của sự sống và nguyên tắc bình đẳng trước mặt Thiên Chúa.
Ngoài ra, việc tích hợp AI vào chăm sóc sức khỏe, nếu không được kiểm soát chặt chẽ, cũng làm giảm nguy cơ ảnh hưởng đến người khác và gia tăng sự bất bình đẳng hiện có trong việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc. Chúng ta đang sống trong một thế giới đầy rẫy những nghịch lý, nơi y học phát triển vượt bậc nhưng không phải ai cũng được thụ hưởng thành quả đó. Vì Chăm sóc sức khỏe ngày càng tập trung vào các phương pháp phòng ngừa và lối sống, các giải pháp dựa trên AI – vốn thường đòi hỏi hạ tầng công nghệ cao và dữ liệu cá nhân hóa – có thể vô tình thu hút và phục vụ người giàu hơn các quần thể nghèo khó. Những người giàu có, vốn đã có khả năng tiếp cận tốt hơn với nguồn lực y tế và dinh dưỡng chất lượng cao, nay lại được trang bị thêm “áo giáp” của công nghệ để bảo vệ sức khỏe. Xu hướng này đe dọa sự nguy hiểm của việc củng cố mô hình “thuốc cho người giàu”, trong đó những người có nguồn tài chính dồi dào sẽ được hưởng lợi từ các công cụ phòng ngừa tiên tiến và thông tin y tế được cá nhân hóa, dự báo trước bệnh tật và can thiệp gen. Trong khi đó, ở phía bên kia của vực thẳm xã hội, những người nghèo khổ, những người sống bên lề, các thông tin khác ngay cả việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản như nước sạch, vắc-xin hay thuốc kháng sinh thông thường cũng khó có thể thực hiện được. Đây là một sự bất công kêu thấu tới trời cao.
Do đó, từ cái nhìn của Thần học Luân lý và Giáo huấn Xã hội Công giáo, chỉ cần là cần thiết và cấp bách để đảm bảo rằng việc sử dụng AI trong chăm sóc sức khỏe không làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng hiện có, mà là phục vụ lợi ích chung (Bonum Commune). Công nghệ phải mang tính bao trùm, phải là công cụ để thực thi sự ưu tiên chọn lựa người nghèo của Giáo hội. Một hệ thống y tế ứng dụng AI đích thực theo tinh thần Kitô giáo phải là một hệ thống biết “chạnh lòng thương”, biết cúi xuống thấp hơn để nâng đỡ những người yếu thế nhất. Các nhà phát triển công nghệ, các nhà hoạch định chính sách và các nhân viên y tế Công giáo được mời gọi để trở thành những người canh gác lương tâm trong kỷ nguyên số. Chúng ta phải đặt câu hỏi: “Công nghệ này phục vụ ai? Nó có tôn trọng phẩm giá con người không? Nó có bỏ lại ai phía sau không?”. Sự tiến bộ đích thực không đo bằng tốc độ xử lý của vi mạch hay dung lượng dữ liệu, mà đo bằng khả năng giảm bớt khổ đau và gia tăng tình huynh đệ giữa con người với nhau.
Suy tư sâu hơn về mầu nhiệm đau khổ và sự chữa lành, chúng ta thấy rằng bệnh tật không chỉ là một sự rối loạn sinh học, mà còn là một thử thách về tinh thần và hiện sinh. Khi một người ngã bệnh, họ cảm nhận sự mong manh của thân phận thụ tạo, họ đối diện với giới hạn và cái chết. Trong bối cảnh đó, người nhân viên y tế hiện diện như một “bí tích” của sự chữa lành. Sự hiện diện đó mang tính ngôi vị. AI, dù thông minh đến đâu, cũng không thể chia sẻ nỗi đau, không thể nắm tay bệnh nhân để nói lời an ủi, không thể cùng cầu nguyện, và không thể mang lại niềm hy vọng siêu nhiên. Chính vì thế, sự cám dỗ để công nghệ thay thế con người là một sự cám dỗ chối bỏ tính người. Chúng ta cần một nền “đạo đức của thuật toán” (algor-ethics) như Đức Thánh Cha Phanxicô đã kêu gọi, một nền đạo đức đặt con người làm trung tâm. Sự phát triển của AI trong y tế phải luôn được kiểm chứng bởi thước đo của Lòng Thương Xót. Nếu AI giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác hơn để cứu sống một người nghèo, đó là hồng ân. Nhưng nếu AI được dùng để sàng lọc và loại bỏ những thai nhi khuyết tật, hay từ chối bảo hiểm cho người già yếu vì chi phí cao, đó là sự dữ. Ranh giới giữa hồng ân và sự dữ trong công nghệ nằm ở chính định hướng của trái tim con người sử dụng nó.
Hơn nữa, trong viễn cảnh của một nền y tế toàn diện, chúng ta cũng cần lưu ý đến quyền riêng tư và sự bảo mật của dữ liệu con người. Trong thế giới số, dữ liệu sức khỏe là một phần mở rộng của thân thể và nhân vị con người. Việc khai thác dữ liệu bệnh nhân một cách bừa bãi cho mục đích thương mại, biến bệnh nhân thành “mỏ dữ liệu” để trục lợi, là một hành vi xâm phạm phẩm giá. Nhân viên y tế Công giáo có trách nhiệm bảo vệ bí mật của người bệnh như bảo vệ ấn tín tòa giải tội trong phạm vi chức nghiệp của mình, đảm bảo rằng sự tin tưởng của người bệnh không bị phản bội bởi các thuật toán vô hồn. Sự tôn trọng này cũng là một cách thể hiện tình yêu thương và sự kính trọng đối với “Đền thờ của Chúa Thánh Thần” là thân xác người bệnh.
Cuối cùng, nhìn về tương lai, chúng ta không bi quan hay sợ hãi trước sự trỗi dậy của Trí tuệ nhân tạo, nhưng chúng ta đón nhận nó với sự tỉnh thức của Tin Mừng. Chúng ta cầu nguyện và nỗ lực để AI trở thành một công cụ đắc lực trong bàn tay của những “người thợ gặt” trong cánh đồng y tế. Ước mong sao, nhờ sự hỗ trợ của công nghệ, các bác sĩ và y tá có thể bớt đi những gánh nặng thủ công để dành trọn vẹn trái tim và khối óc cho việc gặp gỡ, lắng nghe và chữa lành người bệnh một cách toàn diện cả xác lẫn hồn. Ước mong sao, AI sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giàu nghèo trong y tế, đưa ánh sáng của khoa học đến những vùng tối tăm nhất của đói nghèo và bệnh tật. Để làm được điều đó, cần có sự hoán cải của con tim, cần có những chính sách y tế mang đậm tính nhân văn và công bằng xã hội. Và trên hết, cần có sự hiện diện của Thiên Chúa trong mọi quyết định, để mỗi bệnh viện, mỗi phòng khám không chỉ là nơi sửa chữa máy móc sinh học, mà trở thành những “quán trọ” của Lòng Thương Xót, nơi người bệnh tìm thấy lại được sức khỏe, niềm vui và phẩm giá làm con cái Chúa. Con đường phía trước còn dài và đầy thách thức, nhưng với đức tin và lòng mến, chúng ta tin rằng, khi con người biết đặt kỹ thuật dưới sự hướng dẫn của đạo đức, thì “điều tốt lành có thể đến với tất cả mọi người”, và vinh quang Thiên Chúa sẽ được tỏ hiện rạng ngời qua sự sống con người được chữa lành và bảo vệ trọn vẹn.
Lm. Anmai, CSsR
