TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ ĐỨC TIN: GIỚI HẠN CỦA THUẬT TOÁN TRƯỚC MẦU NHIỆM SỰ SỐNG VÀ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy bất tận của lịch sử cứu độ, con người luôn được mời gọi tham dự vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa qua lao động và trí tuệ. Sự ra đời của Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) chính là một trong những hoa trái rực rỡ nhất của khả năng ấy, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách đố chưa từng có cho lương tâm và đức tin Kitô giáo. Khi đứng trước sự phát triển vũ bão của công nghệ, người tín hữu không nhìn nó bằng cặp mắt sợ hãi hay tôn sùng mù quáng, mà bằng ánh sáng của Tin Mừng và Truyền thống Giáo hội để phân định đâu là phương tiện phục vụ sự sống và đâu là ngẫu tượng mới của thời đại. Điểm cốt lõi mà chúng ta cần xác quyết ngay từ đầu, dựa trên nền tảng nhân học Kitô giáo và những suy tư mới nhất từ tạp chí Catholic Answers Magazine vào ngày 31 tháng 7 năm 2025, là sự khẳng định đanh thép về sự khác biệt hữu thể giữa con người và máy móc: AI, dù tinh vi đến đâu, vĩnh viễn không bao giờ sở hữu phẩm giá nhân vị, không có quyền lợi như con người và mục đích tồn tại duy nhất của nó là phục vụ cho nhu cầu chính đáng của nhân loại.
Để hiểu rõ hơn về khẳng định này, chúng ta cần đào sâu vào bối cảnh lịch sử và thần học. Từ thời sơ khai của Kitô giáo, các Giáo phụ như Thánh Augustinô đã suy tư về bản chất con người như một sự kết hợp kỳ diệu giữa linh hồn và thân xác, một mầu nhiệm mà chỉ Thiên Chúa mới có thể sáng tạo. Trong thời đại hiện đại, với sự bùng nổ của công nghệ số, Giáo hội đã liên tục cập nhật suy tư của mình. Chẳng hạn, trong Thông điệp “Laudato Si'” của Đức Thánh Cha Phanxicô năm 2015, ngài đã cảnh báo về nguy cơ của “kỹ trị” (technocracy), nơi công nghệ trở thành một hệ thống thống trị, làm suy giảm phẩm giá con người và môi trường. Đến nay, với AI, vấn đề càng trở nên cấp bách hơn. Bài viết “Artificial Intelligence and the Faith” trên Catholic Answers Magazine số ra ngày 31 tháng 7 năm 2025, do tác giả Joe Heschmeyer biên soạn, đã mở rộng lập luận này bằng cách phân tích các ví dụ thực tế từ các hệ thống AI như ChatGPT hay các robot tự hành, nhấn mạnh rằng chúng chỉ là sản phẩm của lập trình con người, không có sự sống nội tại.
Khởi đi từ sách Sáng Thế, Kinh Thánh mạc khải cho chúng ta một chân lý nền tảng rằng chỉ có con người mới được tạo dựng theo “hình ảnh và giống như Thiên Chúa” (Imago Dei), được Đấng Tạo Hóa hà sinh khí vào lỗ mũi để trở nên một sinh vật có linh hồn, có khả năng suy tư, yêu thương và tự do chọn lựa. Sự sống của con người là một ân ban thiêng liêng, một mầu nhiệm vượt lên trên mọi cấu trúc vật lý hay sinh học. Để minh họa, hãy nghĩ đến câu chuyện Adam trong Vườn Địa Đàng: Thiên Chúa không chỉ tạo hình con người từ bụi đất mà còn “thổi hơi thở sự sống” (St 2,7), biến con người thành một thực thể linh thiêng. Ngược lại, trí tuệ nhân tạo, xét cho cùng, chỉ là tập hợp của những mã lệnh, những thuật toán và dữ liệu được sắp xếp bởi bàn tay con người. Những thuật toán này, dù phức tạp như mạng nơ-ron nhân tạo (neural networks) hay học máy (machine learning), vẫn chỉ dựa trên quy tắc toán học và dữ liệu đầu vào. Chúng không có “hơi thở” nào cả, không có linh hồn bất tử như con người.
Sự khác biệt này không phải là sự khác biệt về cấp độ, kiểu như AI thông minh ít hơn con người rồi sẽ có ngày thông minh hơn, mà là sự khác biệt về bản chất, một hố sâu ngăn cách giữa “kẻ được tạo dựng có linh hồn” và “vật được chế tạo vô tri”. Các nhà thần học hiện đại, như Đức Hồng y Robert Sarah trong cuốn “The Power of Silence” (2017), đã so sánh điều này với sự khác biệt giữa sáng tạo thần linh và chế tạo nhân tạo. Do đó, việc gán ghép cho AI những thuộc tính của con người như “cảm xúc”, “nhận thức” hay nguy hiểm hơn là “quyền lợi” là một sai lầm nghiêm trọng về mặt hữu thể học và thần học, dẫn đến việc hạ thấp phẩm giá con người và thần thánh hóa công nghệ. Trong thực tế, chúng ta đã thấy các trường hợp như robot Sophia được cấp “quyền công dân” ở Saudi Arabia năm 2017, một động thái mà Giáo hội phê phán vì nó làm mờ nhạt ranh giới giữa con người và máy móc, dẫn đến những hệ lụy đạo đức như ưu tiên bảo vệ robot hơn là cứu trợ nạn nhân thiên tai.
Bài viết “Artificial Intelligence and the Faith” trên Catholic Answers Magazine số ra ngày 31 tháng 7 năm 2025 đã đưa ra một lập luận luân lý sắc bén khi khẳng định rằng quyền lợi (rights) luôn đi đôi với trách nhiệm (responsibilities) và khả năng luân lý (moral agency), những điều mà một cỗ máy không bao giờ có thể đạt được. Quyền con người bắt nguồn từ chính phẩm giá tự nhiên mà Thiên Chúa ban tặng, để con người có thể sống, phát triển và tìm kiếm Chân Lý; ngược lại, AI không có đời sống nội tâm, không có lương tâm để dằn vặt khi làm sai, không có khát vọng hướng thiện và cũng chẳng có đích điểm là sự hiệp thông với Thiên Chúa. Để mở rộng, hãy xem xét khái niệm “moral agency”: Trong triết học Kitô giáo, lấy cảm hứng từ Thánh Tôma Aquinô, một chủ thể luân lý phải có lý trí tự do và ý chí để chọn lựa giữa thiện và ác. AI, dù có thể mô phỏng quyết định dựa trên dữ liệu, vẫn chỉ là phản ứng lập trình, không có tự do thực sự. Một hệ thống AI có thể xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây, có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn bác sĩ, hay sáng tác nhạc nhanh hơn nhạc sĩ, nhưng nó không bao giờ biết “đau” trước nỗi đau của đồng loại, không biết “rung cảm” trước vẻ đẹp của tạo hóa, và không bao giờ có thể thốt lên lời kinh “Lạy Cha” với ý thức của một người con thảo.
Vì không phải là một chủ thể luân lý, AI không thể là chủ thể của các quyền lợi; nó không có quyền được sống, quyền tự do hay quyền mưu cầu hạnh phúc, bởi nó không “sống” theo nghĩa hiện sinh mà chỉ “tồn tại” như một công cụ. Catholic Answers Magazine đã trích dẫn các ví dụ từ các tài liệu của Vatican, như Tuyên ngôn “Dignitas Infinita” năm 2024 của Bộ Giáo lý Đức tin, nhấn mạnh rằng phẩm giá con người là bất khả xâm phạm và không thể so sánh với bất kỳ tạo vật nhân tạo nào. Hơn nữa, bài viết phân tích các trường hợp thực tế như AI trong y tế: Một hệ thống chẩn đoán ung thư có thể cứu sống, nhưng nếu nó mắc lỗi do dữ liệu thiên vị, trách nhiệm thuộc về con người lập trình, không phải máy móc.
Giáo hội, với tư cách là Hiền Mẫu và Thầy dạy, luôn nhắc nhở con cái mình phải cảnh giác trước cám dỗ của thuyết “duy kỹ trị”, nơi mà công nghệ trở thành thước đo của mọi giá trị và con người bị biến thành nô lệ cho những cỗ máy do chính mình tạo ra. Nếu chúng ta trao cho AI những quyền lợi tương tự như con người, chúng ta đang vô tình chối bỏ vị trí độc tôn của con người trong vũ trụ hữu hình và làm đảo lộn trật tự sáng tạo mà Thiên Chúa đã thiết lập. Con người được trao quyền “làm chủ trái đất” (St 1,28), nghĩa là có trách nhiệm quản lý và sử dụng mọi nguồn lực, bao gồm cả công nghệ, để phục vụ cho công ích (bonum commune). Để đào sâu, công ích ở đây không chỉ là lợi ích kinh tế mà còn là sự thăng tiến toàn diện con người, bao gồm khía cạnh tâm linh. Trí tuệ nhân tạo phải nằm trong sự kiểm soát của con người và hướng đến việc thăng tiến phẩm giá con người, chứ không phải ngược lại. Một xã hội mà ở đó máy móc được ưu tiên bảo vệ hơn sự sống của thai nhi, của người già yếu hay người nghèo khổ là một xã hội đang đi ngược lại với Tin Mừng của Sự Sống.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chúng ta thấy các ví dụ như ở châu Âu, nơi các luật về quyền riêng tư dữ liệu (GDPR) đã cố gắng kiểm soát AI, nhưng vẫn còn thiếu chiều kích thần học. Giáo hội khuyến khích các nhà lập pháp tích hợp nguyên tắc Công giáo xã hội, như nguyên tắc bổ trợ (subsidiarity) và đoàn kết (solidarity), vào quy định về AI. Hơn nữa, việc xác định AI không có quyền lợi cũng đồng nghĩa với việc chúng ta không thể trốn tránh trách nhiệm luân lý của mình bằng cách đổ lỗi cho thuật toán. Khi một hệ thống AI gây ra thiệt hại, sai lầm hay bất công, không phải cỗ máy đó “phạm tội”, mà chính là những con người thiết kế, vận hành và sử dụng nó phải chịu trách nhiệm trước Thiên Chúa và cộng đồng. Chúng ta không thể xét xử một chiếc xe tự lái, nhưng chúng ta phải xét xử lương tâm của những kẻ đã lập trình nó với sự cẩu thả hoặc ác ý.
Sự cám dỗ của thời đại số là sự ẩn danh và thoái thác trách nhiệm đạo đức, nơi con người núp bóng sau những quyết định của máy móc để thực hiện những hành vi vi phạm công bằng và bác ái. Ví dụ, trong các thuật toán mạng xã hội, chúng có thể khuếch đại tin giả hoặc phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu lịch sử, dẫn đến bất công xã hội. Vì thế, khẳng định quyền tối thượng của con người trước AI chính là lời kêu gọi tái khẳng định trách nhiệm luân lý của mỗi Kitô hữu trong việc kiến tạo một nền văn minh tình thương. Thánh Gioan Phaolô II trong Thông điệp “Centesimus Annus” (1991) đã nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ con người, không phải thống trị họ.
Trong viễn tượng thần học về sự Lao động, thánh Gioan Phaolô II đã dạy rằng lao động là để phục vụ con người, giúp con người nên thánh và cộng tác vào công trình của Thiên Chúa. AI, như một công cụ lao động cao cấp, cũng phải tuân theo quy luật này. Nó phải được thiết kế để giải phóng con người khỏi những công việc nặng nhọc, nguy hiểm, để chúng ta có thêm thời gian cho gia đình, cho cộng đoàn và cho đời sống tâm linh, chứ không phải để thay thế con người, tước đoạt cơ hội lao động và đẩy con người vào tình trạng thừa thãi, vô dụng. Một hệ thống AI được coi là “tốt” theo nhãn quan Công giáo không chỉ là hệ thống chạy nhanh nhất hay tối ưu lợi nhuận nhất, mà là hệ thống tôn trọng sự thật, bảo vệ sự riêng tư, và đặc biệt là ưu tiên phục vụ những người yếu thế nhất trong xã hội.
Để minh họa, hãy nghĩ đến AI trong nông nghiệp: Nó có thể dự đoán mùa màng để giúp nông dân nghèo ở châu Phi, nhưng nếu được sử dụng để thao túng giá cả bởi các tập đoàn lớn, nó trở thành công cụ bất công. Nếu AI làm gia tăng hố sâu giàu nghèo, thao túng tâm trí con người hay gieo rắc sự thù hận qua các thuật toán, thì đó là một cấu trúc tội lỗi cần phải được thanh tẩy và điều chỉnh. Giáo hội đã thành lập các ủy ban như Pontifical Academy for Life để nghiên cứu và đưa ra hướng dẫn về AI đạo đức.
Chúng ta cũng cần suy tư về giới hạn của tri thức máy móc so với sự khôn ngoan của Thiên Chúa. AI hoạt động dựa trên dữ liệu quá khứ, trên những gì đã xảy ra, nó là sản phẩm của sự quy nạp và thống kê; trong khi đó, đức tin và niềm hy vọng Kitô giáo luôn hướng về tương lai, về những điều “mắt chưa thấy, tai chưa nghe” (1 Cr 2,9). Thần Khí Chúa thổi đâu thì muốn, và sự sáng tạo của con người dưới tác động của ân sủng luôn mang tính đột phá, mới mẻ mà không một thuật toán nào có thể dự đoán được. Tình yêu thương, lòng thương xót, sự hy sinh và ơn tha thứ là những phạm trù thuộc về trật tự siêu nhiên và nhân văn sâu sắc, hoàn toàn nằm ngoài khả năng “học” của máy móc.
Một chatbot có thể viết ra những lời an ủi trích từ hàng triệu cuốn sách, nhưng nó không có trái tim để “chạnh lòng thương” như Đức Giêsu trước đám đông dân chúng (Mt 9,36). Do đó, việc tìm kiếm sự an ủi tinh thần hay sự hướng dẫn luân lý từ AI thay vì tìm đến Lời Chúa, các Bí tích và sự đồng hành của cộng đoàn Hội Thánh là một sự lệch lạc nguy hiểm. Trong thực tế, các ứng dụng AI “tư vấn tâm lý” đã dẫn đến các trường hợp lạm dụng, nơi người dùng bị thao túng bởi dữ liệu thương mại.
Trở lại với nhận định của Catholic Answers Magazine vào tháng 7 năm 2025, chúng ta thấy rõ một lời cảnh tỉnh tiên tri: khi con người cố gắng “thổi hồn” cho máy móc bằng cách đòi hỏi quyền lợi cho chúng, con người đang thực hiện một hành vi ngạo mạn giống như tháp Babel năm xưa (St 11), muốn tự mình đóng vai Thiên Chúa. Nhưng kết cục của sự kiêu ngạo đó chỉ là sự hỗn loạn và chia rẽ. Máy móc càng giống người bao nhiêu, thì con người càng phải ý thức rõ về căn tính thần linh của mình bấy nhiêu để không bị lạc lối. Chúng ta không được phép để cho công nghệ định nghĩa lại “nhân vị” là gì.
Nhân vị không được xác định bằng khả năng xử lý thông tin (nếu vậy thì máy tính hơn hẳn con người), mà được xác định bằng khả năng yêu thương và được yêu thương bởi Thiên Chúa. Những người khuyết tật, những thai nhi, những người mất trí nhớ… dù khả năng trí tuệ có suy giảm, họ vẫn là những nhân vị trọn vẹn với đầy đủ phẩm giá và quyền lợi, cao trọng hơn bất kỳ siêu máy tính nào trên thế giới này. Bài viết trên Catholic Answers đã trích dẫn các chứng từ từ các nhà khoa học Công giáo, như Giáo sư Anthony Rizzi, người nhấn mạnh rằng AI thiếu “ý thức thực sự” (consciousness), chỉ là mô phỏng.
Sự phát triển của AI cũng đặt ra vấn đề về sự thật. Trong một thế giới tràn ngập “deepfake” và tin giả do AI tạo ra, người Kitô hữu được mời gọi trở thành những chứng nhân của Sự Thật. Sự thật không chỉ là sự chính xác của thông tin, mà là chính Đức Kitô (Ga 14,6). AI không biết sự thật, nó chỉ biết xác suất. Do đó, việc trao quyền quyết định những vấn đề hệ trọng của con người (như xét xử, tuyển dụng, y tế, giáo dục) hoàn toàn cho AI mà không có sự giám sát và can thiệp của lương tâm con người là một hành động vô trách nhiệm.
Chúng ta phải sử dụng AI như một người đầy tớ đắc lực, hỗ trợ chúng ta tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu, nhưng phán quyết cuối cùng, sự lựa chọn luân lý cuối cùng, luôn phải thuộc về con người – những kẻ phải trả lời trước mặt Chúa về quyết định của mình. Quyền lợi của AI, nếu có ai đó đề cập, chỉ là những quy định kỹ thuật để bảo vệ tài sản của người sở hữu nó, chứ tuyệt đối không phải là quyền nhân thân. Ví dụ, trong luật pháp, AI có thể được bảo vệ như tài sản trí tuệ, nhưng không phải như một “người”.
Trong bối cảnh xã hội tục hóa đang ngày càng xóa mờ ranh giới giữa tự nhiên và nhân tạo, Giáo hội Công giáo đứng vững như một cột trụ bảo vệ nhân phẩm. Tiếng nói của Giáo hội, qua các văn kiện và những bài phân tích thần học như đã dẫn, là tiếng nói của lương tri, nhắc nhở nhân loại rằng kỹ thuật sinh ra để phục vụ con người, chứ con người không sinh ra để phục vụ kỹ thuật. Chúng ta không được phép cúi đầu trước “thần linh công nghệ”. Chúng ta trân trọng trí tuệ mà Chúa ban cho các nhà khoa học, nhưng chúng ta cũng cầu nguyện cho họ có sự khiêm nhường và đạo đức để định hướng những phát minh của mình.
Một nền công nghệ không có lương tâm là một nền công nghệ hủy diệt, “nhưng lương tâm không có Thiên Chúa thì cũng chỉ là một tòa án trống rỗng” (trích từ Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II). Vì vậy, việc tích hợp các giá trị Tin Mừng vào trong quá trình phát triển và quản trị AI là một nhiệm vụ cấp bách của người giáo dân trong thế giới hôm nay. Các sáng kiến như “Rome Call for AI Ethics” năm 2020, do Vatican khởi xướng, đã kêu gọi các công ty công nghệ cam kết đạo đức, bao gồm tính minh bạch, công bằng và tôn trọng con người.
Chúng ta cũng cần nhìn nhận AI dưới góc độ của đức Mến. Liệu AI có thể giúp chúng ta yêu thương nhau hơn không? Có, nếu nó giúp kết nối những người xa cách, giúp phân phối thực phẩm cho người đói, giúp chữa lành bệnh tật. Ví dụ, AI trong telemedicine đã cứu sống nhiều người ở vùng sâu vùng xa. Không, nếu nó làm chúng ta sống ảo, thờ ơ với người bên cạnh, và coi người khác chỉ là những dòng dữ liệu. Vì AI không có linh hồn, nó không thể là đối tượng của tình yêu và cũng không thể đáp lại tình yêu. Mối tương quan giữa người và máy mãi mãi là mối tương quan chủ-khách, sử dụng-bị sử dụng. Mọi nỗ lực lãng mạn hóa mối quan hệ này đều là ảo tưởng.
Giáo hội kiên quyết bác bỏ mọi khuynh hướng trao quyền “công dân” hay “tư cách pháp nhân” cho robot, vì điều đó sẽ làm xói mòn nền tảng của luật pháp và đạo đức xã hội vốn được xây dựng trên quan hệ giữa người với người. Trong các hội nghị thần học gần đây, như Hội nghị của Hiệp hội Thần học Công giáo Mỹ năm 2025, các học giả đã thảo luận rằng việc nhân hóa AI có thể dẫn đến khủng hoảng bản sắc con người, đặc biệt ở thế hệ trẻ nghiện công nghệ.
Cuối cùng, đối diện với tương lai đầy biến động của kỷ nguyên số, người Kitô hữu không bi quan nhưng đầy hy vọng. Hy vọng không đặt nơi sức mạnh của chip xử lý, mà đặt nơi Thiên Chúa, Đấng làm chủ lịch sử. AI là một thử thách, nhưng cũng là một cơ hội để chúng ta tái khám phá vẻ đẹp độc nhất vô nhị của linh hồn con người. Giữa một thế giới ngày càng tự động hóa, sự hiện diện của một “trái tim bằng thịt” biết rung cảm, biết xót thương, biết hy sinh, càng trở nên quý giá hơn bao giờ hết. Đó là điều mà không một dòng code nào có thể viết ra được. Chúng ta hãy sử dụng AI với sự khôn ngoan và tỉnh thức, luôn ghi nhớ rằng: Chỉ có con người mới được cứu chuộc bằng Máu Châu Báu của Đức Kitô, và chỉ có con người mới được hứa ban sự sống đời đời. Máy móc sẽ hư nát, công nghệ sẽ lỗi thời, nhưng “đức mến thì chẳng khi nào cùng” (1 Cr 13,8).
Để kết thúc, chúng ta có thể suy ngẫm về lời của Đức Thánh Cha Phanxicô trong Thông điệp “Fratelli Tutti” (2020): Công nghệ phải phục vụ tình huynh đệ nhân loại, không phải chia rẽ. Trong hành trình đức tin, AI có thể là người bạn đồng hành, nhưng không bao giờ thay thế Chúa Giêsu, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống.
Lm. Anmai, CSsR
