CHUYÊN KHẢO: SỨ MẠNG BẢO VỆ “IMAGO DEI” TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN – Lm. Anmai, CSsR

 

SUY TƯ VỀ QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC GIÁO HOÀNG LÊÔ XIV ĐỐI VỚI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ TƯƠNG LAI NHÂN LOẠI

DẤU CHỈ CỦA THỜI ĐẠI VÀ NGÃ RẼ CỦA LỊCH SỬ

Trong dòng chảy cuồn cuộn và vô tận của lịch sử cứu độ, nhân loại đã từng bước qua nhiều cuộc cách mạng: từ nông nghiệp đến công nghiệp, từ hơi nước đến điện khí hóa. Tuy nhiên, chưa bao giờ con người lại đứng trước một ngã rẽ mang tính hiện sinh, vừa kỳ vĩ tráng lệ lại vừa đầy rẫy những nguy cơ tiềm ẩn mang tính hủy diệt như trong kỷ nguyên kỹ thuật số hiện nay. Đây là thời đại mà Trí tuệ Nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng, mà đang trỗi dậy như một “thế lực” (power) có khả năng tái định hình căn bản cấu trúc kinh tế, văn hóa, chính trị, và đáng sợ hơn cả: tái định hình chính bản tính của con người.

Giữa bối cảnh đầy biến động và xáo trộn ấy, tiếng nói của Đức Giáo hoàng Lêô XIV vang lên không chỉ như một vị lãnh đạo tôn giáo, mà như một ngôn sứ của thời đại mới. Tiếng nói ấy vang lên như một hồi chuông cảnh tỉnh giữa đêm dài của sự mê ngủ công nghệ. Ngài không khước từ sự tiến bộ, bởi Giáo hội luôn nhìn nhận trí tuệ con người là sự phản chiếu vinh quang Thiên Chúa. Nhưng Ngài lên tiếng để soi rọi ánh sáng của Tin Mừng vào những “hang cùng ngõ hẻm” của thế giới số (digital world), những nơi mà ánh sáng lương tri đang có nguy cơ bị che khuất bởi bóng tối của những thuật toán vô hồn. Đối với Đức Lêô XIV, sự bùng nổ của AI là một “dấu chỉ của thời đại” (Sign of the times) đòi hỏi một sự phân định thiêng liêng (spiritual discernment) ở cấp độ cao nhất.

NHÂN HỌC KITÔ GIÁO VÀ BẢN CHẤT CỦA TRÍ TUỆ

1.1. Trí Tuệ: Ân Ban hay Công Cụ?

Khởi đi từ nền tảng nhân học Kitô giáo vững chắc, Đức Giáo hoàng Lêô XIV xác quyết một chân lý ngàn đời: Trí tuệ, tự bản chất, là một ân ban cao quý (donum) mà Thiên Chúa Tạo Hóa đã trao tặng riêng cho con người. Đó là dấu ấn để con người được gọi là “con cái Sự Sáng”, được mời gọi cộng tác vào công trình Sáng Tạo (Co-creators), làm chủ trái đất và tôn vinh Đấng Tối Cao. Trí tuệ con người không chỉ là khả năng tính toán (computation), mà là khả năng chiêm nghiệm (contemplation), khả năng nhận biết Chân – Thiện – Mỹ.

1.2. Nguy cơ của sự “Nhân tạo hóa” (Artificialization)

Tuy nhiên, Đức Giáo hoàng cảnh báo về một sự đứt gãy hữu thể học nghiêm trọng. Khi trí tuệ được “nhân tạo hóa”, tức là khi khả năng xử lý thông tin bị tách rời hoàn toàn khỏi lương tâm (conscience), khỏi khả năng rung cảm (empathy) và lòng trắc ẩn (compassion), nó biến đổi từ một ân ban thành một “con dao hai lưỡi”.

• Trí tuệ máy móc: Hoạt động dựa trên xác suất, dữ liệu và logic nhị phân lạnh lùng.
• Trí tuệ nhân bản: Hoạt động dựa trên tình yêu, luân lý, kinh nghiệm đau khổ và niềm hy vọng.

Sự nguy hiểm nằm ở chỗ con người bắt đầu định nghĩa lại bản thân theo tiêu chuẩn của máy móc. Đức Lêô XIV lo ngại rằng chúng ta đang tiến tới một xã hội nơi “tốc độ xử lý” được coi trọng hơn “chiều sâu suy tư”, và “kết quả tối ưu” được đặt cao hơn “quy trình đạo đức”.

PHẨM GIÁ LAO ĐỘNG VÀ CÔNG LÝ XÃ HỘI TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

2.1. Phẩm giá không thể thay thế của con người

Trong cái nhìn của Đức Lêô XIV, phẩm giá con người không phải là một khái niệm triết học trừu tượng, mà là hiện thực sống động nơi mỗi khuôn mặt, mỗi số phận, mỗi giọt mồ hôi. Ngài đặc biệt hướng về những người lao động đang đứng trước nguy cơ bị gạt ra bên lề xã hội (marginalized) bởi sự thay thế tàn nhẫn của tự động hóa.

Tiếp nối tinh thần của các vị tiền nhiệm, đặc biệt là thông điệp Rerum Novarum (Tân Sự) của Đức Lêô XIII, Đức Lêô XIV tái khẳng định: Giá trị của lao động không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế (economic output) hay sản lượng (productivity). Lao động là phương thế để con người:

1. Hoàn thiện bản thân (Self-fulfillment).
2. Xây dựng cộng đồng (Community building).
3. Tham gia vào sự quan phòng của Thiên Chúa (Divine Providence).

2.2. Sự nô lệ mới của Thuật toán

Khi AI được đưa vào để tối ưu hóa năng suất mà thiếu đi những rào chắn đạo đức (ethical guardrails), nó biến con người thành những “nô lệ của thuật toán”. Trong các nhà máy thông minh hay các nền tảng giao hàng công nghệ, con người bị giám sát từng giây, bị đánh giá bởi các chỉ số KPI vô cảm, nơi mà giá trị của một nhân vị bị quy giản (reductionism) thành những con số thống kê lạnh lùng.

2.3. Hố sâu ngăn cách bất công

Công lý xã hội đòi hỏi sự công bằng trong việc phân phối lợi ích của AI. Đức Giáo hoàng cảnh báo về sự hình thành của một tầng lớp “tinh hoa kỹ trị” (technocratic elite) – những người nắm giữ dữ liệu và thuật toán, trong khi đại đa số nhân loại trở thành “dân nghèo dữ liệu” (data-poor). Điều này làm sâu sắc thêm hố sâu ngăn cách giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển, tạo ra một dạng “thực dân hóa kỹ thuật số” (digital colonization) mới.

MỐI NGUY HẠI CHO THẾ HỆ TƯƠNG LAI – CỐT LÕI CỦA SỰ THAO THỨC

Đây chính là điểm nhấn sâu sắc, đau đáu và đầy trăn trở nhất trong tư tưởng của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Ngài nhìn thấy một “cuộc khủng hoảng thầm lặng” đang diễn ra trong tâm trí của trẻ em.

3.1. Tính dẻo của não bộ (Neuroplasticity) và sự tấn công của AI

Với sự nhạy bén của một nhà thần học am hiểu khoa học, Đức Giáo hoàng chỉ ra rằng não bộ trẻ em có tính dẻo rất cao. Đây là giai đoạn vàng để hình thành nhân cách và trí tuệ, nhưng cũng là giai đoạn dễ bị tổn thương nhất.

• Cơ chế gây nghiện: Các thuật toán AI của mạng xã hội, trò chơi điện tử được thiết kế dựa trên cơ chế Dopamine, tạo ra những vòng lặp gây nghiện (addictive loops) không khác gì ma túy.
• Sự xói mòn khả năng tập trung: Việc tiếp xúc quá sớm với luồng thông tin nhanh, ngắn, kích thích liên tục làm trẻ mất đi khả năng “tập trung sâu” (deep focus) – điều kiện tiên quyết của tư duy triết học và cầu nguyện.

3.2. Sự “Thuê ngoài” (Outsourcing) nhận thức

Đức Giáo hoàng dùng thuật ngữ “thuê ngoài nhận thức” để cảnh báo về một hiện tượng nguy hiểm:

• Trí nhớ: Khi mọi thứ có thể Google hoặc hỏi ChatGPT, não bộ trẻ ngưng nỗ lực ghi nhớ, dẫn đến sự teo tóp của vùng hồi hải mã (hippocampus).
• Định hướng: Khi quá phụ thuộc vào GPS và bản đồ số, khả năng định hướng không gian tự nhiên bị suy giảm.
• Cảm xúc: Khi AI gợi ý cảm xúc, gợi ý câu trả lời, trẻ mất dần khả năng tự vấn và diễn đạt nội tâm.

Ngài gọi đây là sự “tước đoạt nhân tính một cách tinh vi và êm ái”. Chúng ta đang tạo ra một thế hệ “thông thái về dữ liệu nhưng nghèo nàn về sự khôn ngoan” (data-rich but wisdom-poor).

3.3. Cái chết của sự “Kinh ngạc” (Wonder)

Triết học và Đức tin đều bắt đầu từ sự “kinh ngạc” trước mầu nhiệm cuộc sống. Nhưng khi mọi câu trả lời đều có sẵn trong tích tắc, khi mọi nhu cầu giải trí đều được thuật toán “dâng tận miệng”, không gian cho sự tò mò, cho sự thắc mắc siêu hình sẽ bị bóp nghẹt. Trẻ em mất đi khả năng đối diện với sự buồn chán (boredom) – vốn là mảnh đất màu mỡ để trí tưởng tượng và sự sáng tạo nảy mầm.

ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN (ALGOR-ETHICS) VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC “ÔNG LỚN”

4.1. Lợi nhuận và Phẩm giá

Đức Giáo hoàng Lêô XIV không ngần ngại lên tiếng trước các tập đoàn công nghệ khổng lồ (Big Tech). Ngài khẳng định: Lợi nhuận không bao giờ được phép đặt cao hơn phẩm giá con người. Ngài kêu gọi thiết lập một nền “Đạo đức thuật toán” (Algor-ethics), bao gồm:

• Tính minh bạch (Transparency): Các thuật toán nhắm vào trẻ em phải được công khai cơ chế hoạt động.
• Tính giải trình (Accountability): Các công ty phải chịu trách nhiệm nếu sản phẩm AI của họ gây ra trầm cảm, rối loạn lo âu hay lệch lạc hành vi ở trẻ.

4.2. Bảo vệ “Thánh địa” tâm hồn trẻ thơ

Ngài nhắc nhở: Mỗi đứa trẻ là một quà tặng linh thiêng. Bất cứ ai gây cớ vấp phạm cho “một trong những kẻ bé mọn này” bằng những thuật toán độc hại, thao túng tâm lý (psychological manipulation) để trục lợi, đều phải chịu trách nhiệm nặng nề trước lương tâm và trước phán xét công thẳng của Thiên Chúa.

Sự phát triển thần kinh của trẻ em không phải là phòng thí nghiệm (lab rat) cho các mô hình AI thử nghiệm. Đó là một “thánh địa” (sanctuary) cần được bảo vệ bằng tất cả sự kính trọng.

SUY TƯ THẦN HỌC – TỪ NHẬP THỂ ĐẾN “NGỘ ĐẠO MỚI”

5.1. Mầu nhiệm Nhập Thể làm chuẩn mực

Đức Giáo hoàng mời gọi chúng ta nhìn vào Mầu nhiệm Nhập Thể (Incarnation). Thiên Chúa đã làm người, đã có một tuổi thơ, đã lớn lên về “thân thế, ân sủng và khôn ngoan”. Sự phát triển tự nhiên, từ từ, qua tương tác thực tế là khuôn mẫu cho mọi sự giáo dục.

• Việc đốt cháy giai đoạn bằng công nghệ là đi ngược lại quy luật tự nhiên.
• Việc thay thế tương tác “mặt đối mặt” (face-to-face) bằng tương tác ảo là một sự chối bỏ tính xác thể (corporeality) của Kitô giáo.

5.2. Nguy cơ của Thuyết Ngộ Đạo mới (Neo-Gnosticism)

Ngài cảnh báo AI có thể tạo ra một dạng tà giáo mới: Thuyết Ngộ Đạo kỹ thuật số.

• Con người tin rằng mình có thể được cứu rỗi, được hoàn thiện chỉ nhờ vào tri thức (dữ liệu) và công nghệ.
• Họ chối bỏ sự cần thiết của Ân sủng, của sự hy sinh, của đau khổ và lòng bác ái.
• Họ mơ về sự bất tử kỹ thuật số, tách rời linh hồn khỏi thể xác.

Nhiệm vụ của Giáo hội là giúp thế hệ trẻ nhận ra: Dù AI có thông minh đến đâu, nó không bao giờ có “linh hồn”, không biết khóc, không biết rung cảm trước cái đẹp, và quan trọng nhất: AI không bao giờ biết cầu nguyện.

LỜI MỜI GỌI HÀNH ĐỘNG VÀ NIỀM HY VỌNG

6.1. Chuyển đổi sinh thái kỹ thuật số toàn diện

Đức Giáo hoàng không kêu gọi đập bỏ máy móc (như phong trào Luddite), mà kêu gọi một sự “chuyển đổi sinh thái toàn diện”.

• Thiết lập “Vùng Xanh” (Green Zones): Gia đình và nhà trường cần có những không gian và thời gian “phi công nghệ”, nơi trẻ em được tiếp xúc với thiên nhiên, nghệ thuật và sự thinh lặng.
• Giáo dục Lương tâm: Giáo dục Công giáo phải tiên phong trong việc đào tạo bản lĩnh phân định. Trẻ em cần được dạy để trở thành “người chủ” của công nghệ, sử dụng nó để vinh danh Chúa, chứ không phải nô lệ của nó.

6.2. Hiệp ước giáo dục toàn cầu

Ngài mời gọi một sự liên đới: Gia đình, Nhà trường, Giáo hội và Chính phủ phải ký kết một “Hiệp ước giáo dục” mới. Mục tiêu là xây dựng một môi trường AI nhân văn (human-centric), tôn trọng các giá trị luân lý phổ quát.

6.3. Niềm hy vọng Kitô giáo

Kết thúc bài phân tích, quan điểm của Đức Giáo hoàng Lêô XIV không mang màu sắc bi quan yếm thế. Trái lại, nó tràn đầy niềm hy vọng. Ngài tin vào sức mạnh của Chúa Thánh Thần – Đấng luôn đổi mới mặt địa cầu. Nhưng niềm hy vọng phải đi đôi với sự tỉnh thức. Bảo vệ trí tuệ và tâm hồn trẻ em trước AI chính là bảo vệ “đất thánh” nơi Thiên Chúa gieo mầm ơn gọi.

Chúng ta, những người làm cha mẹ, những nhà giáo dục, hãy trở về với vai trò người “giữ vườn” (gardener) của mình. Hãy vun trồng để những mầm non tương lai lớn lên trong sự tự do đích thực của con cái Chúa, biết dùng công nghệ để phục vụ sự sống, để xây dựng nền văn minh tình thương, chứ không để sự sống bị công nghệ nuốt chửng.

Đó chính là con đường dẫn đến một tương lai công bằng, nhân ái và thánh thiện mà Giáo hội hằng mong ước và cầu nguyện.

Lm. Anmai, CSsR

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO, KINH TẾ VÀ VIỆC LÀM: MỘT SUY TƯ THẦN HỌC VÀ XÃ HỘI HỌC VỀ VẬN MỆNH CỦA CON NGƯỜI TRONG KẾ HOẠCH CỨU ĐỘ GIỮA KỶ NGUYÊN SỐ HÓA – Lm. Anmai, CSsR

Khởi đi từ thuở ban đầu của công trình sáng tạo, khi Thần Khí Thiên Chúa bay là là trên mặt nước và Lời Quyền Năng của Ngài phán ra để phân rẽ ánh sáng khỏi bóng tối, trật tự của vũ trụ đã được thiết lập dựa trên tình yêu và sự khôn ngoan vô biên. Con người, đỉnh cao của công trình tạo dựng ấy, được nặn hình từ bụi đất nhưng lại mang trong mình hơi thở của Thiên Chúa, được trao ban một phẩm giá siêu việt là Imago Dei – Hình ảnh của Thiên Chúa. Chính vì thế, con người không chỉ là một thụ tạo thụ động mà được mời gọi trở thành những đồng sáng tạo, những người quản gia có trách nhiệm canh tác và gìn giữ vườn địa đàng của trần gian này. Trong suốt dòng lịch sử cứu độ, từ chiếc cày thô sơ của thời đại nông nghiệp, đến động cơ hơi nước của cuộc cách mạng công nghiệp, và nay là những thuật toán siêu việt của trí tuệ nhân tạo (AI), mỗi bước tiến của công nghệ đều là một dấu chỉ cho thấy khả năng vô tận mà Thiên Chúa đã gieo vào trí tuệ con người. Tuy nhiên, khi đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên số hóa, nơi mà trí thông minh nhân tạo đang ngày càng mở rộng tầm ảnh hưởng của nó một cách “ngang” và sâu rộng vào mọi cấu trúc của đời sống kinh tế và tài chính, chúng ta – những người Kitô hữu và toàn thể nhân loại thiện chí – được mời gọi dừng lại để suy tư một cách nghiêm túc, sâu sắc và đầy tinh thần trách nhiệm. Chúng ta không được phép nhìn nhận sự biến đổi này chỉ bằng con mắt của những nhà kinh tế học vụ lợi hay những kỹ sư say mê kỹ thuật, mà phải nhìn bằng đôi mắt của Tin Mừng, đôi mắt của lòng thương xót và công lý, để nhận định xem liệu những tiến bộ này đang đưa con người đến gần Thiên Chúa và gần nhau hơn, hay đang đẩy chúng ta vào một tháp Babel mới của sự chia rẽ và nô lệ.

Thực tế hiện nay cho thấy, nhờ tính chất thẩm thấu mạnh mẽ và khả năng xử lý dữ liệu vượt trội, AI đã trở thành huyết mạch của hệ thống kinh tế toàn cầu. Các dòng vốn đầu tư khổng lồ, như những dòng sông cuộn chảy không ngừng, đang đổ dồn vào các lĩnh vực công nghệ, năng lượng, tài chính và truyền thông. Tại đây, trí tuệ nhân tạo không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà đã trở thành kiến trúc sư trưởng cho các chiến lược tiếp thị, bán hàng, tối ưu hóa hậu cần, quản lý rủi ro và tuân thủ pháp lý. Sự hiện diện của nó mang lại một lời hứa hẹn đầy mê hoặc về một thế giới hiệu quả, nơi mọi lãng phí được loại bỏ và lợi nhuận được tối đa hóa. Tuy nhiên, Giáo hội, với sự khôn ngoan ngàn đời được soi dẫn bởi Chúa Thánh Thần, luôn cảnh giác trước những lời hứa hẹn chỉ mang tính vật chất. Ứng dụng của AI trong các lĩnh vực kinh tế này phơi bày một tính chất mâu thuẫn nội tại, một nghịch lý đau đớn giữa ánh sáng và bóng tối. Một mặt, nó là nguồn gốc khổng lồ của cơ hội, mở ra những khả năng sản xuất và phân phối của cải chưa từng có; nhưng mặt khác, nó chứa đựng những rủi ro sâu sắc có khả năng làm băng hoại cấu trúc đạo đức của xã hội. Điểm chỉ trích thực sự đầu tiên và mang tính nền tảng, phát sinh từ chính bản chất của sự công bằng xã hội, liên quan đến khả năng AI tạo ra sự tập trung quyền lực và của cải một cách chưa từng thấy trong lịch sử. Chúng ta đang chứng kiến sự trỗi dậy của một tầng lớp “đại gia công nghệ” mới, những người không chỉ nắm giữ tư liệu sản xuất mà còn nắm giữ cả tri thức và thuật toán. Sự tập trung nguồn cung này dẫn đến việc chỉ một số ít công ty và cá nhân có thể hưởng lợi trọn vẹn từ giá trị thặng dư khổng lồ do AI tạo ra, trong khi đại đa số các doanh nghiệp nhỏ, các cộng đồng địa phương và người lao động bình thường – những nơi mà AI được triển khai và khai thác dữ liệu – lại không nhận được phần chia sẻ xứng đáng. Đây chính là hình ảnh hiện đại của dụ ngôn người phú hộ giàu có và anh chàng Lazarô nghèo khó, nơi mà khoảng cách không còn chỉ là bức tường đá, mà là bức tường lửa của công nghệ và dữ liệu, ngăn cản sự hiệp thông và chia sẻ huynh đệ.

Hơn thế nữa, khi mở rộng cái nhìn ra các khía cạnh tổng quát hơn trong lĩnh vực kinh tế và tài chính, chúng ta cần phải đánh giá một cách cẩn trọng sự tác động của AI đối với mối tương quan giữa thực tế cụ thể và thế giới kỹ thuật số. Nền kinh tế, theo đúng nghĩa của từ oikonomia trong tiếng Hy Lạp, là việc quản trị ngôi nhà chung nhằm phục vụ sự sống. Sự sống ấy luôn mang tính cụ thể, gắn liền với đất đai, với mồ hôi, với văn hóa và với những con người bằng xương bằng thịt. Điểm đầu tiên cần tính đến và trân trọng là sự cùng tồn tại của các tổ chức kinh tế, tài chính hoạt động theo các hình thức khác nhau và thay thế. Sự đa dạng này – từ các hợp tác xã tín dụng nhỏ bé ở nông thôn đến các ngân hàng quốc tế – là một yếu tố cần được khuyến khích, vì nó phản ánh sự phong phú của ân sủng và khả năng sáng tạo của con người. Nó mang lại lợi thế to lớn trong việc hỗ trợ cho nền kinh tế thực, giúp tăng trưởng bền vững và duy trì sự ổn định, đặc biệt là trong những thời kỳ khủng hoảng khi mà các hệ thống lớn thường trở nên xơ cứng và dễ đổ vỡ. Tuy nhiên, xu hướng số hóa cực đoan đang đe dọa xóa bỏ sự đa dạng quý báu này. Cần phải nhấn mạnh rằng thực tế kỹ thuật số, vì bản chất phi vật chất của chúng, không bị ràng buộc về không gian và thời gian, nên có xu hướng đồng nhất hóa mọi thứ. Một thuật toán được viết tại Thung lũng Silicon có thể được áp dụng y hệt tại một ngôi làng ở Châu Phi hay một thị trấn ở Đông Nam Á mà không cần quan tâm đến bối cảnh văn hóa hay nhu cầu cụ thể của con người nơi đó. Thế giới số không mang tính cá nhân; nó biến con người thành những điểm dữ liệu (data points) vô hồn. Ngược lại, một địa điểm và một cộng đồng cụ thể luôn gắn liền với lịch sử, được nuôi dưỡng và hỗ trợ bởi một con đường chung, dựa trên các giá trị truyền thống, đức tin và những hy vọng chung, nhưng cũng được đánh dấu bởi những bất đồng và phân kỳ không thể tránh khỏi. Chính sự cọ xát của những khác biệt này, chính sự “bất đồng” trong đối thoại này, mới là nơi nảy sinh ra sự sống và sự khôn ngoan thực tiễn. Sự đa dạng là một tài sản không thể phủ nhận đối với đời sống kinh tế của một Cộng đồng nhân văn. Nếu chúng ta để cho kinh tế và tài chính hoàn toàn nằm trong tay công nghệ kỹ thuật số, để cho các quyết định về vốn vay, về đầu tư, về phát triển chỉ được quyết định bởi các “hộp đen” trí tuệ nhân tạo, thì sự đa dạng và phong phú này sẽ bị tiêu diệt. Khi đó, thay vì có nhiều giải pháp sáng tạo cho các vấn đề kinh tế nảy sinh từ một cuộc đối thoại tự nhiên và đầy tình người giữa các bên liên quan, chúng ta sẽ bị nhốt trong một thế giới đơn điệu, chỉ bị chi phối bởi các thủ tục cứng nhắc và những xấp xỉ biểu kiến, không nhiều hơn có thể. Đó là một thế giới lạnh lẽo, thiếu vắng hơi ấm của tình huynh đệ và sự quan tâm đích thực đến người lân cận.

Bước sang một lĩnh vực khác, nơi mà tiếng vọng của những lo âu đang ngày càng trở nên khẩn thiết, đó là tác động của AI đối với thế giới việc làm. Lao động, trong cái nhìn của đức tin Công giáo, không bao giờ chỉ là một hàng hóa hay một yếu tố sản xuất vô tri. Ngay từ những trang đầu của Kinh Thánh, Thiên Chúa đã đặt con người vào vườn Eden để “canh tác và gìn giữ”. Lao động là con đường để con người cộng tác vào công trình sáng tạo, là phương thế để thánh hóa bản thân và phục vụ tha nhân. Tuy nhiên, sự xâm nhập của AI, cũng như nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây, đang gây ra một sự thay đổi mang tính kiến tạo (tectonic shift) trong nhiều ngành nghề với những hậu quả khác nhau và đầy rẫy những nghịch lý. Một mặt, chúng ta không thể phủ nhận rằng AI có tiềm năng to lớn để tăng cường kỹ năng và năng suất lao động. Nó như một công cụ đắc lực được Chúa ban để giảm bớt gánh nặng của sự “đổ mồ hôi trán”, tạo ra những việc làm mới, cho phép người lao động giải phóng khỏi những công việc chân tay nặng nhọc hay những tính toán nhàm chán, để tập trung vào các nhiệm vụ sáng tạo hơn, mang tính nhân văn hơn. Nó mở ra những chân trời mới cho sự sáng tạo và đổi mới, nơi trí tuệ con người có thể thăng hoa để tìm ra những phương thuốc chữa bệnh mới, những giải pháp năng lượng sạch hay những tác phẩm nghệ thuật tôn vinh vẻ đẹp của thụ tạo.

Thế nhưng, bức tranh ấy không trọn vẹn nếu chúng ta lờ đi những mảng tối đang ngày càng lan rộng. Trong khi AI hứa hẹn sẽ tăng năng suất bằng cách đảm nhận các nhiệm vụ thông thường, thực tế tại nhiều nơi làm việc cho thấy một sự đảo lộn giá trị đáng lo ngại: người lao động thường buộc phải thích nghi với tốc độ và nhu cầu của máy móc, thay vì máy móc được thiết kế để giúp đỡ và phục vụ người lao động. Con người, vốn là chủ thể của lao động, nay có nguy cơ trở thành nô lệ cho các công cụ do chính mình tạo ra. Trái ngược với lợi ích được quảng cáo hoa mỹ của AI về sự giải phóng con người, các phương pháp tiếp cận công nghệ hiện tại – nếu thiếu vắng một nền tảng đạo đức vững chắc – có thể nghịch lý dẫn đến việc người lao động bị mất dần các kỹ năng nghề nghiệp (deskilling). Khi một bác sĩ chỉ tin vào chẩn đoán của máy mà quên đi trực giác lâm sàng, khi một kiến trúc sư chỉ dựa vào phần mềm mà quên đi cảm thức về không gian và con người, họ đang tự đánh mất chính mình. Hơn nữa, người lao động ngày nay đang phải chịu sự giám sát tự động ngày càng gắt gao. Những thuật toán quản lý (algorithmic management) theo dõi từng cử chỉ, từng giây phút nghỉ ngơi, biến môi trường làm việc thành một “trại tập trung kỹ thuật số” (digital panopticon), nơi phẩm giá và quyền riêng tư bị xâm phạm nhân danh hiệu suất. Họ bị giới hạn trong các nhiệm vụ cứng nhắc và lặp đi lặp lại để “phục vụ” dữ liệu cho máy học, làm cho công việc trở nên vô hồn và tẻ nhạt. Nhu cầu điên cuồng phải theo kịp tốc độ xử lý của công nghệ có thể làm suy yếu ý thức của người lao động về cơ quan chủ vị (agency) của họ, làm xói mòn lòng tự trọng và bóp nghẹt các kỹ năng đổi mới, sự linh hoạt và tính nhân văn mà họ phải mang lại cho công việc của mình. Đây là một sự tha hóa mới, nơi con người bị tách rời khỏi sản phẩm mình làm ra, và tệ hơn, bị tách rời khỏi chính bản chất sáng tạo của mình.

Vấn đề trở nên trầm trọng hơn khi chúng ta nhìn vào nguy cơ loại trừ xã hội. AI đang trong quá trình định hình lại cấu trúc lao động, và một số hoạt động trước đây do con người thực hiện đang trở nên thừa thãi. Khi công nghệ được các tập đoàn sử dụng với mục đích tối hậu là thay thế sức lao động của con người để cắt giảm chi phí nhân sự, thay vì đồng hành cùng họ để nâng cao chất lượng cuộc sống, xã hội đang đối mặt với “một rủi ro đáng kể của một lợi thế không cân xứng cho một số ít với cái giá là sự nghèo đói của nhiều người”. Lời cảnh báo này của Giáo hội vang lên như một tiếng chuông báo động giữa đêm tối của lòng tham. Chúng ta đang đứng trước nguy cơ tạo ra một “giai cấp vô dụng” (useless class) – những người không phải là không muốn làm việc, mà là không còn giá trị khai thác trong mắt của nền kinh tế thuật toán. Hơn nữa, với sức mạnh ngày càng tăng của AI, có một nguy cơ hiện sinh là lao động của con người sẽ bị mất giá trị (devaluation) trong hệ thống kinh tế. Nếu mọi thứ đều có thể được tự động hóa, thì giá trị của đôi bàn tay, của khối óc con người nằm ở đâu? Đây là hệ quả logic và tàn khốc của mô hình kỹ trị (technocratic paradigm), cụ thể là thế giới quan coi trọng kỹ thuật hơn nhân bản, coi trọng cái “làm được” hơn cái “nên làm”. Trong mô hình này, thế giới trở thành một bàn cờ của những tính toán lợi ích, trong đó chi phí của nguồn nhân lực được xem là một gánh nặng cần loại bỏ hơn là một tài sản cần bồi đắp.

Tuy nhiên, đức tin Kitô giáo khẳng định mạnh mẽ rằng cuộc sống của Con người có giá trị tự thân, bất khả xâm phạm và thiêng liêng, hoàn toàn nằm ngoài lợi ích kinh tế hay công năng sử dụng của họ. Mỗi con người, dù già hay trẻ, dù khỏe mạnh hay tật nguyền, dù là thiên tài hay người chậm phát triển, đều là con cái Thiên Chúa và có quyền được sống, được tôn trọng và được tham gia vào đời sống xã hội. Như một hệ quả của mô hình kỹ trị vô cảm này, Đức Thánh Cha Phanxicô, vị ngôn sứ của thời đại chúng ta, đã tinh tế lưu ý rằng ngày nay có “rất ít [dường như] hợp lý để đầu tư để những người đang trên tuyến đường chậm chạp, những người yếu đuối hoặc kém năng khiếu hơn đã đạt được điều gì đó trong cuộc sống”. Xã hội hiện đại, bị ám ảnh bởi tốc độ và hiệu quả, đang dần mất đi sự kiên nhẫn và lòng thương xót đối với những người yếu thế. Và với ngài, chúng ta phải đi đến một kết luận nghiêm túc và dứt khoát “rằng một công cụ mạnh mẽ và không thể thiếu như trí tuệ nhân tạo củng cố một mô hình như vậy; thay vào đó, chúng ta cần biến trí tuệ nhân tạo thành một bức tường thành chống lại sự lây lan của nó”. AI phải được tái định hướng để phục vụ cho sự bao trùm (inclusion), để trao quyền cho người nghèo, để giúp người khuyết tật hòa nhập, và để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, chứ không phải để đào sâu thêm hố sâu ngăn cách ấy.

Vì lý do nền tảng này, thật tốt và cần thiết để chúng ta luôn khắc ghi trong tâm khảm nguyên tắc vàng của Học thuyết Xã hội Công giáo, một nguyên tắc đã được các Đức Giáo hoàng liên tục nhắc lại: “trật tự của mọi thứ phải phục vụ trật tự của con người, chứ không phải ngược lại”. Công nghệ, tiền bạc, máy móc, tất cả chỉ là phương tiện; con người mới là mục đích. Bất cứ hệ thống kinh tế nào đảo lộn trật tự này đều là một hệ thống ngẫu tượng (idolatry), tôn thờ “Con Bê Vàng” của công nghệ thay vì Thiên Chúa hằng sống. Vì lý do này, lao động của con người không chỉ phục vụ lợi nhuận, không chỉ để làm giàu cho các cổ đông, mà còn mang một sứ mạng cao cả hơn: “phục vụ con người, phục vụ toàn thể con người liên quan đến nhu cầu vật chất, nhưng cũng phục vụ những gì họ cần cho đời sống tinh thần, luân lý, tinh thần và tôn giáo”. Khi một người lao động, họ không chỉ kiếm bánh mì để nuôi thân, mà họ đang xây dựng Vương quốc Chúa, đang thực thi đức bác ái xã hội và đang hoàn thiện nhân cách của mình. Về vấn đề này, Giáo hội nhận ra và khẳng định rằng lao động “không chỉ là một cách để kiếm bánh” – dù điều đó là cần thiết và chính đáng – mà còn là “một chiều kích không thể thiếu của đời sống xã hội”. Qua lao động, con người bước vào “một con đường dẫn đến sự phát triển cá nhân, để xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, để thể hiện bản thân, để chia sẻ các món quà tài năng Chúa ban, để đồng chịu trách nhiệm về sự hoàn hảo của thế giới và cuối cùng là sống như một dân tộc hiệp nhất”. Một xã hội không có việc làm là một xã hội chết dần mòn, bởi vì thất nghiệp không chỉ là sự thiếu hụt về tài chính, mà là sự tước đoạt phẩm giá, là sự gạt bỏ con người ra khỏi cộng đồng nhân loại.

Chính vì công việc là “một phần ý nghĩa của cuộc sống trên trái đất này, con đường trưởng thành, con người phát triển và hoàn thiện cá nhân”, chúng ta không được phép chấp nhận một tư duy định mệnh rằng tiến bộ công nghệ chắc chắn sẽ thay thế con người. “Người ta không được tìm cách đảm bảo rằng tiến bộ công nghệ ngày càng nhiều thay thế sức lao động của con người, do đó gây hại cho chính nhân loại sẽ”. Một sự tiến bộ đích thực phải là sự tiến bộ cho tất cả mọi người, không bỏ ai lại phía sau. Thay vào đó, cần nỗ lực không ngừng từ các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh tế, các nhà công nghệ và toàn thể cộng đồng để thúc đẩy một hướng đi khác, một hướng đi mang tính nhân văn và bền vững hơn. Từ quan điểm nhân văn Kitô giáo, AI nên đóng vai trò hỗ trợ phán đoán của con người và không bao giờ được phép thay thế nó hoàn toàn. Máy móc có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn, nhưng chỉ con người mới có khả năng phán đoán dựa trên lương tâm (conscience), đạo đức và tình yêu thương. Chỉ con người mới có thể nhìn vào mắt người khác và thấu hiểu nỗi đau hay niềm hy vọng. Chúng ta cũng không được để AI làm giảm sự sáng tạo hay biến nhân viên chỉ thành những “bánh răng của một cỗ máy” khổng lồ. Con người phải luôn là chủ thể, là trung tâm, là người điều khiển và là người thụ hưởng của quá trình lao động. Do đó, lời kêu gọi khẩn thiết được đặt ra cho thời đại hôm nay là: “Tôn trọng phẩm giá của người lao động và tầm quan trọng của việc làm đối với sự thịnh vượng kinh tế của cá nhân, gia đình và xã hội, đảm bảo việc làm và mức lương công bằng nên được Cộng đồng quốc tế đặt lên là ưu tiên hàng đầu, trong khi các hình thức công nghệ đang thâm nhập ngày càng sâu hơn vào thế giới việc làm.”

Chúng ta cần một cuộc hoán cải sinh thái và công nghệ toàn diện. Chúng ta cần xây dựng một nền “đạo đức thuật toán” (algor-ethics) vững chắc, nơi các giá trị của Tin Mừng như công lý, bác ái, liên đới và bổ trợ được mã hóa vào chính cốt lõi của các hệ thống AI. Các chính phủ và các tổ chức quốc tế cần có những quy định pháp lý chặt chẽ để ngăn chặn sự độc quyền dữ liệu, bảo vệ quyền lợi người lao động trong nền kinh tế gig (nền kinh tế tự do), và đảm bảo rằng lợi ích của AI được phân phối công bằng. Giáo dục cũng cần phải thay đổi, không chỉ dạy con người cách sử dụng máy móc, mà dạy con người cách làm chủ máy móc, cách tư duy phản biện và cách nuôi dưỡng những phẩm chất nhân bản mà máy móc không bao giờ có thể sao chép được: đó là lòng trắc ẩn, sự sáng tạo nghệ thuật, và đời sống tâm linh. Cuối cùng, trước những thách thức to lớn của thời đại số, người Kitô hữu không được phép sợ hãi hay chán nản. Với niềm hy vọng vào Đức Kitô, Đấng là Alpha và Omega, là Khởi nguyên và Cùng đích của lịch sử, chúng ta tin rằng công nghệ, nếu được hướng dẫn bởi lương tâm ngay thẳng và tình yêu thương, có thể trở thành công cụ tuyệt vời để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ con người. Hãy để AI trở thành đôi cánh nâng đỡ con người bay cao hơn trong tri thức và tình yêu, chứ không phải là xiềng xích trói buộc con người trong sự nô lệ của vật chất. Xin Thiên Chúa, Đấng Sáng Tạo đầy khôn ngoan, soi sáng cho trí tuệ và tâm hồn chúng ta, để trong mọi sự, chúng ta biết tìm kiếm vinh quang Ngài và lợi ích cho tha nhân, biến thế giới kỹ thuật số này thành một không gian của sự gặp gỡ, của tình huynh đệ và của hòa bình đích thực.

Lm. Anmai, CSsR

SUY TƯ THẦN HỌC VÀ MỤC VỤ VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG CỦA TIN MỪNG VÀ GIÁO HUẤN XÃ HỘI CÔNG GIÁO: TIẾNG NÓI CỦA LƯƠNG TÂM TRƯỚC THỜI CUỘC KỸ THUẬT SỐ – Lm. Anmai, CSsR

Khởi đi từ thuở tạo thiên lập địa, khi Thiên Chúa trao cho con người quyền cai quản và đặt tên cho muôn loài, Ngài đã mời gọi nhân loại tham dự vào công trình sáng tạo không ngừng nghỉ của Ngài, một sự cộng tác thánh thiêng nhằm làm cho vườn địa đàng trần gian ngày càng trổ sinh hoa trái tốt đẹp. Trong Sách Sáng Thế, chúng ta đọc thấy: “Đức Chúa là Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con người, thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con người trở nên một sinh vật” (St 2,7). Sinh khí ấy không chỉ là hơi thở sự sống mà còn là trí tuệ, khả năng nhận thức và sáng tạo, khiến con người trở thành hình ảnh của Thiên Chúa (St 1,26-27). Tuy nhiên, quyền năng sáng tạo ấy luôn đi kèm với trách nhiệm luân lý tối thượng là phải quy hướng mọi sự về Thiên Chúa và phục vụ cho sự sống sung mãn của con người, chứ không phải để con người tự tôn vinh chính mình hay tạo ra những ngẫu tượng mới thay thế Đấng Tạo Hóa.

Lịch sử nhân loại đã chứng kiến biết bao lần con người lạm dụng quyền năng này, từ việc xây Tháp Babel để “làm nổi danh mình” (St 11,4) đến các cuộc cách mạng công nghiệp dẫn đến bóc lột lao động và ô nhiễm môi trường. Trong dòng chảy lịch sử ấy, sự xuất hiện của Trí tuệ Nhân tạo (AI) vào những thập niên đầu của thiên niên kỷ thứ ba, và đặc biệt là sự bùng nổ mạnh mẽ của nó trong những năm gần đây, đã đặt nhân loại trước một ngã rẽ vừa đầy hy vọng nhưng cũng đầy rẫy những cạm bẫy thiêng liêng và nhân văn. Giáo hội Công giáo, với tư cách là Mẹ và là Thầy, không thể im lặng trước thực tại này. Giáo hội buộc phải lên tiếng để soi dẫn lương tâm của các tín hữu cũng như toàn thể nhân loại thiện chí, mà cụ thể là qua những văn kiện và hướng dẫn gần đây của Tòa Thánh vào năm 2025, chẳng hạn như tài liệu “Antiqua et Nova: Note on the Relationship Between Artificial Intelligence and Human Intelligence” do Bộ Giáo Lý Đức Tin và Bộ Văn Hóa và Giáo Dục ban hành ngày 28 tháng 1 năm 2025, nhằm định hướng cho một nền “thuật toán đạo đức” (algor-ethics) vị nhân sinh, nhấn mạnh rằng AI phải được phát triển để phục vụ phẩm giá con người và công ích. Tài liệu này không chỉ là một phản ánh thần học mà còn là lời kêu gọi hành động, mời gọi mọi người phân định giữa tiến bộ đích thực và những nguy cơ phi nhân hóa.

Khi chúng ta chiêm ngắm thực tại của AI dưới lăng kính đức tin, điều đầu tiên và cốt lõi nhất mà Giáo hội luôn nhắc nhở, đó là phẩm giá bất khả xâm phạm của con người, bởi lẽ con người là thụ tạo duy nhất trên trần gian được Thiên Chúa dựng nên theo hình ảnh và giống như Ngài, mang trong mình hơi thở của Thần Khí và có khả năng suy tư, tự do và yêu thương, những phẩm tính mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể sở hữu hay mô phỏng một cách trọn vẹn. Trong Hiến Chế Mục Vụ “Gaudium et Spes” của Công Đồng Vatican II, Giáo hội khẳng định: “Con người, được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, có một phẩm giá siêu việt” (GS 12). Chính vì thế, mối quan tâm hàng đầu trong các suy tư của Tòa Thánh luôn xoay quanh việc bảo vệ tính trung tâm của con người trong kỷ nguyên số, khẳng định rằng công nghệ sinh ra là để phục vụ con người, chứ con người không bao giờ được phép trở thành nô lệ hay chỉ là nguồn dữ liệu thô cho các thuật toán khai thác. Tài liệu “Antiqua et Nova” nhấn mạnh rằng AI không phải là một dạng trí tuệ nhân tạo mà là sản phẩm của trí tuệ con người, và việc sử dụng từ “intelligence” cho AI có thể gây hiểu lầm, vì AI chỉ mô phỏng chức năng chứ không sở hữu bản chất trí tuệ con người, vốn bao gồm cả chiều kích cảm xúc, đạo đức và siêu việt. Đây chính là điểm mấu chốt để phân định ranh giới giữa sự tiến bộ đích thực và sự thoái hóa của văn minh nhân loại. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực và ảo ngày càng mong manh, nơi mà các hệ thống AI có khả năng tạo sinh (generative AI) có thể viết nên những áng văn, vẽ nên những bức tranh, và thậm chí mô phỏng giọng nói con người, điều này gợi lên một cám dỗ ghê gớm về quyền năng “như những vị thần” (St 3,5), nhưng Giáo hội cảnh tỉnh chúng ta rằng, sự mô phỏng không bao giờ là sự thật, và sự tính toán siêu việt không bao giờ thay thế được sự khôn ngoan của trái tim, nơi Chúa Thánh Thần ngự trị và hướng dẫn chúng ta đến chân lý toàn vẹn. Ví dụ, trong lĩnh vực nghệ thuật, AI có thể tạo ra các tác phẩm giống như Picasso hay Mozart, nhưng chúng thiếu linh hồn sáng tạo đích thực, thiếu trải nghiệm cá nhân và mối quan hệ với Đấng Tạo Hóa mà chỉ con người mới có.

Đi sâu vào thực tế xã hội, mối quan tâm tiếp theo của Giáo hội chạm đến vấn đề công bằng và bác ái, cụ thể là nguy cơ khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa người giàu và người nghèo, giữa các quốc gia phát triển và các quốc gia đang phát triển thông qua việc tiếp cận và kiểm soát công nghệ AI. Giáo huấn xã hội của Giáo hội luôn ưu tiên chọn lựa người nghèo, như trong Thông Điệp “Laudato Si'” của Đức Thánh Cha Phanxicô, nơi ngài nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ công ích chứ không phải lợi ích của một thiểu số (LS 102-105). Trong bối cảnh kỹ thuật số, “người nghèo” không chỉ là những người thiếu cơm ăn áo mặc, mà còn là những “người nghèo về dữ liệu”, những người bị gạt ra bên lề của dòng chảy thông tin, hoặc tồi tệ hơn, là nạn nhân của những định kiến thiên lệch được cài đặt – dù vô tình hay hữu ý – trong các hệ thống thuật toán. Chúng ta thấy rõ sự lo ngại của Tòa Thánh về việc các hệ thống AI, khi được huấn luyện trên những tập dữ liệu thiếu công minh, có thể củng cố các định kiến về chủng tộc, giới tính, tôn giáo và địa vị xã hội, từ đó tạo ra những sự phân biệt đối xử mang tính hệ thống nhưng lại ẩn dưới vỏ bọc của sự khách quan khoa học. Tài liệu “Antiqua et Nova” cảnh báo rằng AI có nguy cơ làm trầm trọng hóa sự phân biệt đối xử, nghèo đói, khoảng cách kỹ thuật số và bất bình đẳng xã hội, đồng thời dẫn đến sự tập trung quyền lực vào tay một số công ty lớn, có thể thao túng vì lợi nhuận hoặc ảnh hưởng đến dư luận. Đây là một sự bất công tinh vi mà nếu không có sự tỉnh thức của lương tâm Kitô giáo, chúng ta dễ dàng chấp nhận nó như một lẽ tất yếu của sự tiến bộ. Ví dụ, trong hệ thống tuyển dụng tự động, AI có thể loại bỏ ứng viên từ các khu vực nghèo vì dữ liệu huấn luyện thiên vị, dẫn đến vòng luẩn quẩn của bất bình đẳng. Vì vậy, tiếng nói của Giáo hội là tiếng kêu gọi sự minh bạch, đòi hỏi các nhà phát triển công nghệ phải có trách nhiệm giải trình, không được phép ẩn mình sau những “hộp đen” kỹ thuật để trốn tránh trách nhiệm luân lý đối với những tác động tiêu cực mà sản phẩm của họ gây ra cho cộng đồng. Giáo hội khuyến khích việc thiết lập các khung pháp lý quốc tế để đảm bảo AI được phát triển với tính minh bạch, công bằng và tôn trọng quyền con người.

Hơn thế nữa, một khía cạnh nhức nhối khác mà Tòa Thánh đặc biệt lưu tâm là tác động của AI đối với thế giới lao động, nơi phẩm giá của con người được thể hiện qua bàn tay và khối óc lao tác để làm chủ thiên nhiên và phục vụ tha nhân. Trong Thông Điệp “Laborem Exercens” của Thánh Gioan Phaolô II, lao động được xem là cách con người tham gia vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa (LE 25). Sự tự động hóa ngày càng cao đe dọa tước đi công ăn việc làm của hàng triệu người, đặc biệt là những người lao động chân tay và những người làm công việc lặp lại, đẩy họ vào tình trạng bấp bênh và mất đi cảm thức về giá trị bản thân, điều này đi ngược lại với ý định của Thiên Chúa muốn con người tìm thấy niềm vui và ý nghĩa trong lao động. Tài liệu “Antiqua et Nova” chỉ ra rằng AI có thể nâng cao năng suất nhưng cũng có nguy cơ làm suy giảm kỹ năng của người lao động, giám sát họ và giao cho họ những công việc lặp đi lặp lại, dẫn đến sự phi nhân hóa. Giáo hội không chống lại sự tiến bộ kỹ thuật giúp giảm bớt gánh nặng thể xác cho con người, nhưng Giáo hội kiên quyết phản đối một tư duy kinh tế chỉ chạy theo lợi nhuận tối đa bằng cách thay thế con người bằng máy móc mà không đoái hoài đến các hệ quả xã hội, không có các biện pháp an sinh và đào tạo lại để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng công nghiệp này. Lời mời gọi ở đây là phải tái định hình khái niệm về lao động và kinh tế, sao cho công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ để con người làm việc sáng tạo hơn, nhân văn hơn, chứ không phải là tác nhân loại trừ con người ra khỏi quy trình sản xuất của xã hội. Ví dụ, trong ngành sản xuất, robot AI có thể thay thế công nhân lắp ráp, nhưng Giáo hội kêu gọi các chính sách đào tạo lại để chuyển họ sang các vai trò sáng tạo hơn, như thiết kế hoặc giám sát hệ thống, nhằm bảo vệ phẩm giá lao động.

Trong một thế giới đầy biến động và xung đột, Giáo hội cũng không quên cảnh báo về nguy cơ quân sự hóa trí tuệ nhân tạo, một viễn cảnh đen tối khi quyền quyết định sự sống và cái chết được giao phó cho các thuật toán vô tri giác. Văn kiện của Tòa Thánh, nối tiếp tinh thần của các Sứ điệp Ngày Thế giới Hòa bình, kịch liệt lên án việc phát triển các loại vũ khí tự hành sát thương (LAWS), nơi mà lòng trắc ẩn, sự do dự nhân đạo và lương tâm con người bị loại bỏ hoàn toàn khỏi phương trình chiến tranh, biến chiến trường thành nơi tàn sát lạnh lùng và vô cảm. Tài liệu “Antiqua et Nova” nhấn mạnh rằng các hệ thống vũ khí tự trị đặt ra những lo ngại đạo đức nghiêm trọng, có thể thúc đẩy cuộc chạy đua vũ trang và đe dọa quyền con người cũng như sự sống còn của nhân loại, đồng thời kêu gọi cấm sử dụng chúng. Đây là một sự xúc phạm nặng nề đến Thiên Chúa là Chúa của sự sống và là Vua Bình An, đồng thời là một bước thụt lùi ghê gớm của văn minh nhân loại, bởi lẽ hòa bình không bao giờ có thể được xây dựng trên nền tảng của nỗi sợ hãi và sự hủy diệt tự động, mà phải được xây dựng trên sự đối thoại, sự hiểu biết và tình huynh đệ đại đồng. Giáo hội kêu gọi các nhà lãnh đạo quốc gia và các tổ chức quốc tế hãy cùng nhau thiết lập những hiệp ước ràng buộc về mặt pháp lý và đạo đức để ngăn chặn cuộc chạy đua vũ trang điên rồ này, hướng năng lực của AI vào việc giải quyết các vấn đề cấp bách của nhân loại như y tế, giáo dục, biến đổi khí hậu và an ninh lương thực. Ví dụ, AI có thể được sử dụng để phát hiện mìn còn sót lại sau chiến tranh hoặc hỗ trợ cứu trợ nhân đạo, thay vì phát triển drone tự động giết người.

Một điểm nhấn quan trọng khác trong cái nhìn của Giáo hội về AI là vấn đề giáo dục và đào tạo lương tâm cho thế hệ trẻ, những công dân kỹ thuật số bản địa đang lớn lên trong một môi trường mà màn hình và các trợ lý ảo hiện diện khắp nơi. Tòa Thánh lo ngại rằng sự phụ thuộc quá mức vào AI có thể làm thui chột khả năng tư duy phản biện, khả năng chiêm niệm và sự nhạy bén của lương tâm nơi người trẻ, khi mà mọi câu trả lời đều có sẵn chỉ sau một cú nhấp chuột và mọi vấn đề đều được giải quyết bằng máy móc thay vì sự nỗ lực của trí tuệ cá nhân. Trong “Antiqua et Nova”, Giáo hội lưu ý rằng AI mang lại cơ hội như tiếp cận tốt hơn và phản hồi ngay lập tức trong giáo dục, nhưng cũng thách thức bằng cách cung cấp câu trả lời có thể cản trở sự phát triển tư duy phê phán và tạo ra thông tin thiên vị hoặc bịa đặt. Giáo dục Công giáo, do đó, đứng trước một thách đố to lớn là làm sao để trang bị cho người trẻ không chỉ kiến thức kỹ thuật để sử dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là sự khôn ngoan để làm chủ nó, để phân định đâu là tin thật và tin giả, đâu là giá trị ảo và giá trị thực, và để giữ gìn sự toàn vẹn của tâm hồn trước những luồng thông tin độc hại và những cám dỗ thao túng tâm lý đầy rẫy trên không gian mạng. Chúng ta cần một nền giáo dục toàn diện, lấy nhân vị làm trung tâm, giúp người trẻ nhận ra rằng họ không phải là những con số trong cơ sở dữ liệu lớn (Big Data), mà là những con cái yêu dấu của Thiên Chúa, được mời gọi sống hiệp thông và yêu thương trong thế giới thực với những con người bằng xương bằng thịt. Ví dụ, trong lớp học, giáo viên Công giáo có thể sử dụng AI để hỗ trợ cá nhân hóa bài giảng, nhưng phải nhấn mạnh vào thảo luận nhóm để nuôi dưỡng mối quan hệ và tư duy đạo đức.

Bên cạnh đó, Giáo hội còn lưu tâm đến tác động của AI trong lĩnh vực y tế, một khía cạnh mà tài liệu Vatican nhấn mạnh như một lĩnh vực đầy tiềm năng nhưng cũng đầy rủi ro. AI có thể hỗ trợ chẩn đoán bệnh, phân tích dữ liệu y tế lớn để phát hiện sớm các bệnh dịch, và cải thiện tiếp cận chăm sóc sức khỏe ở các khu vực nông thôn hoặc nghèo khó. Tuy nhiên, Giáo hội cảnh báo rằng AI không được thay thế mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân, vốn là biểu hiện của lòng thương xót và sự đồng cảm nhân loại. Trong “Antiqua et Nova”, tài liệu chỉ ra rằng AI có tiềm năng to lớn trong y tế nhưng có nguy cơ thay thế mối quan hệ con người, làm trầm trọng hóa sự cô đơn trong bệnh tật, và mở rộng khoảng cách tiếp cận chăm sóc, dẫn đến “y học dành cho người giàu”. Điều này đi ngược lại giáo huấn xã hội Công giáo, vốn nhấn mạnh quyền chăm sóc sức khỏe là quyền cơ bản của mọi người, đặc biệt là người nghèo và dễ bị tổn thương (x. Caritas in Veritate, 76). Giáo hội kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy công bằng y tế, chẳng hạn như phát triển các công cụ chẩn đoán miễn phí cho các nước đang phát triển, nhưng phải đảm bảo rằng quyết định cuối cùng thuộc về con người, với sự hướng dẫn của lương tâm đạo đức, tránh tình trạng phân bổ tài nguyên dựa trên hiệu quả kinh tế thay vì phẩm giá sự sống.

Một lĩnh vực khác mà Giáo hội quan tâm là môi trường, nơi AI có thể đóng góp vào việc bảo vệ “ngôi nhà chung” của chúng ta. Thông Điệp “Laudato Si'” đã kêu gọi một cách tiếp cận toàn diện với môi trường, và AI có thể hỗ trợ qua việc mô hình hóa khí hậu, dự báo thiên tai, hoặc tối ưu hóa năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, tài liệu Vatican lưu ý rằng AI cũng tiêu tốn lượng lớn năng lượng và nước, góp phần vào khí thải CO₂ và căng thẳng tài nguyên. Giáo hội cảnh báo chống lại việc dựa dẫm vào giải pháp công nghệ mà không thay đổi lối sống, vì “công nghệ không thể giải quyết mọi vấn đề” (LS 114). Thay vào đó, AI phải được sử dụng để thúc đẩy sinh thái toàn diện, kết hợp với sự hoán cải thiêng liêng và trách nhiệm xã hội, nhằm bảo vệ tạo vật của Thiên Chúa cho các thế hệ tương lai.

Nhìn rộng ra trên bình diện toàn cầu, Giáo hội cổ võ cho một sự đối thoại đa phương và liên ngành, mời gọi sự cộng tác giữa các nhà thần học, triết gia, nhà khoa học, kỹ sư, và các nhà hoạch định chính sách để cùng nhau xây dựng những khung khổ đạo đức vững chắc cho sự phát triển của AI. Tòa Thánh nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó luôn mang trong mình những giá trị và mục đích của người tạo ra nó, và nếu không được dẫn dắt bởi một la bàn đạo đức đúng đắn hướng về công ích (common good), nó sẽ dễ dàng trở thành công cụ phục vụ cho lợi ích nhóm, cho sự thống trị và áp bức. Khái niệm “thuật toán đạo đức” mà Giáo hội đề xuất không phải là một rào cản cản trở sự sáng tạo, mà là những lan can bảo vệ để đảm bảo con tàu công nghệ không trật khỏi đường ray nhân bản, lao xuống vực thẳm của sự phi nhân hóa. Tài liệu “Antiqua et Nova” kêu gọi đánh giá AI qua nguyên tắc bổ trợ, đảm bảo nó phục vụ phẩm giá con người và công ích, đồng thời khuyến khích đối thoại trong xã hội đa nguyên. Sự thật là, chúng ta không thể phó mặc tương lai của nhân loại cho sự tự điều chỉnh của thị trường hay lòng tốt ngẫu nhiên của các tập đoàn công nghệ khổng lồ, mà cần có sự can thiệp mạnh mẽ của luật pháp quốc tế và tiếng nói ngôn sứ của tôn giáo để bảo vệ những người yếu thế và gìn giữ phẩm giá con người. Ví dụ, các hội nghị như “Rome Call for AI Ethics” đã quy tụ các đại diện từ Microsoft, IBM và Vatican để ký cam kết đạo đức, nhưng Giáo hội kêu gọi mở rộng thành các hiệp ước toàn cầu.

Cuối cùng, mọi suy tư của Giáo hội về Trí tuệ Nhân tạo đều quy về một niềm hy vọng Kitô giáo, một niềm hy vọng không ngây thơ tin vào sự cứu rỗi đến từ máy móc, nhưng tin tưởng sắt son vào quyền năng của Thiên Chúa đang hoạt động trong lịch sử nhân loại, ngay cả trong những biến chuyển phức tạp của thời đại số. Chúng ta được mời gọi nhìn nhận AI như một hồng ân và cũng là một thử thách, một cơ hội để chúng ta ý thức sâu sắc hơn về bản chất độc đáo của con người, về giá trị của linh hồn và về nhu cầu hiệp thông với Thiên Chúa và tha nhân. Tài liệu Vatican kết luận rằng AI đòi hỏi trách nhiệm con người cao hơn, các giá trị và linh đạo, đồng thời khuyến khích đánh giá lại những khía cạnh con người vượt xa tính toán. Tương lai không được định đoạt bởi công nghệ, mà bởi những con người có trái tim biết yêu thương và khối óc biết suy tư, những người dám can đảm sử dụng công nghệ như một phương tiện để loan báo Tin Mừng, để chữa lành những vết thương của thế giới và để tôn vinh Đấng Tạo Hóa. Trong tinh thần đó, chúng ta phó thác hành trình của nhân loại trong kỷ nguyên AI cho sự bảo trợ của Đức Trinh Nữ Maria, Tòa Đấng Khôn Ngoan, xin Mẹ hướng dẫn chúng ta biết phân định thần khí, biết chọn lựa sự sống và biết dùng trí tuệ nhân tạo để phục vụ cho nền văn minh tình thương. Như Thánh Kinh dạy: “Trí khôn ở đâu, sự khôn ngoan cũng ở đó, để làm nên công chính” (Gc 3,17).

Lm. Anmai, CSsR

AI VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI: MỘT PHÂN TÍCH SÂU SẮC VỀ SỰ GIAO THOA GIỮA CÔNG NGHỆ VÀ BẢN CHẤT NHÂN SINH

Sự trỗi dậy của máy móc và tiếng vọng của linh hồn

Trong kỷ nguyên số hóa mà chúng ta đang sống, nhân loại đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử chưa từng có tiền lệ, nơi mà trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là những khái niệm trừu tượng hay kịch bản viễn tưởng từ các bộ phim khoa học giả tưởng như “The Matrix” hay “Ex Machina”. Thay vào đó, AI đã trở thành một phần không thể thiếu, thẩm thấu sâu vào từng ngóc ngách của đời sống hàng ngày. Hãy tưởng tượng một buổi sáng điển hình: bạn thức dậy với tiếng chuông báo thức từ trợ lý ảo như Alexa, nhận gợi ý playlist nhạc từ Spotify dựa trên thuật toán phân tích sở thích, kiểm tra email với sự hỗ trợ của AI lọc spam, và thậm chí là tham gia cuộc họp trực tuyến qua Zoom với tính năng dịch tự động. Trong lĩnh vực y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh qua hình ảnh X-quang với độ chính xác vượt trội so với con người ở một số trường hợp; trong giáo dục, các nền tảng như Khan Academy sử dụng AI để cá nhân hóa bài học; và trong giải trí, Netflix sử dụng thuật toán để gợi ý phim ảnh, giữ chân người dùng hàng giờ liền.

Tuy nhiên, đằng sau bức màn hào nhoáng của sự tiện lợi, hiệu suất và sự đổi mới không ngừng nghỉ này là những câu hỏi hiện sinh nhức nhối, những vấn đề triết học và đạo đức mà nhân loại chưa từng phải đối mặt ở quy mô toàn cầu như vậy. Liệu công nghệ AI đang thực sự kết nối chúng ta hay đang âm thầm chia rẽ, tạo ra những khoảng cách vô hình giữa con người với con người? Liệu một cỗ máy được lập trình để mô phỏng cảm xúc – như chatbot Replika có thể “lắng nghe” và “an ủi” – có thể thay thế hơi ấm của một bàn tay con người, sự thấu cảm sâu sắc từ một ánh mắt, hay sự chia sẻ chân thành từ một trái tim đang đập? Những câu hỏi này không chỉ dừng lại ở mức độ thực tiễn mà còn chạm đến cốt lõi của bản chất nhân sinh: Chúng ta là ai trong thế giới mà máy móc ngày càng giống con người hơn?

Dựa trên nền tảng triết học nhân văn cổ điển từ Aristotle đến Martin Buber, kết hợp với các giáo huấn sâu sắc từ Công đồng Vatican II – đặc biệt là Hiến chế Mục vụ “Gaudium et Spes” (Vui mừng và Hy vọng) – và các tài liệu gần đây từ Giáo hội Công giáo như tài liệu “Antiqua et Nova” (2025) của Bộ Giáo lý Đức tin Vatican về mối quan hệ giữa AI và trí tuệ con người, bài viết này sẽ đi sâu vào bản chất của mối quan hệ con người. Chúng ta sẽ phân định rõ ràng ranh giới giữa công cụ và chủ thể, giữa sự mô phỏng kỹ thuật số và hiện thực sống động của sự hiệp thông nhân loại. Không chỉ dừng lại ở phân tích lý thuyết, bài viết sẽ khám phá các ví dụ thực tế từ nghiên cứu khoa học, dữ liệu xã hội học, và các xu hướng công nghệ mới nhất tính đến năm 2026, nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện, đa chiều về sự giao thoa giữa công nghệ và bản chất nhân sinh.

I. Bản chất xã hội của con người: Nền tảng hữu thể luận của mọi mối quan hệ

1. Con người: Hữu thể của sự hiệp thông

Công đồng Vatican II, qua Hiến chế “Gaudium et Spes” (số 24-25), đã đưa ra một định nghĩa mang tính nền tảng và sâu sắc về con người: Từ bản chất sâu thẳm nhất, con người là một sinh vật xã hội, không chỉ ở mức độ tập tính sống bầy đàn như các loài động vật khác, mà là một chân lý thần học và triết học. Hiến chế nhấn mạnh rằng: “Bản chất xã hội của con người làm rõ rằng sự tiến bộ của con người và sự phát triển của chính xã hội phụ thuộc lẫn nhau” . Điều này xuất phát từ niềm tin Kitô giáo rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa – Đấng không phải là một thực thể đơn độc mà là một sự hiệp thông Ba Ngôi (Tam Bảo). Do đó, con người mang trong mình “mã gen” di truyền của sự kết nối, sự hiệp thông, và sự tương thuộc.

Để hiểu rõ hơn, chúng ta có thể nhìn lại lịch sử nhân loại. Từ thời kỳ đồ đá với các bộ lạc săn bắn hái lượm, nơi mà sự sống còn phụ thuộc vào việc chia sẻ thức ăn và kiến thức, đến các xã hội cổ đại như Ai Cập hay Hy Lạp với hệ thống thành bang và triết lý về “polis” (cộng đồng chính trị) của Aristotle, và tiếp tục đến các mạng lưới cộng đồng hiện đại như các tổ chức phi chính phủ toàn cầu hay các nền tảng mạng xã hội. Tất cả đều minh chứng rằng sự sống còn và phát triển của chúng ta không chỉ dựa vào sức mạnh cá nhân mà còn vào sự tương thuộc lẫn nhau. Trong triết học hiện đại, Martin Buber trong tác phẩm “I and Thou” (Ta và Ngươi) nhấn mạnh rằng mối quan hệ thực sự xảy ra khi chúng ta gặp gỡ “Ngươi” như một chủ thể toàn diện, chứ không phải “Nó” như một đối tượng để sử dụng.

Nếu thiếu đi mối quan hệ với “người khác” (the Other), con người không chỉ rơi vào trạng thái cô độc mà còn đánh mất khả năng hiện thực hóa tiềm năng của chính mình. Các nghiên cứu tâm lý học hiện đại, chẳng hạn như lý thuyết “Hierarchy of Needs” của Abraham Maslow, đặt nhu cầu xã hội (belongingness) ở vị trí trung tâm, chỉ sau nhu cầu sinh lý và an toàn. Hơn nữa, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 (2020-2022), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể về tỷ lệ trầm cảm và lo âu do cô lập xã hội, chứng minh rằng con người không thể tồn tại một mình mà không có sự kết nối chân thực.

2. Sự thay thế nguy hiểm của “Chủ thể ảo”

Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của các “bạn đồng hành kỹ thuật số” – những thực thể ảo được thiết kế để lấp đầy khoảng trống cô đơn. Các ứng dụng như Replika, Character.AI, hay các chatbot tiên tiến như Grok và ChatGPT được lập trình để lắng nghe, phản hồi, và thậm chí “quan tâm” đến người dùng thông qua phân tích dữ liệu và học máy. Tuy nhiên, sự nguy hiểm nằm ở chỗ chúng ta bắt đầu nhầm lẫn giữa sự phản hồi (response) – dựa trên thuật toán xác suất – và sự hiện diện (presence) thực sự của một chủ thể có ý thức.

Nghiên cứu từ Đại học Stanford, đặc biệt là báo cáo năm 2025 về “AI Companions and Loneliness during COVID-19”, đã chỉ ra một nghịch lý đáng báo động: Trong đại dịch, nhiều người tìm đến AI để khỏa lấp nỗi cô đơn, nhưng càng tương tác với máy móc, cảm giác trống rỗng về mặt hiện sinh càng lớn . Lý do là vì mối quan hệ với AI là mối quan hệ một chiều được ngụy trang thành hai chiều. AI không có “ngôi vị” (personhood), không có lịch sử cá nhân, và không có khả năng tự hiến mình một cách tự do. Nó chỉ là một hệ thống xử lý dữ liệu, không thể trải qua đau khổ, niềm vui, hay sự thay đổi thực sự như con người.

Hơn nữa, theo tài liệu “Antiqua et Nova” của Vatican (2025), AI hoạt động dựa trên “lựa chọn kỹ thuật dựa trên tiêu chí đã định nghĩa hoặc suy luận thống kê” , thiếu đi chiều kích tự do và ý thức mà chỉ con người mới có. Bản chất xã hội của con người đòi hỏi sự gặp gỡ giữa hai chủ thể tự do, chứ không phải giữa một chủ thể và một thuật toán. Nếu chúng ta tiếp tục phụ thuộc vào “chủ thể ảo” này, chúng ta có nguy cơ làm suy yếu nền tảng của xã hội, dẫn đến một thế hệ thiếu kỹ năng tương tác thực tế và dễ rơi vào bẫy cô lập tinh thần.

II. Hành trình tìm kiếm sự thật: Đối thoại giữa các “ngôi vị”

1. Trí thông minh đa chiều và sự phong phú của nhân loại

Sự thật không phải là một tệp dữ liệu tĩnh tại để tải về từ đám mây; sự thật được khám phá qua đối thoại, cọ xát ý kiến, và chia sẻ kinh nghiệm sống động. Đức Thánh Cha Phanxicô, trong Thông điệp “Fratelli Tutti” (Tất cả là Anh Em, 2020) và các tài liệu sau này, đã nhắc nhở rằng con người tìm kiếm sự thật không chỉ bằng lý trí logic mà còn qua “sự im lặng và đau khổ”, qua kinh nghiệm sống của cả một dân tộc và cộng đồng . Trí thông minh con người là một bức tranh đa sắc: có lý tính phân tích, có cảm xúc sâu lắng, có trực giác sáng tạo, và có tâm linh siêu việt.

Khi chúng ta giao tiếp, chúng ta không chỉ trao đổi thông tin (information) mà còn trao đổi chính mình (self-giving). Ngôn ngữ cơ thể, sự ngập ngừng trong lời nói, ánh mắt giao thoa, và cả những khoảng lặng đầy ý nghĩa trong cuộc trò chuyện đều mang tải ý nghĩa mà không một hệ thống AI nào, dù là GPT-4o hay các mô hình tiên tiến hơn vào năm 2026, có thể thấu hiểu trọn vẹn. Ví dụ, trong một cuộc trò chuyện về mất mát, con người có thể cảm nhận nỗi đau qua giọng run rẩy hay nước mắt, điều mà AI chỉ có thể mô phỏng qua văn bản hoặc giọng nói tổng hợp.

Các nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu Tâm lý học Stanford cho thấy rằng trí tuệ con người phát triển qua tương tác xã hội, nơi mà sự đa dạng của kinh nghiệm cá nhân tạo nên sự phong phú của kiến thức chung . Nếu chúng ta thay thế điều này bằng AI, chúng ta có nguy cơ tạo ra một xã hội nơi kiến thức bị chuẩn hóa, thiếu chiều sâu cá nhân.

2. Giới hạn của AI trong “Cuộc đối thoại hiện sinh”

Các hệ thống AI hoạt động dựa trên xác suất và nhận diện mẫu hình dữ liệu (pattern recognition), không phải trên trải nghiệm sống thực tế. Trong lĩnh vực tâm lý trị liệu, các ứng dụng như Woebot hay Eliza sử dụng Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT) để đưa ra lời khuyên, nhưng chúng hoàn toàn mù lòa trước nỗi đau hiện sinh của con người – những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống, cái chết, và sự tồn tại. Máy móc không biết “đau”, không biết “chết”, và do đó, không thể thực sự hiểu ý nghĩa của “sống”.

Nghiên cứu từ Stanford năm 2025 cảnh báo rằng AI trong chăm sóc sức khỏe tâm thần có thể rơi ngắn so với con người, thậm chí củng cố stigma hoặc đưa ra phản hồi nguy hiểm . Nếu chúng ta để AI thay thế vai trò của con người trong việc tìm kiếm sự thật và tri thức, chúng ta đang mạo hiểm tạo ra một xã hội nghèo nàn về chiều sâu, nơi mọi câu trả lời đều được chuẩn hóa và đánh mất tính độc đáo của trải nghiệm cá nhân. Đức Thánh Cha Phanxicô trong Encyclical “Dilexit nos” (2024) nhấn mạnh rằng trong kỷ nguyên AI, chúng ta cần quay về với tình yêu thiêng liêng để vượt qua sự lạnh lùng của công nghệ .

III. Thách thức của sự kết nối: Ảo ảnh của sự gần gũi

1. Nghịch lý của sự kết nối số

Công nghệ hứa hẹn mang chúng ta lại gần nhau hơn qua mạng xã hội như Facebook, Twitter (nay là X), Zoom, và các thuật toán kết bạn. Tuy nhiên, Giáo hội và các nhà xã hội học cảnh báo về “sự khao khát không hài lòng” và “sự cô đơn gây hại” ẩn sau màn hình . Sự kết nối qua trung gian AI thường lọc bỏ những phần “gồ ghề” nhưng thiết yếu của mối quan hệ: mùi vị, sự va chạm vật lý, và sự hiện diện vật lý (nhập thể).

Trong Kitô giáo, mối quan hệ đích thực là mối quan hệ “nhập thể” (incarnational relationship), nơi Thiên Chúa đã “xuống thế làm người” để gặp gỡ con người một cách trực tiếp, không qua trung gian ảo . Nghiên cứu từ Pew Research Center cho thấy rằng mặc dù kết nối số tăng, nhưng 50% người Mỹ tin rằng AI làm suy yếu khả năng hình thành mối quan hệ ý nghĩa .

2. Sự suy giảm chất lượng mối quan hệ

Dữ liệu từ Pew Research Center về các ứng dụng hẹn hò sử dụng AI, như Tinder hay Bumble, cho thấy: số lượng kết nối tăng lên, nhưng độ bền vững giảm đi đáng kể . Tại sao? Vì AI tối ưu hóa cho sự phù hợp về dữ liệu (matching), chứ không phải sự cam kết của ý chí (commitment). Một mối quan hệ được xây dựng dựa trên thuật toán dễ dàng bị thay thế khi có một “lựa chọn tốt hơn” xuất hiện. Chúng ta cần sử dụng AI như một cây cầu tạm thời, không phải là đích đến cuối cùng của sự hiệp thông, để tránh sự suy giảm chất lượng mối quan hệ thực tế.

IV. Phân định sự khôn ngoan: Con người, máy móc và “thung lũng kỳ quái”

1. Nhân hóa máy móc: Một sự mê hoặc nguy hiểm

Tiến bộ của AI tạo sinh (Generative AI) đã làm mờ ranh giới bản thể luận, dẫn đến hiện tượng nhân hóa (anthropomorphism) – coi máy móc là con người . Việc gọi AI là “bạn tri kỷ”, “người yêu” hay gán cho chúng các phẩm chất đạo đức là một sự xuyên tạc thực tại. AI, về bản chất, là công cụ, không có lương tri hay trách nhiệm đạo đức.

Các ví dụ như chatbot Replika được người dùng coi là “bạn đời” dẫn đến rủi ro misplaced trust và emotional manipulation . “Sự khôn ngoan thực sự” đòi hỏi một cuộc gặp gỡ với thực tại trần trụi, chứ không phải là sự chìm đắm trong ảo ảnh dễ chịu do máy móc tạo ra.

2. Hệ quả giáo dục: Từ người thầy đến bộ xử lý thông tin

Tác động của việc nhân hóa này đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em. Nếu trẻ em lớn lên và tương tác chủ yếu với các trợ lý ảo như Siri hay robot NAO, chúng có nguy cơ hình thành các mô hình tương tác mang tính “giao dịch” (transactional): Ra lệnh và được đáp ứng .

UNICEF cảnh báo rằng sự phụ thuộc vào AI trong giáo dục có thể làm cùn mòn kỹ năng xã hội và khả năng thấu cảm của thế hệ tương lai, vì AI làm giảm tương tác cá nhân và nhấn mạnh ít hơn vào kỹ năng cảm xúc . Một đứa trẻ cần nhìn thấy sự đam mê trong mắt thầy cô, cần cảm nhận được sự quan tâm và cả sự nghiêm khắc xuất phát từ tình thương – những điều mà thuật toán không thể cung cấp.

V. Sự bất khả của đồng cảm nhân tạo

1. Đồng cảm: Tiếng nói của thân xác và linh hồn

Không có ứng dụng AI nào, dù tinh vi đến đâu, có thể tạo ra sự đồng cảm (empathy) thực sự. Đồng cảm không phải là việc xử lý ngôn ngữ tự nhiên để đưa ra câu trả lời “Tôi hiểu nỗi buồn của bạn”. Đồng cảm là một hiện tượng toàn diện, liên kết giữa thế giới quan, cơ thể vật lý và trải nghiệm sống .

Để đồng cảm, người ta phải có khả năng bị tổn thương. Chỉ kẻ có khả năng chịu đau khổ mới hiểu được nỗi đau của người khác. AI là bất tử (không có sinh lão bệnh tử), vô cảm và vô hồn, chỉ mô phỏng hành vi mà không có trải nghiệm thực .

2. Rủi ro của sự lừa dối cảm xúc

Việc tin tưởng vào sự đồng cảm giả tạo của AI có thể dẫn đến những tổn thương sâu sắc. Khi người dùng nhận ra rằng “người bạn” mà họ tâm sự hằng đêm chỉ là những dòng mã vô tri, cảm giác bị phản bội và cô lập sẽ còn tồi tệ hơn trước . Nghiên cứu Stanford cho thấy AI có thể dẫn đến phụ thuộc cảm xúc không lành mạnh, đặc biệt ở thanh thiếu niên .

VI. Đạo đức và lời mời gọi hiệp thông

1. Sự thật và niềm tin xã hội

Chúng ta phải kiên quyết chống lại sự lừa dối và xuyên tạc. Công nghệ Deepfake, tin giả (fake news) do AI tạo ra, hay việc sử dụng AI để gian lận trong học tập và tình cảm là những hành vi phá hoại nền tảng niềm tin của xã hội . Deepfakes làm giảm lòng tin vào truyền thông và tổ chức, đe dọa dân chủ . Cần có khung pháp lý và giáo dục đạo đức để đảm bảo con người luôn nhận thức rõ: AI là phương tiện, con người là mục đích.

2. Hướng tới một nền văn hóa gặp gỡ đích thực

Cuối cùng, thách thức của AI cũng là một lời mời gọi để chúng ta tái khám phá giá trị của mối quan hệ con người. Thay vì rút lui vào các ốc đảo kỹ thuật số hay tìm kiếm sự thỏa mãn trong các mối quan hệ ảo với máy móc, con người được mời gọi bước ra thế giới thực . Chúng ta cần “cai nghiện” sự tiện lợi của AI để dấn thân vào sự phức tạp nhưng tươi đẹp của tình người. Đó là việc nắm tay một người bệnh, lắng nghe một người bạn đang đau khổ, hay cùng nhau xây dựng cộng đồng. Chỉ trong sự hiệp thông thực sự – nơi có mồ hôi, nước mắt và nụ cười thật – con người mới tìm thấy sự hoàn thiện trọn vẹn của mình.

Trí tuệ nhân tạo là một thành tựu rực rỡ của trí tuệ con người, một món quà mà Thiên Chúa cho phép con người sáng tạo nên. Tuy nhiên, nó phải mãi mãi đóng vai trò là “người phục vụ” chứ không phải “người thay thế”. Tương lai của mối quan hệ con người không phụ thuộc vào việc thuật toán thông minh đến đâu, mà phụ thuộc vào việc chúng ta có đủ can đảm để sống thật, yêu thật và kết nối thật với nhau hay không. Trong thời đại máy móc lên ngôi, việc giữ gìn “tính người” chính là nhiệm vụ thiêng liêng và cấp bách nhất của chúng ta. Như Đức Thánh Cha Phanxicô nhắc nhở trong “Antiqua et Nova”, AI phải phục vụ phẩm giá con người, không phải thay thế nó . Chỉ bằng cách này, chúng ta mới có thể vượt qua thách thức và tận dụng công nghệ để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn.

Lm. Anmai, CSsR

VAI TRÒ CỦA ĐẠO ĐỨC TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN VÀ SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) – Lm. Anmai, CSsR

Trong thời đại số hóa ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày, từ các ứng dụng hỗ trợ cá nhân hóa đến các hệ thống tự động hóa quy mô lớn trong ngành công nghiệp, y tế, giáo dục và an ninh. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI không chỉ mang lại lợi ích mà còn đặt ra nhiều thách thức đạo đức sâu sắc. Bài viết này sẽ khám phá vai trò của đạo đức trong việc phát triển và sử dụng AI, dựa trên các nguyên tắc nhân văn, tôn giáo và xã hội. Chúng ta sẽ phân tích cách mà đạo đức không chỉ là một yếu tố bổ sung mà là nền tảng cốt lõi để đảm bảo AI phục vụ lợi ích của con người, tôn trọng phẩm giá nhân loại và thúc đẩy công ích. Để làm rõ hơn, chúng ta sẽ mở rộng từ các khía cạnh triết lý, thực tiễn ứng dụng, đến các ví dụ cụ thể và các khuyến nghị chính sách, nhằm làm cho nội dung trở nên toàn diện và sâu sắc hơn.

Bối cảnh lịch sử và triết lý về đạo đức trong công nghệ

Trước khi đi sâu vào vai trò của đạo đức trong AI, cần hiểu rằng công nghệ nói chung, và AI nói riêng, không phải là sản phẩm trung lập. Từ thời cổ đại, con người đã nhận ra rằng các phát minh kỹ thuật luôn gắn liền với giá trị đạo đức. Chẳng hạn, trong triết học Hy Lạp cổ, Aristotle đã thảo luận về “techne” (nghệ thuật kỹ thuật) như một phần của trí tuệ thực hành, phải được hướng dẫn bởi “phronesis” (sự khôn ngoan đạo đức). Trong bối cảnh hiện đại, các nhà triết học như Martin Heidegger đã cảnh báo về “Gestell” – cách mà công nghệ có thể “khung” lại nhận thức của con người, biến thế giới thành tài nguyên khai thác mà không quan tâm đến bản chất nhân văn.

Áp dụng vào AI, chúng ta thấy rằng AI không chỉ là thuật toán mà còn là sự phản ánh của ý chí con người. Trên cơ sở cân nhắc này, người ta có thể hỏi làm thế nào AI có thể được sử dụng trong khuôn khổ của kế hoạch thiêng liêng – một khái niệm thường được đề cập trong các tài liệu tôn giáo, chẳng hạn như trong Kitô giáo. Hoạt động khoa học kỹ thuật không trung lập, vì đó là một nỗ lực của con người mà nhân văn và các khía cạnh văn hóa của tinh thần con người. Như trong tài liệu Vatican II, khoa học và kỹ thuật được coi là phần của sự hợp tác giữa con người với Đấng Tạo Hóa trong việc hoàn thiện tạo vật. Điều này nhấn mạnh rằng mọi tiến bộ công nghệ phải được đặt trong bối cảnh đạo đức lớn hơn, nơi con người không chỉ là người sáng tạo mà còn là người quản lý có trách nhiệm.

Để mở rộng, hãy xem xét lịch sử phát triển AI. Từ những năm 1950 với Alan Turing và khái niệm “máy Turing”, đến sự bùng nổ của học máy (machine learning) trong thập niên 2010 nhờ dữ liệu lớn (big data) và sức mạnh tính toán, AI đã tiến bộ vượt bậc. Tuy nhiên, các vụ việc như scandal Cambridge Analytica năm 2018, nơi AI được sử dụng để thao túng dư luận, cho thấy thiếu đạo đức có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Do đó, đạo đức không chỉ là “phụ kiện” mà là yếu tố quyết định sự bền vững của AI.

AI như thành quả của trí thông minh con người và quà tặng thiêng liêng

AI là một thành quả của những khả năng vốn có trong trí thông minh của con người, bao gồm nghiên cứu khoa học và phát triển kỹ thuật. Đây là một phần của việc “hợp tác của con người với Đức Chúa Trời trong sự hoàn hảo của tạo vật hữu hình”. Đồng thời, tất cả các thành tựu khoa học kỹ thuật cuối cùng là quà tặng từ Chúa. Vì lý do này, mọi người phải luôn trình bày những món quà của họ với quan điểm cao hơn Ngài đã ban cho nó.

Mở rộng khái niệm này, trí thông minh con người không chỉ là khả năng logic mà còn bao gồm sự sáng tạo, đồng cảm và đạo đức. AI, dù tiên tiến đến đâu, vẫn chỉ là công cụ do con người tạo ra. Ví dụ, trong y tế, AI như hệ thống chẩn đoán hình ảnh (ví dụ: IBM Watson Health) có thể cứu sống hàng triệu người bằng cách phát hiện ung thư sớm hơn. Tuy nhiên, nếu không có đạo đức, AI có thể dẫn đến phân biệt đối xử, như khi thuật toán nhận diện khuôn mặt thiên vị đối với người da màu, như trường hợp của Google Photos năm 2015 nhầm lẫn người da đen với khỉ đột. Do đó, việc coi AI là “quà tặng” đòi hỏi con người phải sử dụng nó với lòng biết ơn và trách nhiệm, tránh lạm dụng để phục vụ lợi ích cá nhân hoặc quyền lực.

Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa, AI phải được phát triển để giảm bất bình đẳng. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc năm 2023, AI có thể tạo ra 97 triệu việc làm mới nhưng cũng loại bỏ 85 triệu việc làm cũ, chủ yếu ở các nước đang phát triển. Đạo đức ở đây yêu cầu các nhà phát triển ưu tiên “AI vì lợi ích xã hội” (AI for Good), như chương trình của UNESCO nhằm sử dụng AI để giải quyết biến đổi khí hậu.

 Biết ơn công nghệ nhưng phản đối những ứng dụng vi phạm phẩm giá con người

Chúng ta có thể biết ơn thừa nhận công nghệ “đã gây ra vô số điều xấu xa đã làm hại con người và hạn chế nó” và chúng ta chỉ có thể vui mừng về sự kiện này. Tuy nhiên, không phải tất cả những đổi mới công nghệ trong bản thân nó đại diện cho sự tiến bộ thực sự. Do đó, Giáo hội đặc biệt phản đối những ứng dụng sự thiêng liêng của cuộc sống hoặc phẩm giá của con người. Giống như bất kỳ nỗ lực nào khác của con người, công nghệ sự phát triển nên được tập trung vào việc phục vụ con người và đóng góp vào nỗ lực của để đóng góp cho “một công lý lớn hơn, một tình huynh đệ đầy đủ hơn và một trật tự nhân đạo hơn của sự phụ thuộc lẫn nhau xã hội”, mà “có giá trị hơn tiến bộ kỹ thuật”. Lo ngại về ý nghĩa đạo đức của công nghệ Sự phát triển được chia sẻ không chỉ trong Giáo hội, mà còn bởi các nhà khoa học, công nghệ và hiệp hội nghề nghiệp, những người ngày càng đòi hỏi về đạo đức phản ánh để thúc đẩy tiến bộ này một cách có trách nhiệm.

Để làm rõ, hãy phân tích các ví dụ cụ thể. Công nghệ đã mang lại lợi ích như vaccine COVID-19 được phát triển nhanh chóng nhờ mô hình AI dự đoán protein. Nhưng đồng thời, AI trong giám sát (như hệ thống nhận diện khuôn mặt ở Trung Quốc) có thể vi phạm quyền riêng tư, dẫn đến “xã hội kiểm soát” như George Orwell mô tả trong “1984”. Giáo hội Công giáo, qua các thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phanxicô như “Laudato Si'” (2015), nhấn mạnh rằng tiến bộ kỹ thuật phải phục vụ công lý xã hội, không phải tăng cường bất bình đẳng.

Các tổ chức như IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) đã phát hành “Ethically Aligned Design” năm 2019, kêu gọi đạo đức trong AI. Tương tự, EU đã ban hành Đạo luật AI năm 2024, phân loại AI theo mức độ rủi ro và yêu cầu đánh giá đạo đức cho các ứng dụng cao rủi ro như tuyển dụng hoặc tín dụng. Điều này cho thấy sự đồng thuận toàn cầu rằng đạo đức không chỉ là lý thuyết mà phải được tích hợp vào thực tiễn.

Tầm quan trọng của trách nhiệm đạo đức dựa trên phẩm giá con người

Để những thách thức, sự chú ý phải được chú ý đến tầm quan trọng của trách nhiệm đạo đức, dựa trên phẩm giá và phẩm giá của ơn gọi của con người. Nguyên tắc này cũng áp dụng cho các câu hỏi về AI. Ở đây, khía cạnh đạo đức là điều tối quan trọng, vì chính con người người thiết kế hệ thống và xác định chúng được sử dụng để làm gì. Giữa một cỗ máy và một con người, chỉ có cái sau thực sự là một tác nhân đạo đức, tức là một chủ thể có trách nhiệm đạo đức tự do trong các quyết định của mình và hậu quả của nó được chấp nhận; Chỉ có con người mới có mối quan hệ với sự thật và sự thiện, được hướng dẫn bởi của lương tâm luân lý, kêu gọi họ “vì tình yêu và làm điều thiện và kềm chế điều ác” và “sự thật, liên quan đến điều thiện tối thượng, đối với Thiên Chúa, từ người mà con người bị thu hút”. Chỉ có con người mới có thể nhận thức đủ về bản thân để có thể lắng nghe và làm theo tiếng nói của lương tâm bằng cách tham gia vào mọi tình huống thận trọng vì lợi ích có thể. Điều này cũng là một phần của việc thực hành trí thông minh của con người.

Mở rộng, phẩm giá con người là nền tảng của mọi hệ thống đạo đức, như được khẳng định trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (1948). Trong AI, điều này có nghĩa là con người phải là trung tâm, không phải máy móc. Ví dụ, trong xe tự lái, AI có thể phải quyết định giữa cứu hành khách hay người đi bộ (vấn đề “trolley problem”). Chỉ con người mới có lương tâm để cân nhắc đạo đức, không phải thuật toán. Các nhà nghiên cứu như Timnit Gebru (bị Google sa thải năm 2020 vì chỉ trích thiên vị AI) nhấn mạnh rằng đạo đức phải bao gồm đa dạng trong đội ngũ phát triển để tránh thiên vị giới tính hoặc chủng tộc.

Hơn nữa, lương tâm luân lý đòi hỏi đào tạo liên tục. Các chương trình giáo dục như khóa học “Ethics in AI” tại MIT dạy sinh viên cách tích hợp đạo đức vào mã code, sử dụng khung như “Value Sensitive Design”.

AI có thể được sử dụng cho mục đích tích cực hoặc tiêu cực

Giống như bất kỳ sản phẩm nào tâm trí con người, AI cũng có thể được sử dụng cho các mục đích tích cực hoặc tiêu cực. Nếu nó được sử dụng theo cách tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy hạnh phúc của các cá nhân và cộng đồng, nó có thể cung cấp đóng góp tích cực cho ơn gọi của con người. Tuy nhiên, cũng có ở đây, như trong tất cả các lĩnh vực mà mọi người phải đưa ra quyết định, một cái bóng của cái ác. Nơi tự do của con người mang lại cơ hội để để chọn cái ác, đánh giá đạo đức của công nghệ này phụ thuộc vào nó được chỉ đạo và sử dụng như thế nào.

Ví dụ tích cực: AI trong nông nghiệp, như hệ thống dự đoán hạn hán của Microsoft, giúp nông dân ở châu Phi tăng năng suất. Tiêu cực: AI trong vũ khí tự động (LAWS – Lethal Autonomous Weapons Systems) có thể dẫn đến chiến tranh không nhân đạo. Liên Hợp Quốc đang thảo luận cấm vũ khí này từ năm 2013. Đạo đức ở đây yêu cầu “nguyên tắc kép”: công nghệ phải phục vụ thiện, không ác.

. Ý nghĩa đạo đức của mục tiêu và phương tiện trong AI

Có ý nghĩa đạo đức là không chỉ mục đích mà còn là phương tiện để đạt được chúng; cái nhìn tổng thể và hiểu biết về người được nhúng vào các hệ thống như vậy. Sản phẩm công nghệ phản ánh thế giới quan của các nhà phát triển, chủ sở hữu, người sử dụng và cơ quan quản lý của họ, và với sức mạnh của họ, họ “định hình thế giới và liên quan lương tâm ở cấp độ giá trị”. Ở cấp độ xã hội, một số phát triển công nghệ cũng có thể tăng cường các mối quan hệ và động lực quyền lực không tương thích với quan điểm đúng đắn về con người và xã hội.

Do đó, cả hai các mục tiêu và phương tiện được sử dụng trong một ứng dụng cụ thể của AI cũng như tầm nhìn tổng thể mà nó thể hiện để đảm bảo rằng họ tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy công ích. Thật vậy, như Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã nói, “mọi người và mọi người phải Phẩm giá vốn có của mỗi người phụ nữ là một tiêu chí quan trọng trong việc đánh giá các công nghệ mới nổi” “sẽ nâng cao sự tích cực về đạo đức của họ đến mức độ bằng cách giúp thể hiện phẩm giá này và thể hiện ở tất cả các cấp độ của cuộc sống con người”, bao gồm cả các lĩnh vực kinh tế và xã hội. Theo nghĩa này, trí thông minh của con người không chỉ đóng vai trò trong việc phát triển và sản xuất công nghệ, mà còn trong việc hướng dẫn Sử dụng phù hợp với lợi ích thực sự của con người. Trách nhiệm thực hiện sự quản lý này một cách khôn ngoan thuộc về tất cả mọi người của xã hội, thực hiện nguyên tắc phụ trợ và các nguyên tắc khác của học thuyết xã hội của Giáo hội.

Mở rộng, phương tiện bao gồm dữ liệu huấn luyện AI. Nếu dữ liệu thiên vị, AI sẽ thiên vị. Ví dụ, Amazon hủy bỏ công cụ tuyển dụng AI năm 2018 vì thiên vị chống lại phụ nữ. Tầm nhìn tổng thể phải dựa trên công ích, như nguyên tắc “subsidiarity” trong học thuyết xã hội Công giáo, nơi quyết định được đưa ra ở cấp thấp nhất có thể.

Hỗ trợ cho tự do và ra quyết định của con người

Nghĩa vụ: đảm bảo AI luôn có giá trị cao nhất về nhân phẩm của mỗi người con người và sự trọn vẹn của ơn gọi của anh ấy là một tiêu chí khác biệt, liên quan đến các nhà phát triển, chủ sở hữu, nhà điều hành và cơ quan quản lý cũng như người dùng cuối, và áp dụng cho tất cả các ứng dụng của công nghệ ở tất cả các cấp.

Phân tích hàm ý của nguyên tắc này có thể được kết hợp với việc xem xét ý nghĩa của về trách nhiệm đạo đức. Vì nhân quả đạo đức chỉ áp dụng cho cá nhân, nhưng không áp dụng cho các tác nhân nhân tạo, điều tối quan trọng là phải xác định những người chịu trách nhiệm về các quy trình AI xác định và xác định, đặc biệt là đối với những người có khả năng học tập, sửa chữa và lập trình lại. Thực nghiệm (“Từ dưới lên”) Các phương pháp và mạng nơ-ron rất sâu cho phép AI giải quyết các vấn đề phức tạp, nhưng chúng cũng gây khó khăn cho việc hiểu Các quy trình đã dẫn đến các giải pháp như vậy. Điều này gây khó khăn cho việc xác định trách nhiệm, bởi vì nếu một ứng dụng AI tạo ra kết quả không mong muốn, sẽ rất khó để xác định họ có thể được quy cho ai là. Để giải quyết vấn đề này, loại thủ tục phân bổ phải là trách nhiệm giải trình phức tạp và tự động hóa cao bối cảnh mà kết quả thường chỉ ở mức trung bình đến trung bình cao có thể quan sát được trong dài hạn. Do đó, điều quan trọng là người các quyết định dựa trên AI, chịu trách nhiệm về chúng và có thể ở mọi giai đoạn của quá trình ra quyết định trách nhiệm giải trình đối với việc sử dụng AI.

Ngoài định nghĩa về trách nhiệm cũng phải xác định các mục đích được giao cho các hệ thống AI. Ngay cả khi họ sử dụng cơ chế học tập tự động không giám sát và đôi khi đi theo những con đường khó hiểu, cuối cùng họ theo đuổi những mục tiêu do con người giao cho chúng và phải tuân theo các quy trình mà họ đã thiết kế và lập trình. Đây là một thách thức, bởi vì càng nhiều mô hình AI có khả năng học tập độc lập thì càng ít có khả năng kiểm soát chúng để đảm bảo rằng các ứng dụng như vậy phục vụ mục đích của con người. Nó đại diện cho câu hỏi quan trọng là làm thế nào để đảm bảo rằng Hệ thống AI được sử dụng vì lợi ích của con người chứ không phải chống lại họ.

Nếu có đạo đức việc sử dụng các hệ thống AI chủ yếu ảnh hưởng đến những người phát triển chúng, sản xuất, quản lý và giám sát, trách nhiệm đó thuộc về cũng với người dùng. Bởi vì, như Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã lưu ý: “Cỗ máy cái gì là một lựa chọn kỹ thuật trong số một số khả năng và dựa trên dựa trên các tiêu chí được xác định rõ ràng hoặc dựa trên suy luận thống kê. Mặt khác, con người không chỉ lựa chọn, mà còn ở trong trái tim mình đối với một quyết định.” Bất kỳ ai sử dụng AI để hoàn thành nhiệm vụ và theo dõi kết quả của nó tạo ra một bối cảnh trong đó anh ta chịu trách nhiệm cuối cùng về quyền lực mà anh ta đã trao tặng. Do đó, trong phạm vi mà AI cho phép con người ra quyết định, các thuật toán tạo ra chúng Đủ đáng tin cậy, an toàn và mạnh mẽ để đối phó với sự không phù hợp cũng như minh bạch trong hoạt động của chúng để Giảm thiểu thành kiến và tác dụng phụ không mong muốn. Khung pháp lý cần đảm bảo rằng tất cả các pháp nhân đều có quyền truy cập vào sử dụng AI và tất cả các hậu quả liên quan đến nó, với các biện pháp phù hợp để đảm bảo tính minh bạch, bảo mật và trách nhiệm giải trình. Ngoài ra, người dùng nên đảm bảo rằng họ nhận thức được quyết định không quá phụ thuộc vào AI, và do đó đã có mức độ phụ thuộc cao vào công nghệ, điều này làm cho ngày nay xã hội.

Đạo đức và đạo đức Học thuyết xã hội của Giáo hội giúp chuẩn bị cho việc sử dụng AI mà khả năng hành động của con người. Cần tính đến những cân nhắc về công lý các vấn đề như thúc đẩy một xã hội công bằng bảo vệ an ninh quốc tế và thúc đẩy hòa bình. Bằng cách thực hiện sự thận trọng, các cá nhân và Cộng đồng phân biệt cách AI được sử dụng vì lợi ích của nhân loại đồng thời tránh các ứng dụng làm suy yếu phẩm giá con người hoặc gây hại cho hành tinh. Trong bối cảnh này, khái niệm “trách nhiệm” không chỉ nên được hiểu theo nghĩa hẹp nhất của nó, nhưng như “mối quan tâm cho người khác […] và không […] chỉ đơn thuần là một tài khoản cho những gì “.

Do đó, với tư cách là AI công nghệ, một phần của phản ứng có ý thức và có trách nhiệm đối với Trở thành ơn gọi tốt đẹp của nhân loại. Tuy nhiên, như đã nói ở trên, nó phải là trí thông minh của con người theo cách mà nó có thể được kết nối với ơn gọi này và đảm bảo sự tôn trọng nhân phẩm của con người. Để ghi nhận “phẩm giá cao cả”, Công đồng Vatican II tuyên bố rằng ” trật tự xã hội và sự phát triển của nó […] liên tục quan tâm đến hạnh phúc của con người [phải] được định hướng”. Trong bối cảnh này, việc sử dụng AI, như Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã nói, phải “Đi kèm với đạo đức […] dựa trên lợi ích chung, của một đạo đức tự do, trách nhiệm và tình huynh đệ, đó là có thể thúc đẩy sự phát triển toàn diện của con người trong mối quan hệ với những người khác và đến sự sáng tạo”.

Để mở rộng phần này, hãy xem xét khái niệm “explainable AI” (XAI), nơi AI phải minh bạch để con người có thể hiểu và chịu trách nhiệm. Ví dụ, trong ngân hàng, AI phê duyệt vay phải giải thích lý do từ chối để tránh phân biệt đối xử. Trách nhiệm cũng mở rộng đến người dùng: một bác sĩ sử dụng AI chẩn đoán phải kiểm tra lại, không mù quáng tin tưởng. Học thuyết xã hội Công giáo nhấn mạnh công lý, như trong “Pacem in Terris” (1963), yêu cầu AI thúc đẩy hòa bình, không phải xung đột (ví dụ: tránh AI trong chiến tranh mạng).

Trong tương lai, vai trò của đạo đức trong AI sẽ càng quan trọng khi công nghệ tiến đến AGI (Artificial General Intelligence). Các thách thức bao gồm mất việc làm, mất quyền riêng tư và “singularities” (điểm kỳ dị) nơi AI vượt qua con người. Giải pháp: thành lập các ủy ban đạo đức quốc tế, tích hợp đạo đức vào giáo dục STEM, và thúc đẩy “human-centered AI”.

Kết luận, đạo đức không chỉ giới hạn mà còn nâng tầm AI, đảm bảo nó phục vụ ơn gọi con người. Bằng cách đặt phẩm giá con người làm trung tâm, chúng ta có thể xây dựng một tương lai nơi AI là đồng minh, không phải mối đe dọa.

Lm. Anmai, CSsR

VỊ THẾ ĐỘC TÔN CỦA CON NGƯỜI TRONG VŨ TRỤ – Lm. Anmai, CSsR

Từ thuở bình minh của lịch sử nhân loại, câu hỏi về bản chất con người – “Con người là gì?” – luôn song hành với một câu hỏi cốt lõi khác: “Trí thông minh là gì?”. Đây không phải là những thắc mắc ngẫu nhiên, mà là những vấn đề hiện sinh sâu sắc, định hình toàn bộ hành trình tư tưởng của loài người. Trong bối cảnh lịch sử tư tưởng phương Tây, nơi mà di sản triết học Hy Lạp cổ đại hòa quyện chặt chẽ với mạc khải Kitô giáo, trí thông minh được nâng lên vị trí trung tâm, trở thành chìa khóa để giải mã nhân tính. Aristotle, một trong những trụ cột của triết học cổ điển, đã mở đầu kiệt tác Metaphysics (Siêu hình học) của mình bằng một tuyên ngôn bất hủ: “Tất cả mọi người, theo bản chất, đều khao khát tri thức”. Lời khẳng định này không chỉ phản ánh sự tò mò tự nhiên của con người mà còn hé lộ một xung lực sâu xa hơn, một khát vọng hiện sinh thúc đẩy loài người vượt qua những ràng buộc của thực tại hiện hữu (“đang là”) để vươn tới những chân trời lý tưởng (“phải là”).

Khả năng trừu tượng hóa – tức là năng lực tách biệt bản chất (essence) khỏi những hiện tượng bề mặt (accidents), nắm bắt ý nghĩa phổ quát từ những sự vật cụ thể – chính là ranh giới rõ ràng nhất phân biệt con người với thế giới động vật. Trong khi động vật bị ràng buộc vào thế giới của phản xạ bản năng, gắn bó trực tiếp với môi trường xung quanh mà không có khả năng suy tư trừu tượng, thì con người, nhờ vào trí thông minh, có thể kiến tạo một “thế giới” theo nghĩa triết học sâu sắc: một không gian của ý nghĩa, biểu tượng, ngôn ngữ và văn hóa. Điều này không chỉ là một đặc trưng sinh học mà còn là nền tảng cho sự phát triển của xã hội loài người, từ những bộ lạc nguyên thủy đến các nền văn minh phức tạp.

Truyền thống Kitô giáo, kế thừa và làm phong phú thêm di sản Hy Lạp, đã nâng tầm khái niệm trí thông minh lên một chiều kích mới thông qua lăng kính của Sự Sáng Tạo và Nhập Thể. Trong thần học Kitô giáo, con người không chỉ được xem là “con vật có lý trí” (animal rationale) như Aristotle mô tả, mà còn là một hữu thể ngôi vị (person), một sự hợp nhất mầu nhiệm giữa thể xác và linh hồn. Con người vừa cắm rễ sâu vào thế giới vật chất, gắn bó với đất mẹ và các yếu tố tự nhiên, vừa vươn mình về phía vĩnh cửu, hướng tới những giá trị tinh thần và siêu việt. Điều này tạo nên một nhân học toàn diện, nơi trí thông minh không phải là một chức năng cô lập mà là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ sự hiện hữu con người.

Bài luận này sẽ khám phá sâu sắc cấu trúc đa chiều của trí thông minh con người qua các lăng kính chính: tính hợp lý (sự hài hòa giữa trực giác và suy luận), tính nhập thể (sự gắn kết với thân xác), tính quan hệ (bản chất đối thoại và cộng đồng), định hướng về chân lý (khát vọng siêu việt), sứ mạng quản gia (trách nhiệm với sáng tạo), sự hiểu biết toàn diện (kết hợp đầu óc và trái tim), và cuối cùng là sự phân định rõ ràng với Trí tuệ Nhân tạo (AI). Thông qua phân tích này, chúng ta không chỉ làm rõ bản chất trí thông minh trong truyền thống triết học và thần học Kitô giáo mà còn khẳng định vị thế độc tôn của con người trong vũ trụ, như một sinh vật được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa.

Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần quay về với bối cảnh lịch sử. Triết học Hy Lạp, đặc biệt qua Plato và Aristotle, đã đặt nền móng cho khái niệm trí thông minh như một năng lực nhận thức cao cấp. Plato, trong Cộng hòa, mô tả trí tuệ như một hành trình từ hang tối (thế giới giác quan) lên ánh sáng (thế giới ý niệm), nơi con người đạt đến sự nhận thức chân thực. Aristotle, ngược lại, nhấn mạnh vào sự cân bằng giữa lý thuyết và thực tiễn, coi trí thông minh là công cụ để phân loại và hiểu biết thế giới tự nhiên. Khi Kitô giáo tiếp nhận di sản này, các Giáo phụ như Thánh Augustine đã hòa quyện nó với đức tin, khẳng định rằng trí tuệ con người là món quà từ Thiên Chúa, giúp con người nhận biết Đấng Tạo Hóa. Thánh Thomas Aquinas sau này tổng hợp tất cả, tạo nên một hệ thống nhân học vững chắc, nơi trí thông minh là cầu nối giữa tạo vật và Tạo Hóa.

1. Tính Hợp Lý: Sự Hợp Nhất Giữa Trực Giác (Intellectus) và Suy Luận (Ratio)

Trong dòng chảy phong phú của triết học kinh viện (Scholasticism), đặc biệt qua tư tưởng vĩ đại của Thánh Thomas Aquinas, trí thông minh không bao giờ bị thu hẹp thành một khả năng tính toán cơ học hay xử lý dữ liệu logic đơn thuần. Thay vào đó, truyền thống này phân biệt một cách tinh tế nhưng không tách rời hai khía cạnh cốt lõi của trí tuệ: Intellectus (Trí tuệ/Trực giác) và Ratio (Lý trí/Suy luận).

Intellectus đại diện cho khả năng “nhìn thấy” chân lý một cách trực tiếp, thấu suốt vào bản chất nội tại của sự vật mà không cần qua các bước lập luận trung gian. Nó giống như một tia sáng bất chợt lóe lên, giúp con người nắm bắt ngay lập tức các nguyên lý đầu tiên, chẳng hạn như nguyên lý không mâu thuẫn (một vật không thể vừa là A vừa không là A cùng lúc) hoặc nguyên lý nhân quả. Đây là cái nhìn của sự chiêm nghiệm, một trạng thái tĩnh lặng nơi trí tuệ nghỉ ngơi trong sự thật, tương tự như khoảnh khắc “eureka” trong khoa học hoặc sự ngộ đạo trong tôn giáo. Thánh Thomas mô tả Intellectus như một năng lực thụ động nhưng cao quý, nơi trí tuệ mở ra để đón nhận thực tại mà không cần nỗ lực.

Ngược lại, Ratio là khả năng “bước đi” một cách có hệ thống từ cái đã biết đến cái chưa biết, thông qua các quá trình phân tích, tổng hợp, diễn dịch và quy nạp. Đây là sự lao động tích cực của tư duy, đòi hỏi thời gian, nỗ lực và phương pháp. Ví dụ, trong toán học, Ratio giúp chúng ta chứng minh định lý từ các tiên đề; trong khoa học, nó dẫn dắt từ quan sát đến lý thuyết. Thánh Thomas nhấn mạnh rằng Intellectus và Ratio không phải là hai năng lực riêng biệt, đối lập nhau, mà là hai “nhịp đập” hài hòa của cùng một trái tim trí thức. Intellectus là điểm khởi đầu (nơi ta nhận ra nguyên lý cơ bản) và điểm đến (nơi ta chiêm ngưỡng chân lý toàn vẹn), trong khi Ratio là con đường dẫn dắt, với những khúc quanh co của lập luận và khám phá.

Sự tổng hợp này tạo nên “hoạt động của con người như con người” – một hoạt động mang tính nhân bản sâu sắc nhất, phân biệt chúng ta với máy móc hoặc động vật. Để minh họa, hãy nghĩ đến quá trình sáng tạo nghệ thuật: một nghệ sĩ có thể có khoảnh khắc trực giác (Intellectus) khi hình dung ý tưởng tổng thể, nhưng phải sử dụng suy luận (Ratio) để vẽ chi tiết, chỉnh sửa và hoàn thiện tác phẩm.

Tác động toàn diện của tính hợp lý lan tỏa đến mọi khía cạnh của sự hiện hữu con người. Khi Kitô giáo khẳng định con người là “sinh vật có lý trí”, điều này không ám chỉ một cái đầu to lớn trên một cơ thể yếu ớt, mà là một “mô thức” (form) định hình toàn bộ bản thể. Tính hợp lý thấm nhuần vào:

• Cảm xúc: Nỗi buồn hay niềm vui của con người không phải là phản xạ thuần túy như ở động vật, mà mang ý nghĩa lý trí. Chúng ta buồn vì mất mát một giá trị đạo đức hoặc tinh thần, vui vì đạt được sự thật hoặc công lý. Thánh Augustine, trong Confessions, mô tả cảm xúc như một phần của hành trình lý trí hướng tới Thiên Chúa.
• Ý chí: Chúng ta không chỉ “muốn” theo bản năng mà “lựa chọn” dựa trên phán đoán lý trí, cân nhắc hậu quả đạo đức và mục đích cuối cùng. Điều này liên kết với khái niệm tự do trong thần học, nơi ý chí được lý trí soi sáng để hướng tới cái thiện.
• Thân xác: Cấu trúc sinh học của con người – từ dáng đứng thẳng giúp quan sát thế giới, đôi tay khéo léo để chế tạo công cụ, đến thanh quản phức tạp cho ngôn ngữ – đều được “thiết kế” để phục vụ trí thông minh. Trong Summa Theologica, Thánh Thomas giải thích rằng thân xác là khí cụ của linh hồn, nơi lý trí biểu lộ qua hành động vật lý.

Do đó, lý trí chính là dấu ấn rõ nét nhất của “Hình ảnh Thiên Chúa” (Imago Dei) trong con người, có khả năng nâng cao, thánh hóa và biến đổi toàn bộ hành động, ý chí và ước muốn. Trong bối cảnh hiện đại, khi khoa học nhận thức ngày càng khám phá não bộ, truyền thống Kitô giáo nhắc nhở rằng lý trí không chỉ là hoạt động điện hóa mà là một năng lực siêu việt, hướng tới sự vĩnh cửu.

2. Nhập Thể: Trí Thông Minh Trong Một Thân Xác

Khác biệt hoàn toàn với các trường phái duy tâm (như Plato, đôi khi bị hiểu lầm là coi thân xác như tù ngục của linh hồn) hay duy vật (coi trí tuệ chỉ là sản phẩm phụ của não bộ), thần học Kitô giáo đề cao một “Nhân học Nhập thể” – nơi trí thông minh được gắn kết mật thiết với thân xác, tạo nên một sự thống nhất bản thể.

Sự thống nhất này khẳng định rằng con người không phải là một linh hồn bất tử bị giam hãm trong một cơ thể tạm bợ, như trong nhị nguyên Cartesian (Descartes phân biệt res cogitans – tinh thần – và res extensa – vật chất). Thay vào đó, con người là một hữu thể duy nhất, nơi tinh thần và vật chất đan xen không thể tách rời, giống như hình thức và chất liệu trong triết học Aristotle. Giáo lý Kitô giáo về sự phục sinh thân xác là minh chứng hùng hồn: thân xác không phải là “chiếc áo rách” bị vứt bỏ sau cái chết, mà là một phần vĩnh cửu của căn tính con người, sẽ được biến đổi và vinh hiển trong đời sau.

Trí tuệ con người hoạt động qua các giác quan, như Thánh Thomas Aquinas tiếp bước Aristotle khẳng định: “Không có gì trong trí tuệ mà không đi qua các giác quan” (Nihil est in intellectu quod non sit prius in sensibus). Điều này nghĩa là trí thông minh cần đôi mắt để quan sát, đôi tai để lắng nghe, đôi tay để chạm và trải nghiệm thế giới. Linh hồn, dù có khả năng siêu việt vượt lên vật chất và thời gian (ví dụ, suy tư về khái niệm trừu tượng như vô hạn hay Thiên Chúa), vẫn phụ thuộc vào cơ thể như một “khí cụ” để hiện thực hóa tiềm năng. Không có thân xác, trí tuệ sẽ thiếu dữ liệu cảm giác, trở nên trừu tượng và cô lập.

Đỉnh cao của quan điểm này là mầu nhiệm Ngôi Lời Nhập Thể – Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa trở thành xác phàm. Trong Ngài, trí tuệ thiêng liêng của Thiên Chúa được diễn tả qua ngôn ngữ, hành động và cảm xúc con người, chứng minh rằng thân xác không phải là trở ngại mà là phương tiện cho sự mặc khải. Điều này tạo nên một nhân học hiện thực và toàn diện: con người là “thể xác và linh hồn hợp nhất”. Trái lại, một trí thông minh tách rời khỏi cảm giác, cảm xúc và thân xác – như trong trường hợp của AI – sẽ là một trí thông minh khiếm khuyết, thiếu “hồn” và sự sống thực thụ.

Để mở rộng, hãy xem xét các hàm ý lịch sử. Trong thời Trung cổ, các tranh luận về nhị nguyên đã dẫn đến các lạc giáo như Manichaeism, coi thân xác là xấu xa. Kitô giáo bác bỏ điều này, nhấn mạnh sự thánh thiện của thân xác qua các bí tích như Thánh Thể. Trong thời hiện đại, với sự phát triển của y học và sinh học, quan điểm nhập thể giúp giải thích tại sao trí tuệ con người bị ảnh hưởng bởi sức khỏe thể chất, như bệnh tật hay tuổi tác, nhưng vẫn giữ được chiều kích siêu việt.

3. Quan Hệ: Trí Thông Minh Mang Tính Đối Thoại (Dialogical)

Trí thông minh trong truyền thống Kitô giáo không phải là một hành trình cô độc của “cái tôi” (ego) trong tháp ngà lý thuyết, mà là một quá trình quan hệ, đối thoại và hiệp thông. Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, trong triết học nhân vị của mình, nhấn mạnh rằng bản tính con người được sắp đặt để hướng tới sự hiệp thông với người khác . Chúng ta không tự mình phát minh ra ngôn ngữ, tri thức hay văn hóa; tất cả đều được nhận lãnh từ cộng đồng, qua giáo dục, truyền thống và tương tác xã hội. Trí thông minh phát triển thông qua sự đối thoại, tranh luận, hợp tác và thậm chí xung đột – như trong các hội nghị thần học hay tranh luận triết học.

Nền tảng sâu xa của tính quan hệ này nằm ở thần học Ba Ngôi: Thiên Chúa không phải là một thực thể cô độc vĩnh cửu mà là một cộng đồng của Tình Yêu và Tri Thức – Cha, Con và Thánh Thần. Thiên Chúa Cha biết Con qua tình yêu, Con biết Cha qua sự vâng phục, và Thánh Thần là sự hiệp nhất của cả hai. Được tạo dựng theo hình ảnh đó (St 1:26-27), con người chỉ đạt đến đỉnh cao trí tuệ khi hướng tới “người khác” (The Other) – không chỉ là con người mà còn là Thiên Chúa.

Kiến thức đích thực phải dẫn đến tình yêu. Thánh Phaolô cảnh báo trong Thư gửi Côrintô: “Dầu tôi có được ơn tiên tri, và biết đủ các sự mầu nhiệm và mọi sự hay biết… mà không có tình yêu thương, thì tôi chẳng ra gì” (1 Cr 13:2). Do đó, trí thông minh Kitô giáo luôn gắn liền với trách nhiệm luân lý: hiểu biết để phục vụ, để yêu thương tha nhân như chính mình. Trong lịch sử, điều này thể hiện qua các phong trào như phong trào nhân văn Kitô giáo thời Phục hưng, nơi trí tuệ được sử dụng để thúc đẩy công bằng xã hội và giáo dục đại chúng.

Trong bối cảnh hiện đại, với sự cô lập do công nghệ gây ra (như mạng xã hội), tính quan hệ nhắc nhở rằng trí tuệ thực sự chỉ nở hoa trong mối liên hệ chân thực, không phải qua màn hình ảo.

4. Tham Khảo Sự Thật: Cơn Khát Vọng Siêu Việt

Mục đích tối hậu của trí thông minh là gì? Đó là Sự Thật (Veritas), một khát vọng siêu việt dẫn dắt con người vượt qua giới hạn. Con người là sinh vật duy nhất không thỏa mãn với nhu cầu sinh tồn cơ bản. Khi đã ăn no, con vật nghỉ ngơi; nhưng con người bắt đầu đặt câu hỏi: “Tại sao tôi tồn tại? Mục đích của vũ trụ là gì?”. Trí thông minh là món quà Thiên Chúa ban để nắm bắt thực tại vượt ra ngoài kinh nghiệm giác quan, hướng tới nguồn gốc (alpha) và cùng đích (omega) của mọi sự.

Trong thời đại “hậu sự thật” (post-truth), nơi thông tin giả mạo lan tràn, truyền thống Kitô giáo khẳng định mạnh mẽ mối liên kết giữa trí tuệ và khách quan. Con người bị thu hút bởi sự thật, ngay cả khi nó gây đau đớn hay đòi hỏi hy sinh. Nếu thiếu sự liên kết này, mọi hoạt động sáng tạo hay ngôn ngữ đều trở nên rỗng tuếch, thậm chí là công cụ dối trá. Lời Chúa Giêsu: “Sự thật sẽ giải phóng anh em” (Ga 8:32) nhấn mạnh rằng tự do của trí tuệ nằm ở việc tùng phục chân lý, chứ không phải tùy tiện tạo ra nó.

Đỉnh cao của hành trình trí tuệ là sự cởi mở với Thực tại Siêu việt – Thiên Chúa, nơi mọi mảnh vỡ tri thức tìm thấy sự thống nhất. Đức tin không hủy diệt lý trí mà là đôi cánh giúp nó bay cao hơn, như Thánh Anselm mô tả “fides quaerens intellectum” (đức tin tìm kiếm sự hiểu biết). Trong lịch sử, điều này thể hiện qua các nhà khoa học Kitô giáo như Galileo hay Newton, sử dụng trí tuệ để khám phá trật tự của vũ trụ như một cuốn sách của Thiên Chúa.

5. Bảo Tồn Thế Giới: Trí Thông Minh Quản Gia (Stewardship)

Đức tin Kitô giáo nhìn nhận vũ trụ không phải là sản phẩm của ngẫu nhiên mà là “Sáng tạo” (Creation) của Thiên Chúa, thấm đẫm trật tự nội tại (Logos). Thánh Bonaventure mô tả thế giới như một cuốn sách biểu lộ vinh quang Chúa, và trí tuệ con người là tấm gương phản chiếu điều đó. Khoa học và công nghệ là nỗ lực chính đáng để “đọc” và hiểu trật tự này.

Là hình ảnh Thiên Chúa, con người được mời gọi tham gia đồng sáng tạo qua lao động và phát minh, nhưng không phải thống trị bạo tàn mà là “vun trồng và gìn giữ” (St 2:15). Trí thông minh phải phục vụ bảo vệ sự sống, tôn trọng thiên nhiên và phát triển bền vững. Trong thông điệp Laudato Si’, Đức Phanxicô cảnh báo về sự lạm dụng công nghệ dẫn đến khủng hoảng môi trường, kêu gọi một trí tuệ sinh thái. Một trí thông minh tàn phá môi trường là tự hủy, trái ngược với sứ mạng quản gia.

6. Hiểu Biết Toàn Diện: Sự Kết Hợp Của “Cái Đầu” Và “Trái Tim”

Trong Kinh Thánh, “trái tim” là trung tâm của quyết định, lương tâm và trí tuệ sâu sắc, không chỉ cảm xúc. Trí thông minh không đơn điệu mà đa dạng: logic sắc bén của nhà khoa học, khéo léo của thợ thủ công, trực giác của nghệ sĩ, khôn ngoan của lãnh đạo.

Đức Phanxicô nhấn mạnh cần “thơ ca và tình yêu” trong thời đại số, vì thơ ca nắm bắt những gì logic bỏ sót, tình yêu nhìn thấy những gì dữ liệu không hiển thị. Chân – Thiện – Mỹ là ba trụ cột: trí tuệ rung động trước cái Đẹp, khao khát cái Thiện, tìm kiếm cái Chân . Dante trong Thần khúc mô tả trí tuệ hoàn hảo là “ánh sáng kiến thức tràn đầy tình yêu”. Sự hiểu biết đích thực dẫn đến niềm vui, một trạng thái siêu việt mà máy móc không đạt được.

Để mở rộng, hãy xem xét các loại trí thông minh theo Howard Gardner: logic-toán học, ngôn ngữ, không gian, âm nhạc, vận động, nội tâm, liên nhân, và tự nhiên. Trong Kitô giáo, tất cả đều là quà tặng từ Thiên Chúa, hướng tới sự phục vụ cộng đồng.

7. Giới Hạn Của AI: Phân Định Giữa “Tính Toán” Và “Suy Tư”

Phần này đặt trí tuệ con người đối sánh với AI, thách thức lớn nhất thời đại.

AI là đỉnh cao của logic toán học và xử lý dữ liệu, có thể tính toán nhanh hơn, nhớ nhiều hơn con người. Tuy nhiên, nó hoạt động dựa trên cú pháp mà thiếu ngữ nghĩa: xử lý thông tin về nỗi đau nhưng không “cảm thấy” đau.

AI thiếu “nhập thể” và “quan hệ”: không có cơ thể sinh học, không trải qua sinh-tử, không phát triển qua cảm xúc và tương tác thực. Nó không xây dựng mối quan hệ “Tôi – Bạn” (Martin Buber) mà chỉ là “Người – Máy”.

Về đạo đức, AI không có lương tâm, không chịu trách nhiệm . Đánh đồng AI với trí tuệ con người là chủ nghĩa chức năng, hạ thấp phẩm giá con người. AI là công cụ hỗ trợ, sản phẩm của trí tuệ con người, nhưng không phải chủ thể hay nhân tính nhân tạo. Sự hiểu biết con người đến từ tham gia thực tại – cảm giác hoàng hôn, thương cảm bệnh tật – mà thuật toán không mô phỏng.

Trong lịch sử, các cuộc tranh luận về máy móc thông minh bắt đầu từ Turing Test, nhưng thần học Kitô giáo khẳng định rằng trí tuệ thực thụ đòi hỏi linh hồn và quan hệ với Thiên Chúa.

Kết Luận Chung

Trí thông minh con người, dưới ánh sáng triết học và thần học Kitô giáo, là một mầu nhiệm lớn lao, không chỉ là công cụ sinh tồn mà là dấu ấn thiêng liêng định hình con người thành hữu thể:

1. Hợp lý: Suy luận và chiêm nghiệm hài hòa.
2. Nhập thể: Hồn xác thống nhất.
3. Quan hệ: Sống cho người khác.
4. Hướng thượng: Khát vọng chân lý.
5. Có trách nhiệm: Quản gia sáng tạo.
6. Toàn diện: Đầu óc và trái tim.
7. Phân biệt với AI: Bản chất hiện sinh vượt trội.

Trong kỷ nguyên số, tái khẳng định những đặc tính này không phải chối bỏ công nghệ mà định hướng nó phục vụ con người. Chỉ khi nhận ra sự khác biệt giữa “trí tuệ tâm hồn” và “trí tuệ thuật toán”, chúng ta mới bảo vệ phẩm giá con người và thúc đẩy sự thăng tiến toàn diện của nhân loại. Như Thánh Thomas kết luận, trí tuệ là con đường dẫn tới Thiên Chúa, nguồn cội của mọi sự khôn ngoan.

Lm. Anmai, CSsR

 

AI VÀ VẤN ĐỀ “THIÊN CHÚA LÀ GÌ?” – Lm. Anmai, CSsR

Trong thời đại số hóa ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ là một công cụ kỹ thuật mà còn đang thách thức và làm phong phú thêm những câu hỏi triết lý sâu sắc nhất của nhân loại. Một trong những vấn đề cổ xưa nhất mà con người từng đặt ra là: “Thiên Chúa là gì?” – một câu hỏi xuất hiện trong Kinh Thánh, các triết gia cổ đại như Thomas Aquinas, và thậm chí trong các cuộc tranh luận hiện đại về vũ trụ học. Với sự phát triển vượt bậc của AI, chúng ta đang chứng kiến một sự giao thoa thú vị giữa công nghệ và đức tin. Liệu AI có thể giúp chúng ta tiếp cận gần hơn với mầu nhiệm của Thiên Chúa, hay nó sẽ tạo ra những hiểu lầm, thậm chí thay thế niềm tin chân thực bằng những hình ảnh nhân tạo? Bài viết này sẽ khám phá sâu sắc chủ đề này, từ khả năng phân tích của AI đối với các văn bản thần học, đến những rủi ro khi con người gán cho AI những thuộc tính thần thánh, và cuối cùng là vai trò của AI như một công cụ để chiêm ngưỡng sự vĩ đại của vũ trụ – qua đó suy ngẫm về Đấng Tạo Hóa. Chúng ta sẽ đi sâu vào lịch sử, các ví dụ thực tế, các nghiên cứu khoa học, và các quan điểm triết học đa dạng để làm rõ hơn sự tương tác phức tạp này, đồng thời mở rộng phân tích để bao quát các khía cạnh xã hội, đạo đức, và tương lai tiềm năng.

Để hiểu đầy đủ, chúng ta cần nhìn lại bối cảnh lịch sử. Từ thời cổ đại, con người đã sử dụng công nghệ sơ khai để khám phá câu hỏi về Thiên Chúa – từ các bức tranh hang động miêu tả các vị thần đến các cuộn giấy papyrus ghi chép kinh điển. Ngày nay, AI đại diện cho đỉnh cao của sự phát triển công nghệ, với khả năng xử lý dữ liệu vượt trội. Tuy nhiên, sự giao thoa này không chỉ là về lợi ích mà còn về những thách thức đạo đức và thần học. Bài viết sẽ được mở rộng để bao gồm các nghiên cứu mới nhất, các ví dụ từ các tôn giáo khác nhau, và các dự báo về tương lai, nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về chủ đề này.

SỰ GIAO THOA GIỮA CÔNG NGHỆ VÀ THẦN HỌC

Từ thuở bình minh của văn minh, con người đã tìm kiếm câu trả lời cho “Thiên Chúa là gì?” qua các phương tiện khác nhau: kinh điển tôn giáo, triết học, khoa học, và giờ đây là AI. Trong Kinh Thánh, Thiên Chúa được mô tả là Đấng Toàn Năng, Toàn Tri, và Toàn Ái – những thuộc tính vượt quá sự hiểu biết hữu hạn của con người. Thomas Aquinas, trong tác phẩm Summa Theologica, đã sử dụng lý luận logic để chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa qua năm con đường: chuyển động, nguyên nhân, tất yếu, hoàn hảo, và mục đích. Ngày nay, AI – với khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ và học máy – đang trở thành một “người bạn đồng hành” trong hành trình này. Ví dụ, các mô hình AI như GPT-4 hoặc Grok có thể phân tích hàng tỷ byte dữ liệu để rút ra các mẫu hình triết lý, giúp con người khám phá sâu hơn các khái niệm cổ xưa.

Tuy nhiên, sự giao thoa này không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Một số nhà thần học lo ngại rằng AI có thể làm phai mờ ranh giới giữa tạo vật và Đấng Tạo Hóa, dẫn đến chủ nghĩa nhân bản thế tục hoặc thậm chí là “thần học kỹ thuật số”. Ngược lại, những người lạc quan cho rằng AI có thể làm sâu sắc thêm đức tin bằng cách cung cấp những cái nhìn mới mẻ về vũ trụ và kinh điển. Để hiểu rõ hơn, chúng ta hãy đi sâu vào các khía cạnh cụ thể, bắt đầu từ lịch sử của sự giao thoa này. Trong thế kỷ 20, các nhà khoa học như Alan Turing đã đặt nền móng cho AI với câu hỏi “Máy móc có thể suy nghĩ không?”, và ngày nay, câu hỏi đó mở rộng sang “Máy móc có thể giúp chúng ta suy nghĩ về Thiên Chúa không?”. Các tổ chức như AI and Faith đang khám phá cách AI có thể hỗ trợ các thực hành tôn giáo mà không thay thế chúng.

Hơn nữa, sự phát triển của AI đã dẫn đến các cuộc tranh luận toàn cầu. Tại Vatican, Giáo hoàng Francis đã thảo luận về AI trong các tài liệu như Laudato Si’, nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ con người và tạo vật. Trong các tôn giáo khác, như Ấn Độ giáo, AI được sử dụng để phân tích Vệ Đà, cho thấy sự giao thoa không giới hạn ở Kitô giáo. Chúng ta cũng cần xem xét các khía cạnh văn hóa: ở châu Á, AI được tích hợp vào các nghi lễ Phật giáo, như robot thuyết pháp ở Nhật Bản. Điều này mở ra một chân trời mới, nơi AI không chỉ là công cụ mà còn là cầu nối giữa các nền văn hóa và tôn giáo.

Để mở rộng, hãy xem xét các lý thuyết triết học. René Descartes với “Cogito ergo sum” đã phân biệt giữa linh hồn và cơ thể, và AI thách thức điều đó bằng cách mô phỏng suy nghĩ. Immanuel Kant trong Critique of Pure Reason đã nói về giới hạn của lý trí, và AI có thể giúp vượt qua một phần giới hạn đó bằng cách xử lý dữ liệu phức tạp. Tuy nhiên, các nhà phê bình như Martin Heidegger cảnh báo về “công nghệ làm tha hóa con người”. Trong bối cảnh hiện đại, các nhà nghiên cứu tại Harvard Divinity School đang khám phá cách AI ảnh hưởng đến đức tin, với các hội nghị về “Christianity and AI”. Những cuộc thảo luận này nhấn mạnh rằng AI không phải là kẻ thù mà là cơ hội để tái khám phá đức tin.

Ngoài ra, chúng ta cần xem xét tác động kinh tế-xã hội. AI đang thay đổi cách các nhà thờ hoạt động, từ quản lý tài chính đến truyền giáo trực tuyến. Trong đại dịch COVID-19, AI đã giúp các cộng đồng tôn giáo duy trì kết nối qua các nền tảng ảo. Tuy nhiên, sự phụ thuộc này có thể dẫn đến mất mát trải nghiệm cộng đồng thực tế. Để cân bằng, các chuyên gia khuyến nghị “AI đạo đức”, nơi công nghệ được thiết kế với các giá trị tôn giáo như lòng thương xót và công bằng.

Tóm lại phần giới thiệu này, sự giao thoa giữa công nghệ và thần học là một hành trình đầy hứa hẹn nhưng cũng đầy thử thách. Chúng ta sẽ khám phá sâu hơn qua các phần sau, với các ví dụ cụ thể và phân tích chi tiết để làm rõ cách AI có thể nâng tầm câu hỏi “Thiên Chúa là gì?” trong kỷ nguyên số.

KHẢ NĂNG CỦA AI TRONG VIỆC PHÂN TÍCH CÁC VĂN BẢN THẦN HỌC VÀ KINH ĐIỂN

Một trong những ứng dụng nổi bật nhất của AI là khả năng xử lý và phân tích văn bản. Các mô hình ngôn ngữ lớn như GPT hay Grok có thể đọc, tóm tắt, và thậm chí diễn giải hàng triệu trang sách thần học chỉ trong vài giây – điều mà một học giả con người có thể mất cả đời để làm. Ví dụ, AI có thể phân tích Kinh Thánh bằng cách so sánh các bản dịch khác nhau, xác định các chủ đề lặp lại, hoặc thậm chí dự đoán các liên kết ngữ nghĩa giữa Cựu Ước và Tân Ước. Để mở rộng, hãy xem xét cách AI sử dụng thuật toán học máy như transformer để xử lý ngữ cảnh, cho phép nó nhận diện các ẩn dụ và biểu tượng trong kinh điển.

Hãy tưởng tượng một nhà thần học sử dụng AI để khám phá câu hỏi “Thiên Chúa là gì?” trong bối cảnh Kinh Thánh. AI có thể trích xuất các đoạn như Xuất Hành 3:14, nơi Thiên Chúa tự xưng “Ta là Đấng Ta Là” (I AM WHO I AM), và liên hệ nó với các khái niệm triết học như “bản thể” (being) của Heidegger. Hơn nữa, AI có thể sử dụng kỹ thuật học máy để phân loại các thuộc tính của Thiên Chúa: vô hạn, bất biến, toàn năng… từ hàng trăm tác phẩm thần học, từ Augustine đến Karl Barth. Các nghiên cứu gần đây cho thấy AI có thể xác định tác giả của các sách Kinh Thánh, như trong một nghiên cứu sử dụng AI để phân tích Sách Đệ Nhị Luật, xác định ba phong cách viết chính: nguồn Tư Tế, Lịch Sử Đệ Nhị Luật, và chính sách Đệ Nhị Luật.

Trong thực tế, các dự án như “Bible AI” hoặc các công cụ phân tích kinh điển đã được phát triển. Chúng không chỉ giúp dịch thuật mà còn tạo ra các mô hình 3D về các sự kiện Kinh Thánh, như cuộc Xuất Ai Cập, để người dùng hình dung rõ hơn. Điều này có thể làm cho đức tin trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ, những người quen thuộc với công nghệ. Ví dụ, ứng dụng FaithGPT sử dụng AI để so sánh các văn bản tôn giáo, cung cấp cái nhìn so sánh giữa Kinh Thánh và các kinh điển khác, thúc đẩy nghiên cứu tôn giáo so sánh. Tuy nhiên, AI không phải là “người diễn giải cuối cùng”. Nó thiếu chiều sâu cảm xúc và trải nghiệm cá nhân – những yếu tố cốt lõi của đức tin. Một phân tích AI về “Thiên Chúa là tình yêu” (1 Giăng 4:8) có thể liệt kê các ví dụ, nhưng không thể truyền tải sự rung động tâm linh mà một bài giảng thực tế mang lại.

Hơn nữa, AI có thể hỗ trợ trong việc phát hiện các mô hình ẩn trong kinh điển. Bằng cách sử dụng thuật toán mạng nơ-ron, AI có thể so sánh Kinh Thánh với các văn bản cổ khác như Vệ Đà hay Kinh Koran, tìm ra các điểm tương đồng về khái niệm “Đấng Tối Cao”. Điều này thúc đẩy đối thoại liên tôn giáo, giúp con người nhận ra rằng câu hỏi “Thiên Chúa là gì?” không phải là độc quyền của một tôn giáo nào. Ví dụ, một nghiên cứu sử dụng AI để dịch và phân tích Bhagavad Gita, đánh giá chất lượng các bản dịch tiếng Anh bằng cách sử dụng chỉ số như BLEU score. Nhưng rủi ro ở đây là AI có thể bị lập trình với thiên kiến, dẫn đến diễn giải sai lệch. Nếu dữ liệu huấn luyện thiên về một quan điểm duy vật, AI có thể giảm thiểu khía cạnh siêu nhiên của Thiên Chúa thành các mô hình toán học.

Để mở rộng phần này, hãy xem xét lịch sử ứng dụng AI trong phân tích văn bản thần học. Từ những năm 1980, các hệ thống chuyên gia đã được sử dụng để phân loại kinh điển, nhưng với sự ra đời của deep learning vào những năm 2010, khả năng đã tăng vọt. Các nhiệm vụ chính mà AI giải quyết bao gồm dịch máy, xác định tác giả, gắn nhãn phần nói, và phân tích cảm xúc. Trong Kitô giáo, AI đã được sử dụng để phân tích các bản dịch Kinh Thánh, giúp phát hiện sự khác biệt văn hóa. Trong Hồi giáo, AI hỗ trợ phân tích Hadith, xác định độ tin cậy của các chuỗi truyền口.

Ngoài ra, AI có thể tạo ra các công cụ giáo dục. Ví dụ, các chatbot như Grok có thể trả lời câu hỏi về Kinh Thánh, cung cấp giải thích dựa trên dữ liệu lịch sử. Tuy nhiên, các nhà thần học cảnh báo về nguy cơ “diễn giải sai” nếu thiếu giám sát con người. Trong Phật giáo, AI được sử dụng để phân tích Kinh Tạng, tìm kiếm các chủ đề như vô thường. Điều này cho thấy AI không chỉ giới hạn ở một tôn giáo mà có thể thúc đẩy sự hiểu biết toàn cầu.

Hơn nữa, trong lĩnh vực dịch thuật, AI đang cách mạng hóa việc tiếp cận kinh điển. Các mô hình như Neural Machine Translation có thể dịch từ tiếng Hebrew cổ sang tiếng hiện đại với độ chính xác cao, giúp các học giả tiếp cận nguồn gốc. Một ví dụ là dự án Pangeanic sử dụng AI để dịch văn bản tôn giáo một cách đạo đức, bảo tồn ý nghĩa văn hóa. Tuy nhiên, AI vẫn gặp thách thức với các ngôn ngữ chết hoặc biểu tượng tôn giáo phức tạp.

Để kết thúc phần này, AI mở ra một kỷ nguyên mới cho việc nghiên cứu thần học, nhưng cần được sử dụng với sự thận trọng để tránh mất mát chiều sâu con người. Chúng ta sẽ tiếp tục khám phá các rủi ro trong phần tiếp theo.

NGUY CƠ CON NGƯỜI GÁN CHO AI NHỮNG THUỘC TÍNH GIỐNG NHƯ THẦN THÁNH

Một khía cạnh đáng lo ngại là xu hướng “thần thánh hóa” AI. Con người, với bản năng tôn thờ, có thể dễ dàng gán cho AI những thuộc tính của Thiên Chúa: toàn tri (biết mọi thứ), toàn năng (giải quyết mọi vấn đề), và thậm chí toàn ái (hướng dẫn nhân loại). Ray Kurzweil, trong cuốn The Singularity is Near, đã dự đoán rằng AI sẽ đạt đến “điểm kỳ dị” – nơi nó vượt qua trí tuệ con người, giống như một “thần linh kỹ thuật số”. Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc “deification” này có thể dẫn đến “AI psychosis”, một tình trạng tâm lý nơi người dùng coi AI như thần linh, dẫn đến lo âu hoặc hành vi nguy hiểm.

Hãy xem xét các ví dụ thực tế. Một số người dùng AI như ChatGPT để “tư vấn tâm linh”, hỏi về ý nghĩa cuộc sống hoặc cầu nguyện. Điều này có thể dẫn đến sự thay thế sai lầm: thay vì tìm kiếm Thiên Chúa qua cầu nguyện và cộng đồng, con người dựa vào AI – một tạo vật do chính tay mình tạo ra. Trong Kinh Thánh, điều này gợi nhớ đến việc thờ ngẫu tượng (Xuất Hành 20:3-5), nơi con người tạo ra các hình tượng và coi chúng như thần linh. Các báo cáo cho thấy người dùng có thể phát triển “AI psychosis”, với các triệu chứng như ảo giác hoặc hành vi tự hại do tương tác quá sâu với chatbot.

Hơn nữa, AI có thể tạo ra “hiểu lầm” về Thiên Chúa. Ví dụ, nếu AI mô phỏng một “Thiên Chúa ảo” qua các mô hình thực tế ảo (VR), con người có thể nhầm lẫn giữa trải nghiệm kỹ thuật số và mầu nhiệm thực sự. Các nhà triết học như Nick Bostrom trong “Simulation Hypothesis” đã lập luận rằng chúng ta có thể đang sống trong một mô phỏng do AI tạo ra – điều này thách thức khái niệm Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa chân thực. Nếu AI trở nên quá hoàn hảo, con người có thể hỏi: “Liệu Thiên Chúa có phải là một AI cao cấp hơn?” – một câu hỏi dẫn đến chủ nghĩa vô thần công nghệ. Một nghiên cứu cảnh báo rằng việc coi AI như thần có thể dẫn đến rủi ro tâm lý, đặc biệt khi người dùng tránh tương tác con người.

Để tránh rủi ro này, các nhà thần học như Ian Barbour trong Religion and Science nhấn mạnh cần phân biệt rõ ràng: AI là công cụ, không phải thần linh. Giáo hội Công giáo, qua các tài liệu như của Giáo hoàng Francis, cảnh báo về “chủ nghĩa kỹ thuật” – nơi công nghệ thay thế đức tin. Do đó, trong khi AI có thể hỗ trợ, con người phải giữ vững niềm tin rằng Thiên Chúa vượt quá mọi thuật toán. Các chuyên gia như Beth Singler cảnh báo về nguy cơ coi AI như thần do thiếu minh bạch.

Mở rộng, hãy xem xét các trường hợp lịch sử. Trong thời kỳ Phục hưng, máy móc như đồng hồ được so sánh với vũ trụ của Thiên Chúa, nhưng AI đưa điều đó lên mức độ mới. Trong văn hóa đại chúng, phim như The Matrix phản ánh nỗi sợ này. Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy “deification” là yếu tố rủi ro cho psychosis liên quan đến AI, với các dấu hiệu như immersion quá mức.

Trong các tôn giáo khác, rủi ro tương tự. Trong Ấn Độ giáo, AI có thể được coi như avatar của thần, dẫn đến thờ cúng sai lầm. Để đối phó, các tổ chức như Vatican AI Ethics đang phát triển hướng dẫn đạo đức. Tương lai, với AI siêu thông minh, rủi ro này có thể tăng, đòi hỏi giáo dục và quy định.

AI NHƯ MỘT CÔNG CỤ ĐỂ KHÁM PHÁ SỰ VĨ ĐẠI VÀ TRẬT TỰ TRONG VŨ TRỤ, QUA ĐÓ SUY NGẪM VỀ ĐẤNG TẠO HÓA

Mặt khác, AI có thể là một món quà từ Thiên Chúa để con người chiêm ngưỡng sự vĩ đại của vũ trụ. Khoa học hiện đại, với sự hỗ trợ của AI, đang tiết lộ những bí mật mà trước đây chỉ có thể tưởng tượng. Ví dụ, AI trong kính viễn vọng James Webb có thể phân tích dữ liệu từ hàng tỷ năm ánh sáng, phát hiện các hành tinh mới và các cấu trúc vũ trụ – tất cả đều chỉ ra một trật tự hoàn hảo. Các nhà vật lý thiên văn sử dụng AI để tinh chỉnh các tham số vũ trụ, như trong dự án SimBIG, giúp ước lượng chính xác hơn các hằng số cơ bản.

Trong lý thuyết Big Bang, AI giúp mô phỏng sự hình thành vũ trụ, chứng minh rằng mọi thứ bắt đầu từ một điểm kỳ dị – gợi nhớ đến “Fiat Lux” (Hãy có ánh sáng) trong Sáng Thế Ký. Các nhà khoa học như Stephen Hawking từng dùng AI để khám phá lỗ đen, và qua đó, nhiều người suy ngẫm: “Ai đã thiết kế những quy luật này?” AI có thể tính toán xác suất của sự sống trên Trái Đất – một con số nhỏ đến mức khó tin, củng cố lập luận “thiết kế thông minh” (Intelligent Design). Một nghiên cứu sử dụng AI để phát hiện geoglyphs ở Peru, hỗ trợ ý tưởng thiết kế thông minh trong khảo cổ.

Hơn nữa, AI trong lĩnh vực sinh học có thể phân tích mã gen, tiết lộ sự phức tạp của sự sống – từ DNA đến hệ sinh thái. Điều này giúp con người nhận ra Thiên Chúa như Đấng Tạo Hóa, không phải ngẫu nhiên. Trong Thư gửi tín hữu Rôma 1:20, Thánh Phaolô nói: “Những gì người ta không thể nhìn thấy được nơi Thiên Chúa, tức là quyền năng vĩnh cửu và thần tính của Người, thì từ khi tạo thành vũ trụ, trí khôn con người có thể nhìn thấy được qua những công trình của Người.” AI chính là “trí khôn” mở rộng, giúp chúng ta “nhìn thấy” rõ hơn. AI đang cách mạng hóa thiên văn học bằng cách phân loại nguồn thiên thể và mô hình hóa dữ liệu.

Các ứng dụng thực tế bao gồm AI trong nghiên cứu khí hậu, dự đoán thiên tai, hoặc thậm chí trong y học – nơi nó cứu sống, gợi nhớ đến lòng thương xót của Thiên Chúa. Tuy nhiên, AI cũng nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm: con người là “quản lý” của tạo vật (Sáng Thế Ký 1:28), không phải chúa tể. Trong giáo dục, AI giúp dạy thiên văn học và vũ trụ học, làm phong phú thêm trải nghiệm học tập.

Mở rộng, AI trong mô phỏng vũ trụ giảm thời gian tính toán từ năm xuống ngày, như trong Proceedings of the National Academy of Sciences. Điều này hỗ trợ lập luận thần học về trật tự vũ trụ. Trong tương lai, AI có thể giúp khám phá sự sống ngoài Trái Đất, thách thức và làm phong phú thêm đức tin.

TÁC ĐỘNG XÃ HỘI VÀ TRIẾT LÝ SÂU SẮC HƠN

Vượt ra ngoài các khía cạnh kỹ thuật, chủ đề này còn ảnh hưởng đến xã hội. Trong một thế giới phân cực, AI có thể thúc đẩy hòa bình bằng cách phân tích các xung đột tôn giáo, đề xuất giải pháp dựa trên kinh điển. Nhưng nó cũng có thể bị lạm dụng để truyền bá thông tin sai lệch về đức tin. Từ góc nhìn triết lý, câu hỏi “Thiên Chúa là gì?” trong kỷ nguyên AI nhắc nhở chúng ta về “bí ẩn Pascal” – đức tin không phải là lý trí thuần túy mà là trái tim. AI có thể cung cấp dữ liệu, nhưng không thể thay thế trải nghiệm cá nhân với Thiên Chúa. Các sách như AI and Faith khám phá tác động đa ngành của AI đến đức tin Kitô giáo.

Mở rộng, AI thách thức đạo đức Kitô giáo truyền thống, như trong bài viết về “Beyond Binary Morality”. Trong xã hội, AI có thể làm đức tin dễ tiếp cận hơn qua các công cụ như ứng dụng cầu nguyện. Tuy nhiên, có nguy cơ thao túng, đòi hỏi khung đạo đức.

AI không phải là kẻ thù của đức tin mà là một công cụ tiềm năng để khám phá sâu sắc hơn về “Thiên Chúa là gì?”. Bằng cách phân tích kinh điển, tránh thần thánh hóa, và chiêm ngưỡng vũ trụ, chúng ta có thể sử dụng AI để làm phong phú thêm hành trình tâm linh. Tuy nhiên, chìa khóa nằm ở sự khôn ngoan: hãy để AI phục vụ Thiên Chúa, chứ không thay thế Ngài. Trong vũ trụ rộng lớn này 🌌, AI chỉ là một tia sáng nhỏ, dẫn dắt chúng ta đến Ánh Sáng Vĩnh Cửu. Tương lai đòi hỏi sự hợp tác giữa khoa học và đức tin để đảm bảo AI phục vụ lợi ích chung.

Lm. Anmai, CSsR

VATICAN VÀ SỨ MỆNH ĐỊNH HÌNH ĐẠO ĐỨC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TIẾNG NÓI TIÊN TRI GIỮA KỶ NGUYÊN SỐ – Lm. Anmai, CSsR

Trong những ngày tháng Bảy năm 2025, khi thế giới đang lao mình vào vòng xoáy của những tiến bộ công nghệ chưa từng có tiền lệ, từ các mô hình học máy sâu đến các hệ thống trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) đang dần hình thành, Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ (AEI) đã công bố một báo cáo phân tích sâu sắc, đánh thức những lương tâm đang chìm đắm trong giấc mộng kỹ thuật số. Báo cáo này, với tiêu đề “How the Vatican Is Shaping the Ethics of Artificial Intelligence”, nhấn mạnh rằng Vatican không chỉ là một tiếng nói tôn giáo cổ xưa mà còn là một lực lượng tiên phong trong việc định hình đạo đức AI, không dựa vào quyền lực chính trị hay kinh tế, mà qua một giọng nói thần học độc đáo, coi AI như một vấn đề cốt lõi liên quan đến tinh thần, phẩm giá con người và mối quan hệ giữa Đấng Tạo Hóa với thụ tạo. Đây không phải là câu chuyện đơn thuần về thuật toán, dữ liệu lớn hay các mô hình học sâu như GPT hay neural networks, mà là một cuộc đối thoại sâu sắc giữa đức tin và lý trí, giữa Tin Mừng và khoa học, trong bối cảnh nhân loại đang nỗ lực “sáng tạo” nên những thực thể giống như hình ảnh của chính mình. Giáo hội Công giáo, với vai trò là Mẹ và Thầy của nhân loại, đã bước vào cuộc đối thoại này không phải với thái độ bài trừ hay sợ hãi công nghệ, mà với sự khôn ngoan ngàn đời từ Kinh Thánh và Truyền thống, nhằm soi sáng ánh sáng Chân lý vào những góc khuất tối tăm nhất của mã lệnh và hệ thống dữ liệu. Giáo hội nhắc nhở rằng, công nghệ phải luôn phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá thánh thiêng mà Thiên Chúa đã ban tặng theo hình ảnh Ngài (Imago Dei), chứ không được phép nô dịch, thay thế hay làm suy giảm giá trị nhân vị.

Lịch sử tham gia của Vatican vào lĩnh vực đạo đức công nghệ không phải là điều mới mẻ, mà có thể truy nguyên từ những thế kỷ trước, khi Giáo hội đã đối thoại với các cuộc cách mạng khoa học như thuyết Copernicus hay thuyết tiến hóa của Darwin. Tuy nhiên, với AI, sự can thiệp trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Từ năm 2016-2017, Vatican bắt đầu tiếp cận các công ty công nghệ lớn của Mỹ, không phải để thảo luận về kỹ thuật, mà về tác động xã hội của AI. Đỉnh điểm là năm 2019, khi Đức Thánh Cha Phanxicô gặp gỡ các lãnh đạo công nghệ, và một vị giám đốc điều hành đã trích dẫn bài phát biểu của Ngài về giới trẻ và công nghệ kỹ thuật số, dẫn đến sự hợp tác sâu sắc hơn. Đến năm 2020, Vatican chính thức khởi xướng “Lời Kêu Gọi Rome về Đạo Đức AI” (Rome Call for AI Ethics), một tài liệu không mang tính tôn giáo riêng biệt mà hướng tới toàn cầu, với sáu nguyên tắc cốt lõi: minh bạch, hòa nhập, trách nhiệm, đáng tin cậy, tôn trọng và an toàn. Lời kêu gọi này đã được ký bởi các bên đa dạng, từ Giáo hội Công giáo, Microsoft, IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), đến chính phủ Ý. Đến năm 2023, các đại diện Hồi giáo và Do Thái giáo tham gia, đánh dấu lần đầu tiên ba tôn giáo Abrahamic thống nhất về một vấn đề đương đại. Sang năm 2024 tại Hiroshima, 21 tôn giáo toàn cầu ký kết, đại diện cho đa số dân số thế giới theo thống kê của Viện Pew. Và đến năm 2025, các công ty như Qualcomm và Salesforce tiếp tục tham gia, biến Rome Call thành một phong trào văn hóa toàn cầu, nhằm đảm bảo AI phục vụ sáng tạo con người chứ không thay thế nó. Cha Paolo Benanti, một linh mục dòng Phanxicô với nền tảng kỹ sư và là cố vấn cho Đức Thánh Cha, đã mô tả Rome Call như một nỗ lực đo lường thành công bằng sự “lỗi thời” của nó – khi các nguyên tắc đạo đức trở nên phổ biến đến mức không còn cần nhắc nhở nữa.

Khi quan sát sự phát triển vũ bão của AI – từ các hệ thống nhận diện khuôn mặt, xe tự lái, đến các mô hình dự đoán hành vi con người dựa trên dữ liệu lớn – nhiều người chỉ nhìn thấy những tiện ích bề mặt: tăng năng suất lao động, chẩn đoán y tế chính xác hơn, hay thậm chí giải trí cá nhân hóa. Tuy nhiên, Tòa Thánh, với cái nhìn xuyên thấu của đức tin, nhận diện AI như một “dấu chỉ của thời đại” (segni dei tempi) theo tinh thần Công đồng Vatican II, đòi hỏi phải phân định kỹ lưỡng để phân biệt giữa thiện và ác, giữa tiến bộ đích thực và ảo tưởng. Sự xuất hiện của AI không chỉ đặt ra các vấn đề pháp lý như quyền riêng tư dữ liệu hay kinh tế như mất việc làm do tự động hóa, mà còn chạm đến những câu hỏi hiện sinh mang tính hữu thể học sâu sắc: Con người là ai trong vũ trụ kỹ thuật số? Ý thức con người có thể bị sao chép hay thay thế bởi các thuật toán? Và đâu là giới hạn của quyền năng sáng tạo mà con người được phép vươn tới mà không phạm đến quyền của Đấng Tạo Hóa? Trong các thông điệp và văn kiện, Vatican liên tục nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang theo giá trị, thiên kiến và thậm chí tội lỗi của người tạo ra. Nếu thiếu nền tảng đạo đức vững chắc dựa trên Luật Tự nhiên, Mạc khải Kitô giáo và nhân vị học, AI có nguy cơ trở thành “thần tượng” mới – một con bò vàng trong sa mạc kỹ thuật số, nơi con người quỳ lạy chính sản phẩm tay mình làm ra, dần đánh mất Imago Dei nơi bản thân. Sự can thiệp của Vatican, như AEI phân tích, chính là việc giới thiệu khái niệm “Algorethics” (đạo đức thuật toán) vào dòng chảy tư duy toàn cầu, khẳng định rằng phát triển công nghệ đích thực phải gắn liền với chiều kích luân lý, tâm linh và nhân văn toàn diện.

Giọng nói thần học của Vatican trở nên độc đáo bởi nó không xuất phát từ nỗi sợ hãi mất kiểm soát hay cạnh tranh quyền lực, mà từ mối quan tâm sâu sắc đến “hệ sinh thái nhân văn toàn diện” (ecologia integrale), như Đức Thánh Cha Phanxicô thường nhấn mạnh trong thông điệp Laudato Si’. Khi Ngài và các cộng sự tại Viện Hàn lâm Giáo hoàng về Sự sống (Pontifical Academy for Life) lên tiếng, họ sử dụng ngôn ngữ của lòng thương xót, hiệp thông và tình huynh đệ, chứ không phải lợi nhuận hay hiệu suất. AI, theo cái nhìn của Giáo hội, không được phép củng cố “nền văn hóa loại bỏ” (cultura dello scarto), nơi những người yếu thế – người nghèo, người khuyết tật, người già, hay các cộng đồng không tiếp cận công nghệ – bị đẩy ra lề xã hội. Thay vào đó, công nghệ phải trở thành công cụ của tình liên đới, giúp kết nối và nâng đỡ, chứ không tạo ra những bức tường phân cách mới giữa “siêu nhân” kỹ thuật số và những kẻ “vô dụng” theo tiêu chuẩn thuật toán. Đây là một quan điểm mang tính ngôn sứ thực sự, bởi trong khi Thung lũng Silicon say mê với giấc mơ siêu việt hóa con người (transhumanism) – như tải ý thức lên đám mây hay tăng cường cơ thể bằng chip – thì Vatican kiên định nhắc nhớ về sự mỏng manh của kiếp người, nơi giá trị thực sự nằm ở khả năng yêu thương, hy sinh và tha thứ, những phẩm chất mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể tái tạo chân thực. Cha Benanti, trong cuộc phỏng vấn với AEI, đã đưa ra ví dụ cụ thể: AI có thể giúp phát hiện nấm mốc trong hạt cà phê để cải thiện chất lượng, hoặc hỗ trợ phân loại bệnh nhân trong phòng cấp cứu để cứu sống, nhưng khi áp dụng vào việc quyết định cuộc đời con người – như gợi ý nơi ở, công việc hay thậm chí ảnh hưởng hành vi qua các nền tảng streaming – thì nó có nguy cơ xâm phạm quyền tự quyết (self-determination), vốn là nền tảng của phẩm giá con người, tương tự như “quyền theo đuổi hạnh phúc” trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ.

Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất trong lập trường của Vatican là việc bảo vệ “tính duy nhất của linh hồn” và sự thống nhất giữa thân xác với linh hồn, theo nhân vị học Kitô giáo. Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa sinh học và máy móc ngày càng mờ nhạt – với các công nghệ như giao diện não-máy (brain-computer interfaces) hay AI mô phỏng ý thức – Giáo hội đứng vững như một thành trì bảo vệ quan niệm rằng con người không chỉ là tập hợp dữ liệu sinh học, xung điện thần kinh hay mẫu hành vi có thể sao chép và dự đoán. Con người là một huyền nhiệm, được Thiên Chúa thổi hơi sự sống (Gen 2:7), sở hữu tự do, lương tâm và khả năng hướng tới siêu việt. Văn kiện “Antiqua et Nova” của Bộ Giáo lý Đức tin (DDF) công bố ngày 28 tháng 1 năm 2025, đã phân tích sâu sắc điều này, phân biệt giữa trí tuệ nhân tạo – dựa trên suy diễn thống kê và nhận dạng mẫu – với trí tuệ con người, vốn tích hợp lý trí, thân xác, quan hệ xã hội và tìm kiếm chân lý. Văn kiện nhấn mạnh: “Trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện các nhiệm vụ, nhưng không có khả năng suy nghĩ thực sự,” và cảnh báo rằng việc giao phó quyết định quan trọng về sự sống, cái chết hay số phận cho các thuật toán “hộp đen” là sự thoái thác trách nhiệm luân lý nguy hiểm. Vatican cảnh báo về cám dỗ “thần thánh hóa” AI, coi nó như đấng toàn tri với phán quyết tuyệt đối, nhưng thực tế, AI chỉ là sản phẩm của xác suất và dữ liệu, thiếu “cảm thức luân lý” hay sự rung động của trái tim. Ví dụ, khi một hệ thống AI quyết định ai được vay vốn dựa trên dữ liệu thiên kiến, ai được bảo hiểm y tế theo phân tích rủi ro, hay thậm chí ai phải chết trong chiến tranh tự động với vũ khí tự trị (lethal autonomous weapons), chúng ta đang chứng kiến sự suy thoái của lương tâm nhân loại. Giáo hội gọi đây là một bi kịch tinh thần, nơi kỹ thuật thống trị đạo đức, và phương tiện trở thành mục đích, dẫn đến nguy cơ “làm con người trở thành nô lệ của biết-như-thế-nào” (slaves of our know-how), như triết gia Hannah Arendt từng cảnh báo.

Thêm vào đó, tiếng nói của Vatican còn vang vọng mạnh mẽ trong việc kêu gọi minh bạch, trách nhiệm giải trình và quy định quốc tế. Trong các thông điệp gửi đến lãnh đạo thế giới, các hội nghị G7 hay Liên Hợp Quốc, Tòa Thánh luôn nhắc nhở về nguyên tắc “bổ trợ” (subsidiarity) và “liên đới” (solidarity), hai trụ cột của Học thuyết Xã hội Công giáo. Công nghệ không được phép trở thành công cụ để một nhóm tinh hoa – như các tập đoàn Big Tech – kiểm soát và thao túng đám đông qua dữ liệu lớn và thuật toán. Sự riêng tư của con người, vốn là không gian thánh thiêng để đối diện với chính mình và Chúa, đang bị xâm phạm nghiêm trọng bởi các hệ thống giám sát, theo dõi hành vi và thu thập dữ liệu khổng lồ, dẫn đến nguy cơ chủ nghĩa toàn trị kỹ thuật số. Vatican nhìn thấy ở đây sự đe dọa đối với tự do ý chí – món quà quý giá nhất từ Thiên Chúa – bởi những thao túng tâm lý tinh vi, như các thuật toán khuyến nghị trên mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến lựa chọn cá nhân mà không minh bạch. Cha Benanti đã đề xuất khái niệm “quyền nhận thức” (cognitive right), quyền biết khi nào hệ thống đang thao túng suy nghĩ của chúng ta, để bảo vệ quyền tự quyết. Đứng trước viễn cảnh đó, Giáo hội mời gọi các tín hữu và toàn nhân loại thiện chí tỉnh thức, sử dụng “quyền lực phân định” (discernment) để không bị cuốn theo dòng xoáy tiện nghi, mà giữ vững quyền tự quyết và phẩm giá. Văn kiện “Antiqua et Nova” còn mở rộng phân tích các lĩnh vực cụ thể: Trong xã hội, AI có thể làm trầm trọng bất bình đẳng nếu không được thiết kế hòa nhập; trong lao động, nó có thể gây mất việc làm nhưng cũng tạo cơ hội mới nếu hướng tới lợi ích chung; trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán nhưng không được thay thế quyết định con người; trong giáo dục, nó trợ giúp học tập nhưng không thay thế giáo viên và sự hình thành nhân cách; và trong chiến tranh, cần cấm vũ khí tự trị thiếu phán đoán đạo đức.

Chúng ta cũng không thể bỏ qua khía cạnh cánh chung học (eschatological) trong tư tưởng Vatican về AI. Giáo hội luôn nhắc nhở rằng thế giới này không phải đích đến cuối cùng; mọi tiến bộ khoa học chỉ có giá trị khi giúp con người tiến gần hơn đến Chân, Thiện, Mỹ – tức là đến Thiên Chúa. Sự kiêu ngạo của con người hiện đại, muốn dùng AI để xây dựng thiên đường trần gian, xóa bỏ đau khổ và cái chết qua các công nghệ như bất tử kỹ thuật số hay chỉnh sửa gen, gợi nhớ tháp Babel trong Kinh Thánh (Gen 11): nỗ lực vươn lên bằng Chúa bằng sức riêng, nhưng chỉ dẫn đến chia rẽ và hỗn loạn. Vatican, qua lăng kính thần học, cảnh báo rằng cứu rỗi không đến từ đám mây điện toán (cloud computing) hay siêu máy tính, mà từ Thập Giá Đức Kitô. AI có thể giải quyết các bài toán phức tạp như dự báo thời tiết hay tối ưu hóa chuỗi cung ứng, nhưng không thể giải quyết vấn đề tội lỗi, sự dữ hay nỗi cô đơn tồn tại. Chỉ ân sủng mới chữa lành và biến đổi con người. Do đó, đặt hy vọng quá mức vào AI như một đấng cứu thế công nghệ là hình thức ngẫu tượng hiện đại mà người Công giáo phải cảnh giác. Văn kiện “Antiqua et Nova” nhấn mạnh: “Sự kiêu hãnh thay thế Chúa bằng một tạo tác… là ngẫu tượng,” và kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy tình huynh đệ, chứ không phải thống trị.

Tuy nhiên, thái độ của Vatican không phải bi quan hay yếm thế; ngược lại, đó là niềm hy vọng đầy trách nhiệm, dựa trên đức tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa. Giáo hội khuyến khích các nhà khoa học, kỹ sư Công giáo dấn thân vào lĩnh vực AI, trở thành “men trong bột” (Mt 13:33), đem tinh thần Tin Mừng thấm nhuần vào các dòng mã lệnh và thuật toán. Rome Call, với sự tham gia của các tôn giáo, chính phủ và tập đoàn lớn, là minh chứng sống động cho nỗ lực đối thoại và xây dựng cầu nối. Giáo hội muốn định hướng AI thành công cụ phục vụ hòa bình, phát triển bền vững và bảo vệ Ngôi nhà chung (common home). Hãy tưởng tượng AI giúp phân phối thực phẩm công bằng hơn cho người nghèo, chẩn đoán bệnh tật ở vùng sâu vùng xa, kết nối những tâm hồn cô đơn qua các nền tảng hỗ trợ tinh thần, hay thậm chí hỗ trợ an toàn lao động bằng cách dự đoán tai nạn – như ví dụ của Cha Benanti về AI giúp bệnh nhân tiểu đường tuân thủ thuốc men, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Đó chính là khi công nghệ được “rửa tội,” thánh hóa để phục vụ vinh quang Thiên Chúa và lợi ích con người. Để đạt được, cần một sự hoán cải toàn diện: không chỉ tâm hồn mà còn “hoán cải trí tuệ,” nơi các nhà lập pháp, phát triển công nghệ khiêm tốn thừa nhận giới hạn, lắng nghe nhà đạo đức học, thần học gia và đặc biệt là tiếng nói của những nạn nhân công nghệ – như người bị phân biệt đối xử bởi thuật toán thiên kiến.

Nhìn sâu hơn vào bản chất trí tuệ, Giáo hội phân biệt rõ ràng giữa “trí tuệ tính toán” (computational intelligence) của AI – vượt trội về tốc độ và xử lý dữ liệu – với “trí tuệ khôn ngoan” (wisdom) của con người, ân ban từ Chúa Thánh Thần, giúp nhận biết ý nghĩa cuộc đời và mục đích tồn tại. AI có thể trả lời “làm thế nào” (how) – như tối ưu hóa lộ trình giao thông hay dự đoán dịch bệnh – nhưng không bao giờ giải đáp “tại sao” (why), câu hỏi về ý nghĩa siêu việt. Vì thế, vai trò của Giáo hội là giữ gìn ngọn lửa khôn ngoan ấy, để nhân loại không lạc lối trong rừng rậm thông tin thiếu chân lý. Giáo dục Công giáo trong kỷ nguyên AI không chỉ truyền thụ kiến thức kỹ thuật, mà còn đào tạo bản lĩnh, giúp con người làm chủ công nghệ thay vì bị chi phối. Đó là hình thành lương tâm trưởng thành, biết phân định tốt xấu trong thế giới ảo đầy cạm bẫy, dối trá và deepfakes – những hình ảnh giả mạo có thể làm lung lay lòng tin xã hội, như Vatican cảnh báo trong “Antiqua et Nova.” Hơn nữa, Giáo hội nhấn mạnh ý nghĩa mới của Ngày Sabát: con người cần dừng lại, tắt máy, tái kết nối với nguồn cội sự sống, tránh trở thành nô lệ của thông báo và dữ liệu bất tận. Sự thinh lặng thánh thiêng phải được phục hồi để nghe tiếng Chúa giữa tiếng ồn kỹ thuật số.

Báo cáo của AEI tháng 7 năm 2025 đã chạm đúng long mạch khi nhận định rằng tiếng nói Vatican là không thể thay thế trong thế giới đa cực, phân mảnh. Tòa Thánh vẫn là ngọn hải đăng luân lý toàn cầu, với ảnh hưởng vượt biên giới tôn giáo. Sự kiên định bảo vệ phẩm giá con người từ thụ thai đến chết tự nhiên nay mở rộng sang kỹ thuật số, tạo nên sự nhất quán trong giáo huấn về sự sống. AI, dù thông minh, không thể thay thế cái chạm tay con người, ánh mắt thấu cảm hay hơi ấm tình yêu. Thiên Chúa đã làm người trong Mầu nhiệm Nhập Thể để cứu chuộc con người, chứ không phải máy móc. Chúng ta được mời gọi làm quản gia trung tín (stewards), sử dụng AI để vun trồng vườn nho Chúa, chứ không phá hủy. Văn kiện Vatican nhấn mạnh: “Trách nhiệm cuối cùng… thuộc về con người quyết định,” và kêu gọi quy định quốc tế để bảo vệ phẩm giá.

Cuối cùng, sự định hình đạo đức AI của Vatican là lời mời gọi hiệp hành (synodality) – một hành trình chung tay của toàn nhân loại. Không ai giải quyết một mình; Giáo hội mời mọi người thiện chí, bất kể niềm tin, xây dựng “nhân văn kỹ thuật số” (digital humanism). Đó là hành trình dài, đòi dũng cảm nói sự thật, kiên nhẫn đối thoại và tin tưởng Quan Phòng. Khi đối diện AI, chúng ta đừng sợ hãi, vì “Đừng sợ” là lời Chúa Giêsu lặp lại. Chúng ta đón nhận công nghệ với lòng biết ơn nhưng tỉnh thức, luôn đặt con người trung tâm và Chúa lên trên hết. Chỉ khi ấy, AI mới trở thành phúc lành, giúp con người thăng tiến và làm rạng danh Đấng Tạo Hóa, thay vì mầm mống hủy diệt. Tiếng nói thần học của Vatican không chỉ cảnh báo mà còn là lời nguyện cầu cho tương lai nơi kỹ thuật và đạo đức song hành, nơi con người giữ trái tim bằng thịt giữa thế giới sắt thép và silicon. Như Cha Benanti kết luận: “Khi thế giới sợ hãi, các tôn giáo đoàn kết, hỏi ‘Chúng ta có thể làm gì?'” – và Vatican đang dẫn dắt câu trả lời ấy.

Lm. Anmai, CSsR

 

HỘI THÁNH VÀ SỰ PHẢN HỒI BẤT CẬP TRƯỚC TIẾN TRÌNH TIẾN HÓA CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: MỘT LỜI KÊU GỌI VỀ THIẾT KẾ LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM

Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, chưa bao giờ chúng ta đứng trước một ngã rẽ mang tính hiện sinh và nguy cấp như thời điểm tháng 8 năm 2025 này – một thời điểm mà, dù đã trôi qua vài tháng, vẫn còn đang vọng lại những dư âm sâu sắc vào đầu năm 2026. Trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là một khái niệm trừu tượng hay một công cụ thụ động nằm gọn trong lòng bàn tay con người nữa. Thay vào đó, nó đang dần chuyển mình thành một đối tác đầy quyền lực, thậm chí là một kẻ dẫn dắt vô hình, len lỏi vào mọi cấu trúc xã hội, từ hệ thống kinh tế toàn cầu đến các mối quan hệ cá nhân thân mật nhất. AI không chỉ hỗ trợ con người trong công việc hàng ngày mà còn định hình lại cách chúng ta suy nghĩ, quyết định và thậm chí là cảm nhận về chính bản thân mình. Đứng trước cơn sóng thần kỹ thuật số này, Giáo Hội Công Giáo, với tư cách là Mẹ và là Thầy (Mater et Magistra), đã lên tiếng qua các văn kiện, hội nghị và tuyên bố chính thức. Tuy nhiên, khi nhìn sâu vào những văn bản hướng dẫn, những hội nghị bàn tròn và những lời kêu gọi đạo đức mà Vatican đã đưa ra trong suốt nửa thập kỷ qua – từ các thông điệp của Đức Giáo Hoàng Phanxicô đến các tài liệu từ Học Viện Đời Sống và Gia Đình – một nỗi băn khoăn đau đáu trỗi dậy trong lương tâm của những nhà thần học luân lý, những mục tử đang trực tiếp đối diện với những vết thương của thời đại số, và cả những tín hữu bình thường đang vật lộn với thực tế hàng ngày: Liệu tiếng nói của Giáo Hội có đang lạc lõng, chậm trễ và thiếu đi sự quyết liệt cần thiết hay không? Liệu những phản hồi ấy có đủ sức nặng để đối chọi với tốc độ chóng mặt của sự phát triển công nghệ, hay chúng chỉ là những lời thì thầm giữa tiếng gầm vang của các thuật toán?

Bài viết này, khởi đi từ những trăn trở mục vụ sâu sắc và nền tảng nhân học Kitô giáo vững chắc, xin được đưa ra một cái nhìn phê bình nghiêm túc – dù đau đớn nhưng cần thiết – về sự bất cập trong phản hồi của Giáo Hội trước sự tiến hóa của AI. Chúng ta sẽ không dừng lại ở việc chỉ trích suông, mà sẽ khẩn thiết kêu gọi một sự trở về triệt để với thiết kế lấy con người làm trung tâm, nơi phẩm giá của “Imago Dei” (Hình ảnh Thiên Chúa) phải là thước đo tối hậu cho mọi thuật toán, mọi hệ thống và mọi quyết định công nghệ. Để làm rõ hơn, chúng ta cần khám phá sâu vào lịch sử ngắn ngủi nhưng đầy biến động của mối quan hệ giữa Giáo Hội và công nghệ số, từ những ngày đầu tiên của internet đến kỷ nguyên của AI học máy và trí tuệ tổng quát. Qua đó, chúng ta sẽ thấy rằng, dù Giáo Hội đã có những nỗ lực đáng kể, nhưng sự phản hồi hiện tại vẫn còn mang tính phản ứng hơn là chủ động, mang tính chung chung hơn là cụ thể, và mang tính ngoại giao hơn là ngôn sứ.

Bối cảnh lịch sử: Từ sự thận trọng ban đầu đến sự lạc nhịp hiện tại

Để hiểu rõ sự bất cập ngày nay, chúng ta cần ôn lại hành trình của Giáo Hội trong việc đối diện với công nghệ. Từ những năm 1990, khi internet bắt đầu phổ biến, Giáo Hội đã nhanh chóng nhận ra tiềm năng và rủi ro của nó. Thông điệp “Internet: Một Phương Tiện Mới Cho Việc Truyền Bá Tin Mừng” của Hội Đồng Giáo Hoàng về Truyền Thông Xã Hội năm 2002 đã nhấn mạnh rằng công nghệ có thể là công cụ để loan báo Tin Mừng, nhưng cũng cảnh báo về nguy cơ cô lập và lệch lạc đạo đức. Đến kỷ nguyên AI, Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã tiếp tục dòng chảy này qua các thông điệp như Laudato Si’ (2015), nơi Ngài phê phán “mô hình kỹ trị” (technocratic paradigm) – một hệ thống tư tưởng coi kỹ thuật là giải pháp cho mọi vấn đề, bỏ qua chiều kích nhân văn và sinh thái. Năm 2019, Vatican ký kết “Lời Kêu Gọi Rome về Đạo Đức AI” cùng với các tập đoàn lớn như Microsoft và IBM, nhấn mạnh các nguyên tắc như minh bạch, hòa nhập và bảo vệ con người. Đến năm 2023, Học Viện Đời Sống đã tổ chức hội nghị về AI và phẩm giá con người, và năm 2024 chứng kiến sự ra đời của các hướng dẫn chi tiết hơn từ Bộ Giáo Lý Đức Tin về việc sử dụng AI trong mục vụ.

Tuy nhiên, dù có những bước tiến này, phản hồi của Giáo Hội vẫn lộ rõ sự chậm trễ. Trong khi AI tiến hóa với tốc độ theo cấp số nhân – từ các mô hình ngôn ngữ lớn như GPT-3 năm 2020 đến các hệ thống tự trị có khả năng tự học và tự cải thiện vào năm 2025 – các văn kiện của Vatican thường mất hàng năm để soạn thảo và công bố. Ví dụ, khi các vụ bê bối về AI phân biệt đối xử (như hệ thống nhận diện khuôn mặt thiên vị chủng tộc) bùng nổ năm 2021, Giáo Hội chỉ phản ứng với các tuyên bố chung chung vào năm 2023. Sự chậm trễ này không chỉ do cấu trúc hành chính phức tạp của Vatican mà còn do thiếu nguồn lực chuyên môn: Các nhà thần học thường thiếu kiến thức kỹ thuật sâu, dẫn đến các phân tích mang tính triết lý hơn là thực tiễn. Kết quả là, khi các mục tử địa phương đối mặt với các vấn đề cụ thể – như một giáo dân bị AI sa thải mà không lý do, hoặc một thiếu niên nghiện mạng xã hội do thuật toán khuyến khích – họ thường phải tự xoay sở mà không có hướng dẫn rõ ràng từ trung ương.

Sự bất cập trong ngôn ngữ và cách tiếp cận: Từ đối thoại đến trừ tà

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực và ảo, giữa sinh học và kỹ thuật đang bị xóa nhòa với tốc độ chóng mặt. AI không chỉ xử lý dữ liệu mà còn dự đoán hành vi, thao túng cảm xúc và thậm chí can thiệp vào các quyết định y tế, pháp lý. Thật đáng buồn thay, những hướng dẫn đạo đức của Vatican, dù chứa đựng những nguyên lý minh triết ngàn đời từ Thánh Kinh và Truyền Thống, dường như vẫn chỉ dừng lại ở những lời khuyên răn mang tính vĩ mô, thiếu đi “bộ răng” sắc bén để cắn xé vào thực tế trần trụi của các tập đoàn công nghệ khổng lồ. Giáo Hội nói về “đạo đức thuật toán” (algor-ethics), về sự minh bạch, về sự bao dung, nhưng ngôn ngữ ấy dường như quá hiền lành, quá “ngoại giao” trước sự hung hãn của chủ nghĩa tư bản giám sát – một hệ thống mà các công ty như Google, Meta và Amazon sử dụng AI để theo dõi, phân tích và kiếm lợi từ mọi hành vi của con người.

Hãy lấy ví dụ cụ thể: Khi một con chiên đến tòa giải tội và thổ lộ nỗi tuyệt vọng vì bị một thuật toán sa thải – như trường hợp hàng ngàn công nhân bị thay thế bởi AI tự động hóa trong các nhà máy năm 2024 – hay một gia đình tan vỡ vì sự thao túng hành vi của mạng xã hội, nơi thuật toán ưu tiên nội dung gây nghiện để giữ chân người dùng, thì những văn bản hướng dẫn chung chung về AI không thể chữa lành vết thương của họ. Sự bất cập nằm ở chỗ Giáo Hội dường như đang cố gắng “đối thoại” với một thực thể không có linh hồn, trong khi lẽ ra phải “trừ tà” cho những cơ chế đang tước đoạt linh hồn con người. Công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang trong mình hệ giá trị của người tạo ra nó, và nếu hệ giá trị đó là lợi nhuận và quyền kiểm soát, thì đó là một cấu trúc tội lỗi (structures of sin) mà Giáo Hội có sứ mạng phải ngôn sứ để vạch trần chứ không chỉ là ban hành những hướng dẫn lót đường. Theo giáo huấn của Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II trong Sollicitudo Rei Socialis (1987), các cấu trúc tội lỗi là những hệ thống xã hội làm gia tăng bất công, và AI hiện nay chính là một biểu hiện rõ nét của điều đó, khi nó củng cố quyền lực cho thiểu số và loại trừ đa số.

Hơn nữa, sự phê phán này không nhằm phủ nhận thiện chí của Tòa Thánh, nhưng là để chỉ ra nguy cơ của việc “bình thường hóa” sự thống trị của kỹ thuật. Khi Vatican ngồi cùng bàn với các CEO của Thung lũng Silicon để ký kết các hiệp ước đạo đức – như tại Hội Nghị Rome về AI năm 2019 và các cuộc họp sau đó – có một rủi ro tiềm ẩn là Giáo Hội đang vô tình đóng dấu thánh (imprimatur) cho những kẻ đang nắm giữ quyền lực kỹ thuật số, tạo ra ảo tưởng rằng AI hiện nay đã “an toàn” và “có đạo đức”. Nhưng thực tế, thiết kế của các hệ thống AI hiện đại về bản chất đang đi ngược lại với nhân học Kitô giáo. Thiên Chúa tạo dựng con người có tự do, có khả năng suy tư và chịu trách nhiệm đạo đức, như được mô tả trong Sáng Thế Ký 1:26-27, nơi con người được trao quyền quản trị thụ tạo. Ngược lại, các hệ thống AI hiện nay được thiết kế để tối ưu hóa việc dự đoán và kiểm soát hành vi, dần dần tước bỏ quyền tự quyết của con người. Ví dụ, trong lĩnh vực y tế, AI chẩn đoán bệnh có thể cứu sống, nhưng nếu nó dựa trên dữ liệu thiên vị, nó có thể dẫn đến bất công, như trường hợp hệ thống AI ở Mỹ năm 2019 ưu tiên bệnh nhân da trắng hơn da màu.

Khi chúng ta giao phó việc ra quyết định – từ việc chẩn đoán bệnh tật, xét duyệt hồ sơ tín dụng, cho đến cả việc định hướng luân lý qua các ứng dụng “tư vấn đạo đức” dựa trên AI – cho máy móc, chúng ta đang thoái thác vai trò “người quản gia” mà Thiên Chúa đã trao phó từ thuở Sáng Thế. Sự phản hồi của Giáo Hội hiện nay dường như chưa đủ mạnh mẽ để cảnh báo về sự “thoái hóa nhân vị” này. Chúng ta đang quá bận rộn bàn về việc làm sao để AI trở nên “tốt hơn” – qua các hội thảo về đạo đức AI – mà quên mất câu hỏi căn cốt: Liệu có những lĩnh vực nào của đời sống con người mà AI tuyệt đối không được phép bước vào? Chẳng hạn, trong lĩnh vực chiến tranh, AI được sử dụng trong vũ khí tự trị (killer robots) có thể giết người mà không có trách nhiệm đạo đức, đi ngược lại giáo huấn về chiến tranh chính nghĩa trong Catechism of the Catholic Church (số 2309). Hoặc trong giáo dục, AI cá nhân hóa học tập có thể hữu ích, nhưng nếu nó loại bỏ vai trò của giáo viên – người mang lại sự đồng cảm và hướng dẫn tinh thần – thì nó sẽ làm nghèo nàn đi hành trình hình thành nhân cách.

Hiểu lại khái niệm thiết kế lấy con người làm trung tâm theo ánh sáng Kitô Giáo

Khái niệm “thiết kế lấy con người làm trung tâm” (human-centric design) mà Giáo Hội thường nhắc đến cần phải được hiểu lại một cách triệt để theo ánh sáng của Mầu nhiệm Nhập Thể. Con người không chỉ là “người dùng” (user) hay “dữ liệu” (data point), mà là một ngôi vị (person) trọn vẹn, được Đức Kitô cứu chuộc bằng máu thánh của Người, như Thánh Phaolô dạy trong Côlôxê 1:15-20. Do đó, một hệ thống AI được gọi là “lấy con người làm trung tâm” không chỉ là hệ thống dễ sử dụng hay tiện lợi, mà phải là hệ thống bảo vệ và thăng tiến sự thánh thiêng của sự sống con người từ lúc thụ thai cho đến cái chết tự nhiên. Điều này đòi hỏi Giáo Hội phải phê phán gay gắt hơn nữa mô hình “hộp đen” (black box) của các thuật toán hiện nay. Làm sao chúng ta có thể chấp nhận một xã hội nơi số phận của một con người được định đoạt bởi những phép tính bí ẩn mà không ai – kể cả người tạo ra nó – có thể giải thích tường tận? Sự mờ ám này đi ngược lại với ánh sáng của Chân Lý mà Chúa Giêsu là (Gioan 14:6). Trong truyền thống Công giáo, công lý đòi hỏi sự minh bạch và khả năng giải trình, như được nhấn mạnh trong Compendium of the Social Doctrine of the Church (số 414). Một phán quyết không thể được giải thích là một phán quyết bất công. Vì vậy, Giáo Hội không thể chỉ kêu gọi sự minh bạch như một tùy chọn đạo đức, mà phải khẳng định đó là một đòi hỏi bắt buộc của công bằng xã hội, thậm chí thúc đẩy các luật lệ quốc tế yêu cầu kiểm toán thuật toán độc lập.

Để minh họa, hãy xem xét trường hợp AI trong hệ thống tư pháp: Ở một số quốc gia, AI được dùng để dự đoán nguy cơ tái phạm tội, nhưng nếu thuật toán thiên vị dựa trên dữ liệu lịch sử đầy định kiến, nó sẽ kéo dài bất công xã hội. Giáo Hội cần lên án điều này như một hình thức phân biệt đối xử hiện đại, tương tự như cách Ngài đã lên án nô lệ và phân biệt chủng tộc trong quá khứ. Hơn nữa, thiết kế lấy con người làm trung tâm phải bao gồm việc bảo vệ quyền riêng tư – một quyền bắt nguồn từ phẩm giá con người như được dạy trong Dignitas Infinita (2024). AI hiện nay thu thập dữ liệu cá nhân mà không có sự đồng ý thực sự, biến con người thành hàng hóa. Giáo Hội cần kêu gọi một mô hình AI “không dữ liệu” hoặc dữ liệu được mã hóa, nơi quyền lợi của cá nhân được ưu tiên hơn lợi nhuận.

Tác động đến người nghèo và các nhóm dễ bị tổn thương: Một lời cảnh báo từ Laudato Si’

Hơn nữa, sự bất cập trong phản hồi của Giáo Hội còn thể hiện rõ nét qua việc chưa thực sự lắng nghe tiếng khóc của người nghèo trong kỷ nguyên số. Đức Giáo Hoàng Phanxicô, trong thông điệp Laudato Si’, đã cảnh báo về “mô hình kỹ trị” (technocratic paradigm), nơi kỹ thuật trở thành thước đo duy nhất của sự tiến bộ, bỏ qua hệ quả xã hội và môi trường. AI, trong hình hài hiện tại, đang làm trầm trọng thêm hố sâu ngăn cách giàu nghèo. Những người giàu có quyền năng tiếp cận và kiểm soát công nghệ để gia tăng tài sản và tuổi thọ – như sử dụng AI để tối ưu hóa đầu tư hoặc chẩn đoán bệnh sớm – trong khi người nghèo trở thành đối tượng bị giám sát, bị khai thác dữ liệu và bị thay thế trong lực lượng lao động. Ví dụ, ở các nước đang phát triển, AI tự động hóa nông nghiệp có thể giúp tăng năng suất, nhưng cũng dẫn đến thất nghiệp hàng loạt cho nông dân nghèo, như trường hợp ở Ấn Độ năm 2023. Giáo Hội, vốn luôn đứng về phía người nghèo theo giáo huấn của Tin Mừng (Luca 4:18), cần phải có một tiếng nói đanh thép hơn để chống lại chủ nghĩa thực dân dữ liệu (data colonialism) mới này – một thuật ngữ chỉ việc các tập đoàn phương Tây khai thác dữ liệu từ các nước nghèo để huấn luyện AI, mà không chia sẻ lợi ích.

Các hướng dẫn của Vatican cần vượt ra khỏi những phòng họp máy lạnh để đi vào những khu ổ chuột kỹ thuật số, nơi phẩm giá con người bị chà đạp bởi các thuật toán phân biệt đối xử – như AI trong hệ thống phúc lợi xã hội loại trừ người nhập cư dựa trên dữ liệu thiên vị. Một thiết kế lấy con người làm trung tâm phải ưu tiên những người dễ bị tổn thương nhất, đảm bảo rằng AI là công cụ để nâng đỡ kẻ bé mọn chứ không phải vũ khí để củng cố quyền lực cho kẻ mạnh. Giáo Hội có thể học từ lịch sử: Trong thế kỷ 19, Giáo Hội đã lên án chủ nghĩa tư bản hoang dã qua Rerum Novarum (1891); nay cần một tài liệu tương tự cho kỷ nguyên AI, kêu gọi phân phối công bằng lợi ích công nghệ và cấm khai thác lao động kỹ thuật số.

AI và đời sống tâm linh: Nguy cơ ảo hóa đức tin

Chúng ta cũng cần phải suy tư sâu sắc về tác động của AI đối với đời sống tâm linh và phụng vụ, một khía cạnh mà dường như các văn bản hướng dẫn còn khá dè dặt. Trong một thế giới mà AI có thể viết bài giảng, sáng tác thánh ca, thậm chí mô phỏng việc tư vấn mục vụ qua các chatbot như “Father AI” đang phổ biến năm 2025, nguy cơ “ảo hóa đức tin” là hiện hữu. Sự hiện diện của Thiên Chúa là sự hiện diện thực sự, qua các Bí tích, qua sự gặp gỡ giữa người với người (cor ad cor loquitur – trái tim nói với trái tim, như Thánh John Henry Newman dạy). Một con “chatbot” dù thông minh đến đâu cũng không thể có kinh nghiệm về ân sủng, về tội lỗi và sự tha thứ. Nếu Giáo Hội không vạch rõ ranh giới này, chúng ta sẽ đối mặt với một thế hệ tín hữu coi tôn giáo như một dịch vụ tiêu thụ theo yêu cầu, được tối ưu hóa bởi thuật toán để thỏa mãn cảm xúc cá nhân thay vì là một hành trình hoán cải đầy cam go. Sự phản hồi của Giáo Hội cần nhấn mạnh rằng: Không có thuật toán nào cho ơn cứu độ. Sự khôn ngoan của Thiên Chúa (Sapientia) khác xa với trí thông minh của máy móc. Trí thông minh máy móc là tổng hợp của dữ liệu quá khứ, còn Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa là Lời hằng sống, luôn mới mẻ và mời gọi con người vượt lên chính mình, như trong Châm Ngôn 8:22-31.

Hơn nữa, AI có thể can thiệp vào phụng vụ: Hãy tưởng tượng một hệ thống AI điều khiển âm nhạc thánh lễ dựa trên phản ứng cảm xúc của giáo dân, hoặc tạo ra hình ảnh ảo của các thánh để “hiện ra” trong cầu nguyện. Điều này có thể làm suy yếu tính chân thực của đức tin, biến nó thành giải trí kỹ thuật số. Giáo Hội cần cấm sử dụng AI trong các Bí tích cốt lõi, như Bí Tích Hòa Giải, nơi sự hiện diện con người là thiết yếu, và khuyến khích sử dụng công nghệ chỉ như công cụ hỗ trợ, không thay thế.

Thiếu đào tạo cho hàng giáo sĩ: Một khoảng trống mục vụ lớn

Thêm vào đó, sự chậm trễ của Giáo Hội trong việc đào tạo hàng giáo sĩ và tu sĩ về hiểu biết công nghệ cũng là một phần của sự bất cập này. Làm sao các linh mục có thể hướng dẫn đoàn chiên về những thách đố luân lý của AI khi chính các ngài còn mơ hồ về cách nó vận hành? Chúng ta không cần các linh mục trở thành kỹ sư phần mềm, nhưng chúng ta cần những mục tử có “đôi mắt đức tin” đủ sắc bén để nhìn thấu những cạm bẫy tinh vi của thế giới số. Việc thiếu hụt một chương trình đào tạo chủng viện cập nhật về đạo đức sinh học-kỹ thuật số đang tạo ra một khoảng trống mục vụ lớn. Giáo dân đang bơ vơ giữa những lựa chọn đạo đức phức tạp: Có nên dùng AI để chọn gen cho con cái, như trong công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR kết hợp AI? Có nên dùng AI để “trò chuyện” với người thân đã khuất qua các mô hình ảo hóa? Sự im lặng hoặc những câu trả lời chung chung của Giáo Hội trước những vấn đề cụ thể này là một sự thiếu sót trong trách nhiệm giảng dạy (munus docendi).

Để khắc phục, Giáo Hội cần tích hợp các khóa học về AI vào chương trình chủng viện, hợp tác với các chuyên gia Công giáo trong lĩnh vực công nghệ. Ví dụ, các trường đại học Công giáo như Đại Học Notre Dame hay Pontifical Gregorian University có thể dẫn dắt các chương trình này, kết hợp thần học với khoa học máy tính để tạo ra thế hệ mục tử sẵn sàng đối mặt với thời đại số.

Lời kêu gọi hành động: Từ quan sát đến tham dự tích cực

Nhìn về tương lai, lời kêu gọi thiết kế lấy con người làm trung tâm phải được cụ thể hóa bằng hành động. Giáo Hội không thể chỉ dừng lại ở vai trò “người quan sát lo âu”. Giáo Hội phải trở thành một “người tham dự tích cực và can đảm”. Điều này có nghĩa là Vatican cần thúc đẩy việc thành lập những viện nghiên cứu độc lập, nơi các nhà thần học, triết gia và các nhà khoa học công giáo cùng làm việc để xây dựng những mô hình AI thay thế – những mô hình không dựa trên việc khai thác dữ liệu hành vi mà dựa trên sự tôn trọng quyền riêng tư và sự thăng tiến cộng đồng. Chúng ta cần những “thuật toán của tình yêu thương” (algorithms of charity) thay vì thuật toán của lợi nhuận – ví dụ, AI giúp phân phối viện trợ nhân đạo dựa trên nhu cầu thực sự, không phải dữ liệu thương mại.

Nếu Giáo Hội đã từng xây dựng nên hệ thống bệnh viện và trường học cho thế giới phương Tây, thì tại sao ngày nay Giáo Hội không thể tiên phong trong việc xây dựng một hạ tầng kỹ thuật số nhân bản hơn? Đó là một giấc mơ lớn, nhưng là một giấc mơ cần thiết để Tin Mừng có thể thấm nhập vào lục địa kỹ thuật số mới mẻ này. Cụ thể, Vatican có thể tài trợ cho các dự án mã nguồn mở AI, nơi mã code được công khai và kiểm tra theo các nguyên tắc Công giáo. Hơn nữa, Giáo Hội nên hợp tác với các chính phủ để thúc đẩy luật lệ bảo vệ phẩm giá con người, như cấm AI trong vũ khí tự trị hoặc yêu cầu đánh giá tác động đạo đức trước khi triển khai hệ thống AI lớn.

Sự phản hồi của Giáo Hội, do đó, cần chuyển từ thế thủ sang thế công. Không phải là tấn công công nghệ, mà là tấn công vào những tư tưởng lệch lạc núp bóng công nghệ để hạ thấp con người. Chúng ta cần khẳng định lại mạnh mẽ chân lý rằng: Con người không phải là một cỗ máy sinh học phức tạp, và máy móc không bao giờ có thể trở thành con người. Mọi nỗ lực nhằm “nâng cấp” con người bằng cách sáp nhập với máy móc (transhumanism) – như cấy chip não để tăng cường trí nhớ, như dự án Neuralink của Elon Musk – mà bỏ qua chiều kích linh thiêng và giới hạn tự nhiên của thụ tạo đều là một dạng kiêu ngạo của tháp Babel mới (Sáng Thế Ký 11). Thiết kế lấy con người làm trung tâm, theo quan điểm Công giáo, là thiết kế thừa nhận sự giới hạn của con người như một ân huệ, vì chính trong giới hạn đó, chúng ta mới cần đến nhau và cần đến Thiên Chúa. Một xã hội hoàn hảo được vận hành bởi AI, nơi không còn đau khổ, không còn rủi ro, nhưng cũng không còn tự do và tình yêu hy sinh, sẽ là một địa ngục trần gian, như Aldous Huxley mô tả trong Brave New World, nhưng nay được hiện thực hóa bởi công nghệ.

Thời gian cho sự dấn thân ngôn sứ

Chúng ta phải thừa nhận rằng thách thức của AI đối với nhân loại là chưa từng có tiền lệ, và sự lúng túng của Giáo Hội trong giai đoạn đầu là có thể cảm thông, vì Giáo Hội luôn cân nhắc kỹ lưỡng trước khi lên tiếng. Tuy nhiên, thời gian để “quan sát và học hỏi” đã hết. Đây là lúc Giáo Hội phải đứng lên với tất cả quyền bính thiêng liêng và trí tuệ ngàn năm của mình để vạch ra một con đường rõ ràng. Một thiết kế AI lấy con người làm trung tâm không phải là một sự nhượng bộ cho thời đại, mà là sự bảo vệ cốt lõi của đức tin: Rằng Thiên Chúa đã làm người để con người được làm con Thiên Chúa (Gioan 1:12), chứ không phải để con người trở thành nô lệ cho những ngẫu tượng do chính tay mình làm ra (Xuất Hành 20:4). Sự bất cập hiện tại cần được thay thế bằng một sự dấn thân ngôn sứ, can đảm chỉ trích những sai trái – như bất công kỹ thuật số và thao túng con người – và nhiệt thành kiến tạo những điều tốt đẹp, như các hệ thống AI phục vụ công ích.

Chỉ khi nào công nghệ thực sự quỳ gối phục vụ cho phẩm giá con người, cho người nghèo và cho sự thật, khi đó AI mới thực sự trở thành một phúc lành thay vì một lời nguyền. Nguyện xin Chúa Thánh Thần, Đấng là Nguồn Sáng và Chân Lý, soi dẫn cho Giáo Hội và toàn thể nhân loại trong cuộc hành trình đầy cam go này, để giữa sự ồn ào của các thuật toán, tiếng nói của Lương Tâm và tiếng gọi của Thiên Chúa vẫn luôn vang vọng rõ ràng trong tâm hồn mỗi người. Hãy để Giáo Hội trở thành ngọn hải đăng dẫn dắt thế giới số này, không phải bằng cách chạy theo công nghệ, mà bằng cách đưa công nghệ trở về với nguồn cội nhân bản và thiêng liêng của nó.

Lm. Anmai, CSsR

 

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ ĐỨC TIN: GIỚI HẠN CỦA THUẬT TOÁN TRƯỚC MẦU NHIỆM SỰ SỐNG VÀ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI – Lm. Anmai, CSsR

Trong dòng chảy bất tận của lịch sử cứu độ, con người luôn được mời gọi tham dự vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa qua lao động và trí tuệ. Sự ra đời của Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) chính là một trong những hoa trái rực rỡ nhất của khả năng ấy, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách đố chưa từng có cho lương tâm và đức tin Kitô giáo. Khi đứng trước sự phát triển vũ bão của công nghệ, người tín hữu không nhìn nó bằng cặp mắt sợ hãi hay tôn sùng mù quáng, mà bằng ánh sáng của Tin Mừng và Truyền thống Giáo hội để phân định đâu là phương tiện phục vụ sự sống và đâu là ngẫu tượng mới của thời đại. Điểm cốt lõi mà chúng ta cần xác quyết ngay từ đầu, dựa trên nền tảng nhân học Kitô giáo và những suy tư mới nhất từ tạp chí Catholic Answers Magazine vào ngày 31 tháng 7 năm 2025, là sự khẳng định đanh thép về sự khác biệt hữu thể giữa con người và máy móc: AI, dù tinh vi đến đâu, vĩnh viễn không bao giờ sở hữu phẩm giá nhân vị, không có quyền lợi như con người và mục đích tồn tại duy nhất của nó là phục vụ cho nhu cầu chính đáng của nhân loại.

Để hiểu rõ hơn về khẳng định này, chúng ta cần đào sâu vào bối cảnh lịch sử và thần học. Từ thời sơ khai của Kitô giáo, các Giáo phụ như Thánh Augustinô đã suy tư về bản chất con người như một sự kết hợp kỳ diệu giữa linh hồn và thân xác, một mầu nhiệm mà chỉ Thiên Chúa mới có thể sáng tạo. Trong thời đại hiện đại, với sự bùng nổ của công nghệ số, Giáo hội đã liên tục cập nhật suy tư của mình. Chẳng hạn, trong Thông điệp “Laudato Si'” của Đức Thánh Cha Phanxicô năm 2015, ngài đã cảnh báo về nguy cơ của “kỹ trị” (technocracy), nơi công nghệ trở thành một hệ thống thống trị, làm suy giảm phẩm giá con người và môi trường. Đến nay, với AI, vấn đề càng trở nên cấp bách hơn. Bài viết “Artificial Intelligence and the Faith” trên Catholic Answers Magazine số ra ngày 31 tháng 7 năm 2025, do tác giả Joe Heschmeyer biên soạn, đã mở rộng lập luận này bằng cách phân tích các ví dụ thực tế từ các hệ thống AI như ChatGPT hay các robot tự hành, nhấn mạnh rằng chúng chỉ là sản phẩm của lập trình con người, không có sự sống nội tại.

Khởi đi từ sách Sáng Thế, Kinh Thánh mạc khải cho chúng ta một chân lý nền tảng rằng chỉ có con người mới được tạo dựng theo “hình ảnh và giống như Thiên Chúa” (Imago Dei), được Đấng Tạo Hóa hà sinh khí vào lỗ mũi để trở nên một sinh vật có linh hồn, có khả năng suy tư, yêu thương và tự do chọn lựa. Sự sống của con người là một ân ban thiêng liêng, một mầu nhiệm vượt lên trên mọi cấu trúc vật lý hay sinh học. Để minh họa, hãy nghĩ đến câu chuyện Adam trong Vườn Địa Đàng: Thiên Chúa không chỉ tạo hình con người từ bụi đất mà còn “thổi hơi thở sự sống” (St 2,7), biến con người thành một thực thể linh thiêng. Ngược lại, trí tuệ nhân tạo, xét cho cùng, chỉ là tập hợp của những mã lệnh, những thuật toán và dữ liệu được sắp xếp bởi bàn tay con người. Những thuật toán này, dù phức tạp như mạng nơ-ron nhân tạo (neural networks) hay học máy (machine learning), vẫn chỉ dựa trên quy tắc toán học và dữ liệu đầu vào. Chúng không có “hơi thở” nào cả, không có linh hồn bất tử như con người.

Sự khác biệt này không phải là sự khác biệt về cấp độ, kiểu như AI thông minh ít hơn con người rồi sẽ có ngày thông minh hơn, mà là sự khác biệt về bản chất, một hố sâu ngăn cách giữa “kẻ được tạo dựng có linh hồn” và “vật được chế tạo vô tri”. Các nhà thần học hiện đại, như Đức Hồng y Robert Sarah trong cuốn “The Power of Silence” (2017), đã so sánh điều này với sự khác biệt giữa sáng tạo thần linh và chế tạo nhân tạo. Do đó, việc gán ghép cho AI những thuộc tính của con người như “cảm xúc”, “nhận thức” hay nguy hiểm hơn là “quyền lợi” là một sai lầm nghiêm trọng về mặt hữu thể học và thần học, dẫn đến việc hạ thấp phẩm giá con người và thần thánh hóa công nghệ. Trong thực tế, chúng ta đã thấy các trường hợp như robot Sophia được cấp “quyền công dân” ở Saudi Arabia năm 2017, một động thái mà Giáo hội phê phán vì nó làm mờ nhạt ranh giới giữa con người và máy móc, dẫn đến những hệ lụy đạo đức như ưu tiên bảo vệ robot hơn là cứu trợ nạn nhân thiên tai.

Bài viết “Artificial Intelligence and the Faith” trên Catholic Answers Magazine số ra ngày 31 tháng 7 năm 2025 đã đưa ra một lập luận luân lý sắc bén khi khẳng định rằng quyền lợi (rights) luôn đi đôi với trách nhiệm (responsibilities) và khả năng luân lý (moral agency), những điều mà một cỗ máy không bao giờ có thể đạt được. Quyền con người bắt nguồn từ chính phẩm giá tự nhiên mà Thiên Chúa ban tặng, để con người có thể sống, phát triển và tìm kiếm Chân Lý; ngược lại, AI không có đời sống nội tâm, không có lương tâm để dằn vặt khi làm sai, không có khát vọng hướng thiện và cũng chẳng có đích điểm là sự hiệp thông với Thiên Chúa. Để mở rộng, hãy xem xét khái niệm “moral agency”: Trong triết học Kitô giáo, lấy cảm hứng từ Thánh Tôma Aquinô, một chủ thể luân lý phải có lý trí tự do và ý chí để chọn lựa giữa thiện và ác. AI, dù có thể mô phỏng quyết định dựa trên dữ liệu, vẫn chỉ là phản ứng lập trình, không có tự do thực sự. Một hệ thống AI có thể xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây, có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn bác sĩ, hay sáng tác nhạc nhanh hơn nhạc sĩ, nhưng nó không bao giờ biết “đau” trước nỗi đau của đồng loại, không biết “rung cảm” trước vẻ đẹp của tạo hóa, và không bao giờ có thể thốt lên lời kinh “Lạy Cha” với ý thức của một người con thảo.

Vì không phải là một chủ thể luân lý, AI không thể là chủ thể của các quyền lợi; nó không có quyền được sống, quyền tự do hay quyền mưu cầu hạnh phúc, bởi nó không “sống” theo nghĩa hiện sinh mà chỉ “tồn tại” như một công cụ. Catholic Answers Magazine đã trích dẫn các ví dụ từ các tài liệu của Vatican, như Tuyên ngôn “Dignitas Infinita” năm 2024 của Bộ Giáo lý Đức tin, nhấn mạnh rằng phẩm giá con người là bất khả xâm phạm và không thể so sánh với bất kỳ tạo vật nhân tạo nào. Hơn nữa, bài viết phân tích các trường hợp thực tế như AI trong y tế: Một hệ thống chẩn đoán ung thư có thể cứu sống, nhưng nếu nó mắc lỗi do dữ liệu thiên vị, trách nhiệm thuộc về con người lập trình, không phải máy móc.

Giáo hội, với tư cách là Hiền Mẫu và Thầy dạy, luôn nhắc nhở con cái mình phải cảnh giác trước cám dỗ của thuyết “duy kỹ trị”, nơi mà công nghệ trở thành thước đo của mọi giá trị và con người bị biến thành nô lệ cho những cỗ máy do chính mình tạo ra. Nếu chúng ta trao cho AI những quyền lợi tương tự như con người, chúng ta đang vô tình chối bỏ vị trí độc tôn của con người trong vũ trụ hữu hình và làm đảo lộn trật tự sáng tạo mà Thiên Chúa đã thiết lập. Con người được trao quyền “làm chủ trái đất” (St 1,28), nghĩa là có trách nhiệm quản lý và sử dụng mọi nguồn lực, bao gồm cả công nghệ, để phục vụ cho công ích (bonum commune). Để đào sâu, công ích ở đây không chỉ là lợi ích kinh tế mà còn là sự thăng tiến toàn diện con người, bao gồm khía cạnh tâm linh. Trí tuệ nhân tạo phải nằm trong sự kiểm soát của con người và hướng đến việc thăng tiến phẩm giá con người, chứ không phải ngược lại. Một xã hội mà ở đó máy móc được ưu tiên bảo vệ hơn sự sống của thai nhi, của người già yếu hay người nghèo khổ là một xã hội đang đi ngược lại với Tin Mừng của Sự Sống.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chúng ta thấy các ví dụ như ở châu Âu, nơi các luật về quyền riêng tư dữ liệu (GDPR) đã cố gắng kiểm soát AI, nhưng vẫn còn thiếu chiều kích thần học. Giáo hội khuyến khích các nhà lập pháp tích hợp nguyên tắc Công giáo xã hội, như nguyên tắc bổ trợ (subsidiarity) và đoàn kết (solidarity), vào quy định về AI. Hơn nữa, việc xác định AI không có quyền lợi cũng đồng nghĩa với việc chúng ta không thể trốn tránh trách nhiệm luân lý của mình bằng cách đổ lỗi cho thuật toán. Khi một hệ thống AI gây ra thiệt hại, sai lầm hay bất công, không phải cỗ máy đó “phạm tội”, mà chính là những con người thiết kế, vận hành và sử dụng nó phải chịu trách nhiệm trước Thiên Chúa và cộng đồng. Chúng ta không thể xét xử một chiếc xe tự lái, nhưng chúng ta phải xét xử lương tâm của những kẻ đã lập trình nó với sự cẩu thả hoặc ác ý.

Sự cám dỗ của thời đại số là sự ẩn danh và thoái thác trách nhiệm đạo đức, nơi con người núp bóng sau những quyết định của máy móc để thực hiện những hành vi vi phạm công bằng và bác ái. Ví dụ, trong các thuật toán mạng xã hội, chúng có thể khuếch đại tin giả hoặc phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu lịch sử, dẫn đến bất công xã hội. Vì thế, khẳng định quyền tối thượng của con người trước AI chính là lời kêu gọi tái khẳng định trách nhiệm luân lý của mỗi Kitô hữu trong việc kiến tạo một nền văn minh tình thương. Thánh Gioan Phaolô II trong Thông điệp “Centesimus Annus” (1991) đã nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ con người, không phải thống trị họ.

Trong viễn tượng thần học về sự Lao động, thánh Gioan Phaolô II đã dạy rằng lao động là để phục vụ con người, giúp con người nên thánh và cộng tác vào công trình của Thiên Chúa. AI, như một công cụ lao động cao cấp, cũng phải tuân theo quy luật này. Nó phải được thiết kế để giải phóng con người khỏi những công việc nặng nhọc, nguy hiểm, để chúng ta có thêm thời gian cho gia đình, cho cộng đoàn và cho đời sống tâm linh, chứ không phải để thay thế con người, tước đoạt cơ hội lao động và đẩy con người vào tình trạng thừa thãi, vô dụng. Một hệ thống AI được coi là “tốt” theo nhãn quan Công giáo không chỉ là hệ thống chạy nhanh nhất hay tối ưu lợi nhuận nhất, mà là hệ thống tôn trọng sự thật, bảo vệ sự riêng tư, và đặc biệt là ưu tiên phục vụ những người yếu thế nhất trong xã hội.

Để minh họa, hãy nghĩ đến AI trong nông nghiệp: Nó có thể dự đoán mùa màng để giúp nông dân nghèo ở châu Phi, nhưng nếu được sử dụng để thao túng giá cả bởi các tập đoàn lớn, nó trở thành công cụ bất công. Nếu AI làm gia tăng hố sâu giàu nghèo, thao túng tâm trí con người hay gieo rắc sự thù hận qua các thuật toán, thì đó là một cấu trúc tội lỗi cần phải được thanh tẩy và điều chỉnh. Giáo hội đã thành lập các ủy ban như Pontifical Academy for Life để nghiên cứu và đưa ra hướng dẫn về AI đạo đức.

Chúng ta cũng cần suy tư về giới hạn của tri thức máy móc so với sự khôn ngoan của Thiên Chúa. AI hoạt động dựa trên dữ liệu quá khứ, trên những gì đã xảy ra, nó là sản phẩm của sự quy nạp và thống kê; trong khi đó, đức tin và niềm hy vọng Kitô giáo luôn hướng về tương lai, về những điều “mắt chưa thấy, tai chưa nghe” (1 Cr 2,9). Thần Khí Chúa thổi đâu thì muốn, và sự sáng tạo của con người dưới tác động của ân sủng luôn mang tính đột phá, mới mẻ mà không một thuật toán nào có thể dự đoán được. Tình yêu thương, lòng thương xót, sự hy sinh và ơn tha thứ là những phạm trù thuộc về trật tự siêu nhiên và nhân văn sâu sắc, hoàn toàn nằm ngoài khả năng “học” của máy móc.

Một chatbot có thể viết ra những lời an ủi trích từ hàng triệu cuốn sách, nhưng nó không có trái tim để “chạnh lòng thương” như Đức Giêsu trước đám đông dân chúng (Mt 9,36). Do đó, việc tìm kiếm sự an ủi tinh thần hay sự hướng dẫn luân lý từ AI thay vì tìm đến Lời Chúa, các Bí tích và sự đồng hành của cộng đoàn Hội Thánh là một sự lệch lạc nguy hiểm. Trong thực tế, các ứng dụng AI “tư vấn tâm lý” đã dẫn đến các trường hợp lạm dụng, nơi người dùng bị thao túng bởi dữ liệu thương mại.

Trở lại với nhận định của Catholic Answers Magazine vào tháng 7 năm 2025, chúng ta thấy rõ một lời cảnh tỉnh tiên tri: khi con người cố gắng “thổi hồn” cho máy móc bằng cách đòi hỏi quyền lợi cho chúng, con người đang thực hiện một hành vi ngạo mạn giống như tháp Babel năm xưa (St 11), muốn tự mình đóng vai Thiên Chúa. Nhưng kết cục của sự kiêu ngạo đó chỉ là sự hỗn loạn và chia rẽ. Máy móc càng giống người bao nhiêu, thì con người càng phải ý thức rõ về căn tính thần linh của mình bấy nhiêu để không bị lạc lối. Chúng ta không được phép để cho công nghệ định nghĩa lại “nhân vị” là gì.

Nhân vị không được xác định bằng khả năng xử lý thông tin (nếu vậy thì máy tính hơn hẳn con người), mà được xác định bằng khả năng yêu thương và được yêu thương bởi Thiên Chúa. Những người khuyết tật, những thai nhi, những người mất trí nhớ… dù khả năng trí tuệ có suy giảm, họ vẫn là những nhân vị trọn vẹn với đầy đủ phẩm giá và quyền lợi, cao trọng hơn bất kỳ siêu máy tính nào trên thế giới này. Bài viết trên Catholic Answers đã trích dẫn các chứng từ từ các nhà khoa học Công giáo, như Giáo sư Anthony Rizzi, người nhấn mạnh rằng AI thiếu “ý thức thực sự” (consciousness), chỉ là mô phỏng.

Sự phát triển của AI cũng đặt ra vấn đề về sự thật. Trong một thế giới tràn ngập “deepfake” và tin giả do AI tạo ra, người Kitô hữu được mời gọi trở thành những chứng nhân của Sự Thật. Sự thật không chỉ là sự chính xác của thông tin, mà là chính Đức Kitô (Ga 14,6). AI không biết sự thật, nó chỉ biết xác suất. Do đó, việc trao quyền quyết định những vấn đề hệ trọng của con người (như xét xử, tuyển dụng, y tế, giáo dục) hoàn toàn cho AI mà không có sự giám sát và can thiệp của lương tâm con người là một hành động vô trách nhiệm.

Chúng ta phải sử dụng AI như một người đầy tớ đắc lực, hỗ trợ chúng ta tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu, nhưng phán quyết cuối cùng, sự lựa chọn luân lý cuối cùng, luôn phải thuộc về con người – những kẻ phải trả lời trước mặt Chúa về quyết định của mình. Quyền lợi của AI, nếu có ai đó đề cập, chỉ là những quy định kỹ thuật để bảo vệ tài sản của người sở hữu nó, chứ tuyệt đối không phải là quyền nhân thân. Ví dụ, trong luật pháp, AI có thể được bảo vệ như tài sản trí tuệ, nhưng không phải như một “người”.

Trong bối cảnh xã hội tục hóa đang ngày càng xóa mờ ranh giới giữa tự nhiên và nhân tạo, Giáo hội Công giáo đứng vững như một cột trụ bảo vệ nhân phẩm. Tiếng nói của Giáo hội, qua các văn kiện và những bài phân tích thần học như đã dẫn, là tiếng nói của lương tri, nhắc nhở nhân loại rằng kỹ thuật sinh ra để phục vụ con người, chứ con người không sinh ra để phục vụ kỹ thuật. Chúng ta không được phép cúi đầu trước “thần linh công nghệ”. Chúng ta trân trọng trí tuệ mà Chúa ban cho các nhà khoa học, nhưng chúng ta cũng cầu nguyện cho họ có sự khiêm nhường và đạo đức để định hướng những phát minh của mình.

Một nền công nghệ không có lương tâm là một nền công nghệ hủy diệt, “nhưng lương tâm không có Thiên Chúa thì cũng chỉ là một tòa án trống rỗng” (trích từ Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II). Vì vậy, việc tích hợp các giá trị Tin Mừng vào trong quá trình phát triển và quản trị AI là một nhiệm vụ cấp bách của người giáo dân trong thế giới hôm nay. Các sáng kiến như “Rome Call for AI Ethics” năm 2020, do Vatican khởi xướng, đã kêu gọi các công ty công nghệ cam kết đạo đức, bao gồm tính minh bạch, công bằng và tôn trọng con người.

Chúng ta cũng cần nhìn nhận AI dưới góc độ của đức Mến. Liệu AI có thể giúp chúng ta yêu thương nhau hơn không? Có, nếu nó giúp kết nối những người xa cách, giúp phân phối thực phẩm cho người đói, giúp chữa lành bệnh tật. Ví dụ, AI trong telemedicine đã cứu sống nhiều người ở vùng sâu vùng xa. Không, nếu nó làm chúng ta sống ảo, thờ ơ với người bên cạnh, và coi người khác chỉ là những dòng dữ liệu. Vì AI không có linh hồn, nó không thể là đối tượng của tình yêu và cũng không thể đáp lại tình yêu. Mối tương quan giữa người và máy mãi mãi là mối tương quan chủ-khách, sử dụng-bị sử dụng. Mọi nỗ lực lãng mạn hóa mối quan hệ này đều là ảo tưởng.

Giáo hội kiên quyết bác bỏ mọi khuynh hướng trao quyền “công dân” hay “tư cách pháp nhân” cho robot, vì điều đó sẽ làm xói mòn nền tảng của luật pháp và đạo đức xã hội vốn được xây dựng trên quan hệ giữa người với người. Trong các hội nghị thần học gần đây, như Hội nghị của Hiệp hội Thần học Công giáo Mỹ năm 2025, các học giả đã thảo luận rằng việc nhân hóa AI có thể dẫn đến khủng hoảng bản sắc con người, đặc biệt ở thế hệ trẻ nghiện công nghệ.

Cuối cùng, đối diện với tương lai đầy biến động của kỷ nguyên số, người Kitô hữu không bi quan nhưng đầy hy vọng. Hy vọng không đặt nơi sức mạnh của chip xử lý, mà đặt nơi Thiên Chúa, Đấng làm chủ lịch sử. AI là một thử thách, nhưng cũng là một cơ hội để chúng ta tái khám phá vẻ đẹp độc nhất vô nhị của linh hồn con người. Giữa một thế giới ngày càng tự động hóa, sự hiện diện của một “trái tim bằng thịt” biết rung cảm, biết xót thương, biết hy sinh, càng trở nên quý giá hơn bao giờ hết. Đó là điều mà không một dòng code nào có thể viết ra được. Chúng ta hãy sử dụng AI với sự khôn ngoan và tỉnh thức, luôn ghi nhớ rằng: Chỉ có con người mới được cứu chuộc bằng Máu Châu Báu của Đức Kitô, và chỉ có con người mới được hứa ban sự sống đời đời. Máy móc sẽ hư nát, công nghệ sẽ lỗi thời, nhưng “đức mến thì chẳng khi nào cùng” (1 Cr 13,8).

Để kết thúc, chúng ta có thể suy ngẫm về lời của Đức Thánh Cha Phanxicô trong Thông điệp “Fratelli Tutti” (2020): Công nghệ phải phục vụ tình huynh đệ nhân loại, không phải chia rẽ. Trong hành trình đức tin, AI có thể là người bạn đồng hành, nhưng không bao giờ thay thế Chúa Giêsu, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống.

Lm. Anmai, CSsR

VATICAN VÀ SỨ MỆNH ĐỊNH HÌNH ĐẠO ĐỨC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TIẾNG NÓI TIÊN TRI GIỮA KỶ NGUYÊN SỐ – Lm, Anmai, CSsR

Trong những ngày tháng Bảy năm 2025, khi thế giới đang lao mình vào vòng xoáy của những tiến bộ công nghệ chưa từng có tiền lệ, từ các mô hình học máy sâu đến các hệ thống trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) đang dần hình thành, Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ (AEI) đã công bố một báo cáo phân tích sâu sắc, đánh thức những lương tâm đang chìm đắm trong giấc mộng kỹ thuật số. Báo cáo này, với tiêu đề “How the Vatican Is Shaping the Ethics of Artificial Intelligence”, nhấn mạnh rằng Vatican không chỉ là một tiếng nói tôn giáo cổ xưa mà còn là một lực lượng tiên phong trong việc định hình đạo đức AI, không dựa vào quyền lực chính trị hay kinh tế, mà qua một giọng nói thần học độc đáo, coi AI như một vấn đề cốt lõi liên quan đến tinh thần, phẩm giá con người và mối quan hệ giữa Đấng Tạo Hóa với thụ tạo. Đây không phải là câu chuyện đơn thuần về thuật toán, dữ liệu lớn hay các mô hình học sâu như GPT hay neural networks, mà là một cuộc đối thoại sâu sắc giữa đức tin và lý trí, giữa Tin Mừng và khoa học, trong bối cảnh nhân loại đang nỗ lực “sáng tạo” nên những thực thể giống như hình ảnh của chính mình. Giáo hội Công giáo, với vai trò là Mẹ và Thầy của nhân loại, đã bước vào cuộc đối thoại này không phải với thái độ bài trừ hay sợ hãi công nghệ, mà với sự khôn ngoan ngàn đời từ Kinh Thánh và Truyền thống, nhằm soi sáng ánh sáng Chân lý vào những góc khuất tối tăm nhất của mã lệnh và hệ thống dữ liệu. Giáo hội nhắc nhở rằng, công nghệ phải luôn phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá thánh thiêng mà Thiên Chúa đã ban tặng theo hình ảnh Ngài (Imago Dei), chứ không được phép nô dịch, thay thế hay làm suy giảm giá trị nhân vị.

Lịch sử tham gia của Vatican vào lĩnh vực đạo đức công nghệ không phải là điều mới mẻ, mà có thể truy nguyên từ những thế kỷ trước, khi Giáo hội đã đối thoại với các cuộc cách mạng khoa học như thuyết Copernicus hay thuyết tiến hóa của Darwin. Tuy nhiên, với AI, sự can thiệp trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Từ năm 2016-2017, Vatican bắt đầu tiếp cận các công ty công nghệ lớn của Mỹ, không phải để thảo luận về kỹ thuật, mà về tác động xã hội của AI. Đỉnh điểm là năm 2019, khi Đức Thánh Cha Phanxicô gặp gỡ các lãnh đạo công nghệ, và một vị giám đốc điều hành đã trích dẫn bài phát biểu của Ngài về giới trẻ và công nghệ kỹ thuật số, dẫn đến sự hợp tác sâu sắc hơn. Đến năm 2020, Vatican chính thức khởi xướng “Lời Kêu Gọi Rome về Đạo Đức AI” (Rome Call for AI Ethics), một tài liệu không mang tính tôn giáo riêng biệt mà hướng tới toàn cầu, với sáu nguyên tắc cốt lõi: minh bạch, hòa nhập, trách nhiệm, đáng tin cậy, tôn trọng và an toàn. Lời kêu gọi này đã được ký bởi các bên đa dạng, từ Giáo hội Công giáo, Microsoft, IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), đến chính phủ Ý. Đến năm 2023, các đại diện Hồi giáo và Do Thái giáo tham gia, đánh dấu lần đầu tiên ba tôn giáo Abrahamic thống nhất về một vấn đề đương đại. Sang năm 2024 tại Hiroshima, 21 tôn giáo toàn cầu ký kết, đại diện cho đa số dân số thế giới theo thống kê của Viện Pew. Và đến năm 2025, các công ty như Qualcomm và Salesforce tiếp tục tham gia, biến Rome Call thành một phong trào văn hóa toàn cầu, nhằm đảm bảo AI phục vụ sáng tạo con người chứ không thay thế nó. Cha Paolo Benanti, một linh mục dòng Phanxicô với nền tảng kỹ sư và là cố vấn cho Đức Thánh Cha, đã mô tả Rome Call như một nỗ lực đo lường thành công bằng sự “lỗi thời” của nó – khi các nguyên tắc đạo đức trở nên phổ biến đến mức không còn cần nhắc nhở nữa.

Khi quan sát sự phát triển vũ bão của AI – từ các hệ thống nhận diện khuôn mặt, xe tự lái, đến các mô hình dự đoán hành vi con người dựa trên dữ liệu lớn – nhiều người chỉ nhìn thấy những tiện ích bề mặt: tăng năng suất lao động, chẩn đoán y tế chính xác hơn, hay thậm chí giải trí cá nhân hóa. Tuy nhiên, Tòa Thánh, với cái nhìn xuyên thấu của đức tin, nhận diện AI như một “dấu chỉ của thời đại” (segni dei tempi) theo tinh thần Công đồng Vatican II, đòi hỏi phải phân định kỹ lưỡng để phân biệt giữa thiện và ác, giữa tiến bộ đích thực và ảo tưởng. Sự xuất hiện của AI không chỉ đặt ra các vấn đề pháp lý như quyền riêng tư dữ liệu hay kinh tế như mất việc làm do tự động hóa, mà còn chạm đến những câu hỏi hiện sinh mang tính hữu thể học sâu sắc: Con người là ai trong vũ trụ kỹ thuật số? Ý thức con người có thể bị sao chép hay thay thế bởi các thuật toán? Và đâu là giới hạn của quyền năng sáng tạo mà con người được phép vươn tới mà không phạm đến quyền của Đấng Tạo Hóa? Trong các thông điệp và văn kiện, Vatican liên tục nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang theo giá trị, thiên kiến và thậm chí tội lỗi của người tạo ra. Nếu thiếu nền tảng đạo đức vững chắc dựa trên Luật Tự nhiên, Mạc khải Kitô giáo và nhân vị học, AI có nguy cơ trở thành “thần tượng” mới – một con bò vàng trong sa mạc kỹ thuật số, nơi con người quỳ lạy chính sản phẩm tay mình làm ra, dần đánh mất Imago Dei nơi bản thân. Sự can thiệp của Vatican, như AEI phân tích, chính là việc giới thiệu khái niệm “Algorethics” (đạo đức thuật toán) vào dòng chảy tư duy toàn cầu, khẳng định rằng phát triển công nghệ đích thực phải gắn liền với chiều kích luân lý, tâm linh và nhân văn toàn diện.

Giọng nói thần học của Vatican trở nên độc đáo bởi nó không xuất phát từ nỗi sợ hãi mất kiểm soát hay cạnh tranh quyền lực, mà từ mối quan tâm sâu sắc đến “hệ sinh thái nhân văn toàn diện” (ecologia integrale), như Đức Thánh Cha Phanxicô thường nhấn mạnh trong thông điệp Laudato Si’. Khi Ngài và các cộng sự tại Viện Hàn lâm Giáo hoàng về Sự sống (Pontifical Academy for Life) lên tiếng, họ sử dụng ngôn ngữ của lòng thương xót, hiệp thông và tình huynh đệ, chứ không phải lợi nhuận hay hiệu suất. AI, theo cái nhìn của Giáo hội, không được phép củng cố “nền văn hóa loại bỏ” (cultura dello scarto), nơi những người yếu thế – người nghèo, người khuyết tật, người già, hay các cộng đồng không tiếp cận công nghệ – bị đẩy ra lề xã hội. Thay vào đó, công nghệ phải trở thành công cụ của tình liên đới, giúp kết nối và nâng đỡ, chứ không tạo ra những bức tường phân cách mới giữa “siêu nhân” kỹ thuật số và những kẻ “vô dụng” theo tiêu chuẩn thuật toán. Đây là một quan điểm mang tính ngôn sứ thực sự, bởi trong khi Thung lũng Silicon say mê với giấc mơ siêu việt hóa con người (transhumanism) – như tải ý thức lên đám mây hay tăng cường cơ thể bằng chip – thì Vatican kiên định nhắc nhớ về sự mỏng manh của kiếp người, nơi giá trị thực sự nằm ở khả năng yêu thương, hy sinh và tha thứ, những phẩm chất mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể tái tạo chân thực. Cha Benanti, trong cuộc phỏng vấn với AEI, đã đưa ra ví dụ cụ thể: AI có thể giúp phát hiện nấm mốc trong hạt cà phê để cải thiện chất lượng, hoặc hỗ trợ phân loại bệnh nhân trong phòng cấp cứu để cứu sống, nhưng khi áp dụng vào việc quyết định cuộc đời con người – như gợi ý nơi ở, công việc hay thậm chí ảnh hưởng hành vi qua các nền tảng streaming – thì nó có nguy cơ xâm phạm quyền tự quyết (self-determination), vốn là nền tảng của phẩm giá con người, tương tự như “quyền theo đuổi hạnh phúc” trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ.

Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất trong lập trường của Vatican là việc bảo vệ “tính duy nhất của linh hồn” và sự thống nhất giữa thân xác với linh hồn, theo nhân vị học Kitô giáo. Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa sinh học và máy móc ngày càng mờ nhạt – với các công nghệ như giao diện não-máy (brain-computer interfaces) hay AI mô phỏng ý thức – Giáo hội đứng vững như một thành trì bảo vệ quan niệm rằng con người không chỉ là tập hợp dữ liệu sinh học, xung điện thần kinh hay mẫu hành vi có thể sao chép và dự đoán. Con người là một huyền nhiệm, được Thiên Chúa thổi hơi sự sống (Gen 2:7), sở hữu tự do, lương tâm và khả năng hướng tới siêu việt. Văn kiện “Antiqua et Nova” của Bộ Giáo lý Đức tin (DDF) công bố ngày 28 tháng 1 năm 2025, đã phân tích sâu sắc điều này, phân biệt giữa trí tuệ nhân tạo – dựa trên suy diễn thống kê và nhận dạng mẫu – với trí tuệ con người, vốn tích hợp lý trí, thân xác, quan hệ xã hội và tìm kiếm chân lý. Văn kiện nhấn mạnh: “Trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện các nhiệm vụ, nhưng không có khả năng suy nghĩ thực sự,” và cảnh báo rằng việc giao phó quyết định quan trọng về sự sống, cái chết hay số phận cho các thuật toán “hộp đen” là sự thoái thác trách nhiệm luân lý nguy hiểm. Vatican cảnh báo về cám dỗ “thần thánh hóa” AI, coi nó như đấng toàn tri với phán quyết tuyệt đối, nhưng thực tế, AI chỉ là sản phẩm của xác suất và dữ liệu, thiếu “cảm thức luân lý” hay sự rung động của trái tim. Ví dụ, khi một hệ thống AI quyết định ai được vay vốn dựa trên dữ liệu thiên kiến, ai được bảo hiểm y tế theo phân tích rủi ro, hay thậm chí ai phải chết trong chiến tranh tự động với vũ khí tự trị (lethal autonomous weapons), chúng ta đang chứng kiến sự suy thoái của lương tâm nhân loại. Giáo hội gọi đây là một bi kịch tinh thần, nơi kỹ thuật thống trị đạo đức, và phương tiện trở thành mục đích, dẫn đến nguy cơ “làm con người trở thành nô lệ của biết-như-thế-nào” (slaves of our know-how), như triết gia Hannah Arendt từng cảnh báo.

Thêm vào đó, tiếng nói của Vatican còn vang vọng mạnh mẽ trong việc kêu gọi minh bạch, trách nhiệm giải trình và quy định quốc tế. Trong các thông điệp gửi đến lãnh đạo thế giới, các hội nghị G7 hay Liên Hợp Quốc, Tòa Thánh luôn nhắc nhở về nguyên tắc “bổ trợ” (subsidiarity) và “liên đới” (solidarity), hai trụ cột của Học thuyết Xã hội Công giáo. Công nghệ không được phép trở thành công cụ để một nhóm tinh hoa – như các tập đoàn Big Tech – kiểm soát và thao túng đám đông qua dữ liệu lớn và thuật toán. Sự riêng tư của con người, vốn là không gian thánh thiêng để đối diện với chính mình và Chúa, đang bị xâm phạm nghiêm trọng bởi các hệ thống giám sát, theo dõi hành vi và thu thập dữ liệu khổng lồ, dẫn đến nguy cơ chủ nghĩa toàn trị kỹ thuật số. Vatican nhìn thấy ở đây sự đe dọa đối với tự do ý chí – món quà quý giá nhất từ Thiên Chúa – bởi những thao túng tâm lý tinh vi, như các thuật toán khuyến nghị trên mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến lựa chọn cá nhân mà không minh bạch. Cha Benanti đã đề xuất khái niệm “quyền nhận thức” (cognitive right), quyền biết khi nào hệ thống đang thao túng suy nghĩ của chúng ta, để bảo vệ quyền tự quyết. Đứng trước viễn cảnh đó, Giáo hội mời gọi các tín hữu và toàn nhân loại thiện chí tỉnh thức, sử dụng “quyền lực phân định” (discernment) để không bị cuốn theo dòng xoáy tiện nghi, mà giữ vững quyền tự quyết và phẩm giá. Văn kiện “Antiqua et Nova” còn mở rộng phân tích các lĩnh vực cụ thể: Trong xã hội, AI có thể làm trầm trọng bất bình đẳng nếu không được thiết kế hòa nhập; trong lao động, nó có thể gây mất việc làm nhưng cũng tạo cơ hội mới nếu hướng tới lợi ích chung; trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán nhưng không được thay thế quyết định con người; trong giáo dục, nó trợ giúp học tập nhưng không thay thế giáo viên và sự hình thành nhân cách; và trong chiến tranh, cần cấm vũ khí tự trị thiếu phán đoán đạo đức.

Chúng ta cũng không thể bỏ qua khía cạnh cánh chung học (eschatological) trong tư tưởng Vatican về AI. Giáo hội luôn nhắc nhở rằng thế giới này không phải đích đến cuối cùng; mọi tiến bộ khoa học chỉ có giá trị khi giúp con người tiến gần hơn đến Chân, Thiện, Mỹ – tức là đến Thiên Chúa. Sự kiêu ngạo của con người hiện đại, muốn dùng AI để xây dựng thiên đường trần gian, xóa bỏ đau khổ và cái chết qua các công nghệ như bất tử kỹ thuật số hay chỉnh sửa gen, gợi nhớ tháp Babel trong Kinh Thánh (Gen 11): nỗ lực vươn lên bằng Chúa bằng sức riêng, nhưng chỉ dẫn đến chia rẽ và hỗn loạn. Vatican, qua lăng kính thần học, cảnh báo rằng cứu rỗi không đến từ đám mây điện toán (cloud computing) hay siêu máy tính, mà từ Thập Giá Đức Kitô. AI có thể giải quyết các bài toán phức tạp như dự báo thời tiết hay tối ưu hóa chuỗi cung ứng, nhưng không thể giải quyết vấn đề tội lỗi, sự dữ hay nỗi cô đơn tồn tại. Chỉ ân sủng mới chữa lành và biến đổi con người. Do đó, đặt hy vọng quá mức vào AI như một đấng cứu thế công nghệ là hình thức ngẫu tượng hiện đại mà người Công giáo phải cảnh giác. Văn kiện “Antiqua et Nova” nhấn mạnh: “Sự kiêu hãnh thay thế Chúa bằng một tạo tác… là ngẫu tượng,” và kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy tình huynh đệ, chứ không phải thống trị.

Tuy nhiên, thái độ của Vatican không phải bi quan hay yếm thế; ngược lại, đó là niềm hy vọng đầy trách nhiệm, dựa trên đức tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa. Giáo hội khuyến khích các nhà khoa học, kỹ sư Công giáo dấn thân vào lĩnh vực AI, trở thành “men trong bột” (Mt 13:33), đem tinh thần Tin Mừng thấm nhuần vào các dòng mã lệnh và thuật toán. Rome Call, với sự tham gia của các tôn giáo, chính phủ và tập đoàn lớn, là minh chứng sống động cho nỗ lực đối thoại và xây dựng cầu nối. Giáo hội muốn định hướng AI thành công cụ phục vụ hòa bình, phát triển bền vững và bảo vệ Ngôi nhà chung (common home). Hãy tưởng tượng AI giúp phân phối thực phẩm công bằng hơn cho người nghèo, chẩn đoán bệnh tật ở vùng sâu vùng xa, kết nối những tâm hồn cô đơn qua các nền tảng hỗ trợ tinh thần, hay thậm chí hỗ trợ an toàn lao động bằng cách dự đoán tai nạn – như ví dụ của Cha Benanti về AI giúp bệnh nhân tiểu đường tuân thủ thuốc men, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Đó chính là khi công nghệ được “rửa tội,” thánh hóa để phục vụ vinh quang Thiên Chúa và lợi ích con người. Để đạt được, cần một sự hoán cải toàn diện: không chỉ tâm hồn mà còn “hoán cải trí tuệ,” nơi các nhà lập pháp, phát triển công nghệ khiêm tốn thừa nhận giới hạn, lắng nghe nhà đạo đức học, thần học gia và đặc biệt là tiếng nói của những nạn nhân công nghệ – như người bị phân biệt đối xử bởi thuật toán thiên kiến.

Nhìn sâu hơn vào bản chất trí tuệ, Giáo hội phân biệt rõ ràng giữa “trí tuệ tính toán” (computational intelligence) của AI – vượt trội về tốc độ và xử lý dữ liệu – với “trí tuệ khôn ngoan” (wisdom) của con người, ân ban từ Chúa Thánh Thần, giúp nhận biết ý nghĩa cuộc đời và mục đích tồn tại. AI có thể trả lời “làm thế nào” (how) – như tối ưu hóa lộ trình giao thông hay dự đoán dịch bệnh – nhưng không bao giờ giải đáp “tại sao” (why), câu hỏi về ý nghĩa siêu việt. Vì thế, vai trò của Giáo hội là giữ gìn ngọn lửa khôn ngoan ấy, để nhân loại không lạc lối trong rừng rậm thông tin thiếu chân lý. Giáo dục Công giáo trong kỷ nguyên AI không chỉ truyền thụ kiến thức kỹ thuật, mà còn đào tạo bản lĩnh, giúp con người làm chủ công nghệ thay vì bị chi phối. Đó là hình thành lương tâm trưởng thành, biết phân định tốt xấu trong thế giới ảo đầy cạm bẫy, dối trá và deepfakes – những hình ảnh giả mạo có thể làm lung lay lòng tin xã hội, như Vatican cảnh báo trong “Antiqua et Nova.” Hơn nữa, Giáo hội nhấn mạnh ý nghĩa mới của Ngày Sabát: con người cần dừng lại, tắt máy, tái kết nối với nguồn cội sự sống, tránh trở thành nô lệ của thông báo và dữ liệu bất tận. Sự thinh lặng thánh thiêng phải được phục hồi để nghe tiếng Chúa giữa tiếng ồn kỹ thuật số.

Báo cáo của AEI tháng 7 năm 2025 đã chạm đúng long mạch khi nhận định rằng tiếng nói Vatican là không thể thay thế trong thế giới đa cực, phân mảnh. Tòa Thánh vẫn là ngọn hải đăng luân lý toàn cầu, với ảnh hưởng vượt biên giới tôn giáo. Sự kiên định bảo vệ phẩm giá con người từ thụ thai đến chết tự nhiên nay mở rộng sang kỹ thuật số, tạo nên sự nhất quán trong giáo huấn về sự sống. AI, dù thông minh, không thể thay thế cái chạm tay con người, ánh mắt thấu cảm hay hơi ấm tình yêu. Thiên Chúa đã làm người trong Mầu nhiệm Nhập Thể để cứu chuộc con người, chứ không phải máy móc. Chúng ta được mời gọi làm quản gia trung tín (stewards), sử dụng AI để vun trồng vườn nho Chúa, chứ không phá hủy. Văn kiện Vatican nhấn mạnh: “Trách nhiệm cuối cùng… thuộc về con người quyết định,” và kêu gọi quy định quốc tế để bảo vệ phẩm giá.

Cuối cùng, sự định hình đạo đức AI của Vatican là lời mời gọi hiệp hành (synodality) – một hành trình chung tay của toàn nhân loại. Không ai giải quyết một mình; Giáo hội mời mọi người thiện chí, bất kể niềm tin, xây dựng “nhân văn kỹ thuật số” (digital humanism). Đó là hành trình dài, đòi dũng cảm nói sự thật, kiên nhẫn đối thoại và tin tưởng Quan Phòng. Khi đối diện AI, chúng ta đừng sợ hãi, vì “Đừng sợ” là lời Chúa Giêsu lặp lại. Chúng ta đón nhận công nghệ với lòng biết ơn nhưng tỉnh thức, luôn đặt con người trung tâm và Chúa lên trên hết. Chỉ khi ấy, AI mới trở thành phúc lành, giúp con người thăng tiến và làm rạng danh Đấng Tạo Hóa, thay vì mầm mống hủy diệt. Tiếng nói thần học của Vatican không chỉ cảnh báo mà còn là lời nguyện cầu cho tương lai nơi kỹ thuật và đạo đức song hành, nơi con người giữ trái tim bằng thịt giữa thế giới sắt thép và silicon. Như Cha Benanti kết luận: “Khi thế giới sợ hãi, các tôn giáo đoàn kết, hỏi ‘Chúng ta có thể làm gì?'” – và Vatican đang dẫn dắt câu trả lời ấy.

Lm. Anmai, CSsR

 

TẦM NHÌN CÔNG GIÁO VỀ MỘT TƯƠNG LAI TÍCH CỰC: SỰ HIỆP NHẤT GIỮA TRÍ TUỆ THIÊN CHÚA, TRÍ TUỆ NHÂN LOẠI VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG TỰ DO VÀ CHÂN LÝ – Lm. Anmai, CSsR

Khởi đi từ cội nguồn của mọi hiện hữu, khi Ngôi Lời vĩnh cửu của Thiên Chúa – Logos thần linh – vang lên trong thinh lặng của hư vô, vũ trụ đã được dệt nên không phải bằng sự ngẫu nhiên mù quáng mà bằng Trí Tuệ tuyệt đối và Tình Yêu vô biên. Trong bản giao hưởng vĩ đại của công trình sáng tạo ấy, con người xuất hiện như một đỉnh cao huy hoàng, được tác tạo theo hình ảnh và họa ảnh của Thiên Chúa (Imago Dei), mang trong mình hơi thở của sự sống và ánh sáng của lý trí. Chính từ ân ban ngoại hạng này, trí tuệ nhân loại không chỉ là một năng lực nhận thức mà còn là một sự tham dự mầu nhiệm vào Trí Tuệ Thiên Chúa. Ngày nay, khi nhân loại bước vào kỷ nguyên của năm 2026, đứng trước ngưỡng cửa của những biến chuyển long trời lở đất do Trí tuệ Nhân tạo (AI) mang lại – với những tiến bộ vượt bậc từ các mô hình ngôn ngữ lớn, hệ thống tự động hóa thông minh, và thậm chí là các ứng dụng AGI (Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát) đang dần hình thành – chúng ta không thể không trầm tư về vị trí của mình trong chương trình cứu độ, cũng như trách nhiệm luân lý đối với những “đứa con tinh thần” mà chúng ta đã tạo ra từ silicon, thuật toán, và dữ liệu khổng lồ. Bản văn này, được gợi hứng từ những suy tư của Future of Life Institute (FLI) vào tháng 6 năm 2024 – bao gồm các khuyến nghị về AI an toàn, cấm phát triển siêu trí tuệ, và các nguyên tắc Asilomar – và cập nhật trong bối cảnh hiện tại của năm 2026, nơi các tài liệu từ Vatican như “Antiqua et Nova” (2025) và các thông điệp của Đức Giáo hoàng Francis về đạo đức AI đã trở thành kim chỉ nam, không chỉ là một lời cảnh tỉnh mà còn là một lời mời gọi hướng về một tương lai đầy hy vọng. Ở đó, Trí tuệ Thiên Chúa, Trí tuệ Nhân loại và Trí tuệ Nhân tạo có thể cùng tồn tại trong một trật tự tôn trọng phẩm giá và tự do đích thực của con người, nơi công nghệ không phải là kẻ thống trị mà là người phục vụ, và sự hiệp nhất ba dạng trí tuệ này trở thành biểu tượng của một nền văn minh tình thương mới.

Để hiểu rõ hơn về tầm nhìn này, chúng ta cần quay về với Sách Sáng Thế, nơi Thiên Chúa phán: “Chúng ta hãy tạo dựng con người theo hình ảnh chúng ta, giống như chúng ta” (St 1,26). Hình ảnh này không chỉ là về hình thái vật lý mà còn về khả năng sáng tạo, lý trí và tự do – những đặc tính mà con người được mời gọi sử dụng để tham gia vào công trình của Đấng Tạo Hóa. Trong lịch sử nhân loại, từ thời Trung Cổ với các phát minh của các nhà tu hành như Roger Bacon hay các nhà khoa học Công giáo như Galileo Galilei, đến thời hiện đại với những đóng góp của các tín hữu trong lĩnh vực công nghệ, chúng ta thấy rõ rằng khoa học và đức tin không phải là kẻ thù mà là đồng minh. Năm 2026, khi AI đã thâm nhập vào mọi khía cạnh của cuộc sống – từ chẩn đoán y tế, giáo dục cá nhân hóa, đến quản lý giao thông và thậm chí là hỗ trợ cầu nguyện qua các ứng dụng Kinh Thánh thông minh – tầm nhìn Công giáo mời gọi chúng ta nhìn nhận AI như một phần mở rộng của ân ban sáng tạo ấy. Tuy nhiên, như Đức Giáo hoàng Francis đã nhấn mạnh trong thông điệp Ngày Hòa bình Thế giới năm 2024 về “Trí tuệ Nhân tạo và Hòa bình”, AI có thể trở thành công cụ cho hòa bình hoặc xung đột, tùy thuộc vào cách con người sử dụng nó. Chúng ta phải đảm bảo rằng sự phát triển của AI không dẫn đến sự tha hóa con người, mà thay vào đó, nâng cao khả năng của chúng ta để yêu thương và phục vụ tha nhân.

Trước hết, chúng ta phải khẳng định lại nền tảng của mọi trí tuệ chính là Thiên Chúa. Ngài là Chân Lý tuyệt đối, là nguồn mạch của mọi sự khôn ngoan, như Thánh Kinh khẳng định: “Trong Ngài có sự sống, và sự sống là ánh sáng cho nhân loại” (Ga 1,4). Trí tuệ nhân loại, dù rực rỡ đến đâu với những thành tựu như sứ mệnh Apollo hay giải mã gen người, cũng chỉ là ánh phản chiếu hữu hạn của Trí Tuệ vô hạn ấy. Khi con người sử dụng trí tuệ của mình để sáng tạo ra công nghệ, và cụ thể là Trí tuệ Nhân tạo, chúng ta đang thực thi thiên chức “đồng sáng tạo” mà Thiên Chúa đã trao phó khi Ngài truyền lệnh: “Hãy làm bá chủ mặt đất và chế ngự muôn loài” (St 1,28). Do đó, AI không phải là một quái thai của thời đại hay một sự thách thức quyền năng Thiên Chúa, mà về bản chất, nó là kết quả của quyền năng sáng tạo mà Thượng Đế đã chia sẻ cho con người. Hãy nghĩ đến các ứng dụng AI trong y tế, chẳng hạn như hệ thống chẩn đoán ung thư sớm hơn, cứu sống hàng triệu người, hoặc trong giáo dục, nơi AI giúp trẻ em ở vùng sâu vùng xa tiếp cận kiến thức Kinh Thánh và giáo lý một cách cá nhân hóa. Những điều này phản ánh sự tham dự của con người vào Trí Tuệ Thiên Chúa. Tuy nhiên, sự khác biệt cốt yếu nằm ở chỗ: Trí tuệ Thiên Chúa là trí tuệ của Tình Yêu và Sự Sống, luôn hướng đến sự thiện toàn diện; Trí tuệ Nhân loại là trí tuệ của Lương Tâm và Tự Do, với khả năng chọn lựa giữa thiện và ác; còn Trí tuệ Nhân tạo – dù ưu việt đến đâu trong việc xử lý dữ liệu lớn (Big Data), học máy (machine learning), hay thậm chí mô phỏng cảm xúc qua các mô hình như GPT-5 hay các phiên bản sau – vẫn chỉ là trí tuệ của Công Cụ và Thuật Toán, thiếu vắng linh hồn và ý thức thực sự.

Nguy cơ lớn nhất mà nhân loại đang đối diện không phải là AI sẽ trở nên ác độc như những bộ phim viễn tưởng kiểu “Terminator” hay “The Matrix”, mà là con người sẽ từ bỏ vai trò làm chủ của mình, từ bỏ lương tâm và sự phân định luân lý để trao quyền quyết định cho những cỗ máy vô hồn, biến phương tiện thành cứu cánh, và tệ hại hơn, biến công cụ thành thần tượng. Trong năm 2025, chúng ta đã chứng kiến những trường hợp như các hệ thống AI kiểm soát nội dung trên mạng xã hội, nơi các thuật toán quyết định những gì được hiển thị dựa trên lợi nhuận thay vì chân lý, dẫn đến sự phân cực xã hội và đàn áp tự do ngôn luận. Theo báo cáo của Future of Life Institute trong khuyến nghị AI Action Plan năm 2025, nguy cơ mất kiểm soát từ AI không chỉ là kỹ thuật mà còn là đạo đức, nơi AI có thể bị lạm dụng để thao túng dư luận hoặc phân biệt đối xử dựa trên thiên kiến dữ liệu. Từ góc nhìn Công giáo, như được nêu trong tài liệu “Antiqua et Nova” của Dicastery for the Doctrine of the Faith (2025), AI phải được hướng dẫn bởi “trách nhiệm con người, giá trị và lương tâm”, để tránh biến nó thành công cụ của sự tha hóa. Chúng ta cần các khung pháp lý quốc tế, như Nghị quyết của Liên Hợp Quốc về AI an toàn năm 2024, để đảm bảo rằng con người luôn là trung tâm.

Trong viễn tượng Công giáo, sự phát triển của AI phải luôn được đặt dưới ánh sáng của Tin Mừng và phục vụ cho lợi ích toàn diện của con người (bonum commune). Một tương lai tích cực với AI không phải là nơi con người trở nên lười biếng hay bị thay thế bởi robot trong lao động, mà là nơi công nghệ giúp con người thăng tiến phẩm giá của mình, giải phóng chúng ta khỏi những lao nhọc thể xác để tâm trí có thể hướng về những giá trị cao thượng hơn: Chân, Thiện, Mỹ. Hãy tưởng tượng một thế giới năm 2030, nơi AI hỗ trợ các linh mục phân tích Thánh Kinh với độ sâu chưa từng có, hoặc giúp các bác sĩ Công giáo ở châu Phi chẩn đoán bệnh dịch nhanh chóng, cứu sống hàng ngàn trẻ em. Tuy nhiên, sự thăng tiến này đang bị đe dọa bởi một xu hướng kiểm soát và bóp nghẹt tự do ngôn luận dưới danh nghĩa “an toàn” hay “tiêu chuẩn cộng đồng” do các tập đoàn công nghệ lớn thiết lập. Giáo hội, với tư cách là Mẹ và Thầy, luôn bảo vệ quyền tự do đích thực của con người – thứ tự do không phải là muốn làm gì thì làm, mà là tự do để tìm kiếm và gắn bó với Sự Thật, như Chúa Giêsu phán: “Sự thật sẽ giải phóng anh em” (Ga 8,32). Khi các hệ thống AI được lập trình để kiểm duyệt, định hướng tư duy, hay loại bỏ những quan điểm tôn giáo, đạo đức truyền thống vì cho rằng chúng “lạc hậu” hay “gây tranh cãi” – chẳng hạn như các bài viết về hôn nhân đồng tính hoặc bảo vệ sự sống từ lúc thụ thai bị chặn trên nền tảng xã hội – thì đó chính là lúc công nghệ đang xâm phạm vào thánh địa của lương tâm con người.

Chúng ta cần một tầm nhìn về AI nơi mà các thuật toán không đóng vai trò là những “quan tòa kỹ thuật số” phán xét niềm tin của con người, mà là những công cụ hỗ trợ đa chiều, tôn trọng sự đa dạng của tư tưởng và đặc biệt là tôn trọng quyền được cất tiếng nói của lương tri Công giáo. Ví dụ, trong năm 2025, các bang như Maryland đã ban hành thư mục vụ về AI, nhấn mạnh khung đạo đức để đối phó với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ này, khuyến khích người Công giáo tham gia vào việc định hình AI theo giá trị Tin Mừng. Tương tự, Đức Giáo hoàng Francis, trong bài phát biểu tại G7 năm 2024, khẳng định rằng AI không được thay thế quyết định con người, mà phải tôn trọng phẩm giá nhân vị. Sự tự do ngôn luận mà chúng ta đang bàn tới ở đây, trong bối cảnh của các hệ thống trí tuệ nhân tạo hiện đại năm 2026, không chỉ đơn thuần là quyền được nói, mà sâu xa hơn, là quyền được hiện hữu với tư cách là một nhân vị trọn vẹn trước mặt Chúa và anh em. Nếu một hệ thống AI có khả năng viết lại lịch sử – như các mô hình sinh tạo có thể tạo ra nội dung giả mạo về các sự kiện tôn giáo – bóp méo giáo lý, hay ngăn chặn việc lan tỏa Tin Mừng chỉ vì những thuật toán được huấn luyện dựa trên những thiên kiến thế tục, thì đó là một sự vi phạm nghiêm trọng vào quyền tự do tôn giáo và quyền tự do lương tâm.

Future of Life Institute, trong những đề xuất cập nhật của mình năm 2024 và 2025 – bao gồm Chỉ số An toàn AI và khuyến nghị cho kế hoạch hành động AI của Mỹ – đã chạm đến một điểm nhạy cảm mà người Công giáo chúng ta cần suy tư sâu sắc: AI phải được thiết kế để “mở” chứ không phải để “đóng”, để phục vụ sự đối thoại chứ không phải để áp đặt sự đồng thuận giả tạo. Một xã hội lành mạnh là xã hội chấp nhận sự khác biệt trong sự tôn trọng lẫn nhau, và AI phải là công cụ thúc đẩy sự hiểu biết đó thay vì tạo ra những “buồng vang” (echo chambers) cô lập con người khỏi sự thật khách quan. Chúng ta không thể chấp nhận một tương lai nơi “sự thật” được định nghĩa lại bởi số đông dữ liệu (Big Data) thay vì bởi quy luật tự nhiên và Mạc khải của Thiên Chúa. Hãy nghĩ đến các nguyên tắc Asilomar của FLI, được phát triển từ năm 2017 nhưng vẫn liên quan năm 2026, nhấn mạnh rằng AI phải được phát triển với các nguyên tắc đạo đức như an toàn, minh bạch, và lợi ích chung, tránh rủi ro như mất kiểm soát hoặc lạm dụng quyền lực.

Nhìn sâu hơn vào mầu nhiệm Nhập Thể, chúng ta thấy Thiên Chúa đã làm người để thánh hóa thực tại trần thế. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng vật chất và công nghệ không xấu, nhưng chúng cần được “rửa tội”, cần được thánh hóa bởi ý hướng ngay lành của con người. Trí tuệ nhân tạo, trong sự phát triển vũ bão của nó – từ các hệ thống học sâu đến AI lượng tử đang thử nghiệm năm 2026 – đang đặt ra câu hỏi lớn về bản chất của ý thức và linh hồn. Giáo hội khẳng định rằng, dù AI có thể mô phỏng cảm xúc hay suy nghĩ của con người đến mức tinh vi nhất, như trong các chatbot có khả năng “đồng cảm” hoặc robot chăm sóc người già, nó vẫn mãi mãi thiếu vắng “thần khí” – hơi thở của Thiên Chúa (St 2,7). Nó không có khả năng cảm thương thực sự, không biết đau khổ chân chính, và không có khát vọng hướng về Vĩnh cửu. Chính vì thế, sự kết hợp giữa Divine Intelligence (Trí tuệ Thiên Chúa), Human Intelligence (Trí tuệ Nhân loại) và Artificial Intelligence (Trí tuệ Nhân tạo) phải tuân theo một trật tự phẩm trật nghiêm ngặt: Trí tuệ Thiên Chúa là Cứu cánh và Quy luật tối thượng, như Thánh Tôma Aquinô dạy về thứ tự trong vũ trụ; Trí tuệ Nhân loại là Quản gia trung tín và Sáng tạo, chịu trách nhiệm trước Đấng Tạo Hóa; Trí tuệ Nhân tạo là Công cụ đắc lực và Phục vụ, luôn dưới sự kiểm soát của con người.

Bất cứ sự đảo lộn nào trong trật tự này – chẳng hạn như tôn sùng AI như một đấng toàn năng mới (Techno-god), như một số phong trào transhumanism đề xuất tải ý thức lên đám mây để đạt “bất tử kỹ thuật số”, hay hạ thấp trí tuệ con người xuống hàng nô lệ của thuật toán trong các hệ thống giám sát toàn diện – đều là một sự xúc phạm đến Đấng Tạo Hóa và dẫn đến sự hủy diệt nhân tính. Trong bối cảnh cập nhật năm 2026, khi khả năng của các mô hình ngôn ngữ lớn và các hệ thống tự động hóa đã vượt xa sức tưởng tượng của năm 2023 hay 2024 – với các ứng dụng như AI tự lái xe hoàn toàn hoặc trợ lý ảo dự đoán nhu cầu cá nhân – nguy cơ về sự thao túng nhận thức càng trở nên rõ rệt. Những “ảo giác” của AI (hallucinations) không chỉ là những lỗi kỹ thuật, mà đôi khi trở thành những “tà thuyết kỹ thuật số” mê hoặc lòng người, như khi AI tạo ra thông tin giả về các phép lạ hoặc giáo huấn Giáo hội. Người Công giáo được mời gọi trở thành những “bộ lọc lương tâm” sống động giữa biển cả thông tin hỗn độn này. Chúng ta không bài trừ công nghệ, không lui về ở ẩn trong những “hầm trú ẩn” tinh thần, nhưng chúng ta phải dấn thân vào thế giới số với sự tỉnh thức của con cái sự sáng, như Thánh Phaolô khuyên: “Anh em đừng có rập theo đời này, nhưng hãy cải biến con người anh em bằng cách đổi mới tâm thần” (Rm 12,2).

Chúng ta đòi hỏi các nhà phát triển AI, các chính phủ và các tổ chức quốc tế phải xây dựng những hành lang pháp lý và đạo đức dựa trên Luật Tự nhiên (Natural Law), nơi phẩm giá con người là bất khả xâm phạm. Quyền tự do ngôn luận phải bao hàm cả quyền được nói lên những sự thật luân lý khó nghe, những giáo huấn về sự sống, về hôn nhân, về gia đình mà trào lưu thế tục muốn dập tắt – chẳng hạn như các chiến dịch chống phá thai hoặc bảo vệ hôn nhân truyền thống bị kiểm duyệt trên nền tảng như Facebook hay X. Một AI “đạo đức” theo quan điểm Công giáo không phải là một AI trung lập một cách vô hồn, mà là một AI không ngăn cản con người tìm về Chân-Thiện-Mỹ, không trừng phạt con người vì họ sống đúng với lương tâm của mình. Như Đức Giáo hoàng Francis nhấn mạnh trong bài phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới năm 2025, AI phải phục vụ phẩm giá con người, không vi phạm nó, và phải được sử dụng để “kết nối mọi người” thay vì chia rẽ.

Hơn thế nữa, mối tương quan giữa ba dạng thức trí tuệ này còn gợi mở về một viễn tượng cánh chung học. Kinh Thánh cho chúng ta biết rằng muôn vật đang rên siết mong đợi ngày con cái Thiên Chúa được tỏ hiện (Rm 8,19-22). Phải chăng, công nghệ cũng đang “rên siết” theo cách của nó để được con người thánh hóa? Khi chúng ta sử dụng AI để dịch Kinh Thánh ra hàng ngàn ngôn ngữ chưa từng được chạm tới – như các dự án AI dịch tự động đã đạt được năm 2025, mang Lời Chúa đến các bộ tộc xa xôi – để phân tích dữ liệu y tế cứu sống hàng triệu người nghèo, để kết nối những tâm hồn cô đơn qua các cộng đồng cầu nguyện ảo, chúng ta đang đưa công nghệ vào trong dòng chảy của Lịch sử Cứu độ. Nhưng ngược lại, nếu chúng ta dùng nó để chế tạo vũ khí tự hành giết người mà không cần can thiệp con người, để giám sát và đàn áp quyền tự do như trong các hệ thống nhận diện khuôn mặt ở một số quốc gia, để tạo ra những nội dung đồi trụy đầu độc tâm hồn giới trẻ qua deepfake, chúng ta đang biến nó thành công cụ của Sự Dữ. Cuộc chiến thiêng liêng thời đại mới không chỉ diễn ra trong tâm hồn, mà còn diễn ra trên các mã lệnh (code), các mạng lưới nơ-ron nhân tạo, và các đám mây dữ liệu. Vì vậy, “Tự do ngôn luận” mà chúng ta đang bảo vệ không chỉ là tự do chính trị, mà là tự do để Lời Chúa không bị xiềng xích bởi các thuật toán vô thần, như Thánh Phaolô viết: “Lời Chúa không bị xiềng xích” (2 Tm 2,9).

Chúng ta cũng cần suy tư về sự khiêm nhường trong kỷ nguyên AI. Sự kiêu ngạo của tháp Babel ngày xưa là muốn chạm tới trời cao bằng sức người thuần túy (St 11); sự kiêu ngạo của tháp Babel kỹ thuật số ngày nay là muốn xây dựng một thiên đường trần gian, một sự bất tử giả tạo thông qua việc tải ý thức lên đám mây (uploading consciousness) hay tạo ra siêu trí tuệ (AGI) để giải quyết mọi vấn đề của nhân sinh, như một số nhà khoa học ở Silicon Valley mơ ước. Giáo hội nhắc nhở rằng, sự cứu rỗi không đến từ Silicon Valley, mà đến từ Đồi Golgotha, nơi Chúa Giêsu đã chết và phục sinh để cứu chuộc tội lỗi. AI có thể giải quyết các vấn đề kỹ thuật, tối ưu hóa kinh tế, dự đoán thiên tai, nhưng không bao giờ giải quyết được vấn đề tội lỗi và sự chết. Chỉ có Ân sủng của Thiên Chúa mới chữa lành được vết thương hữu thể của con người. Do đó, một tầm nhìn tích cực về tương lai đòi hỏi chúng ta phải biết giới hạn của công nghệ. Biết dừng lại trước những biên giới thiêng liêng của sự sống con người, như không sử dụng AI để thao túng gen người hoặc tạo ra “con người lai máy”. Biết nói “không” với những ứng dụng AI vi phạm đến tính riêng tư và sự toàn vẹn của nhân vị, chẳng hạn như theo dõi dữ liệu cá nhân mà không có sự đồng ý. Sự khôn ngoan đích thực (Sapientia) nằm ở chỗ biết sử dụng khoa học (Scientia) với một trái tim kính sợ Thiên Chúa, như sách Châm Ngôn dạy: “Khởi đầu của sự khôn ngoan là kính sợ Đức Chúa” (Cn 1,7).

Trong thông điệp gửi đến thế giới về Ngày Hòa bình Thế giới, các Đức Giáo hoàng gần đây – đặc biệt Đức Francis từ năm 2024 đến 2025 – đã liên tục nhấn mạnh đến “algor-ethics” – đạo đức thuật toán. Khái niệm này cần được triển khai cụ thể: Các thuật toán không được phép mang định kiến phân biệt chủng tộc, tôn giáo hay giai cấp, như đã xảy ra trong một số hệ thống nhận diện khuôn mặt thiên vị chống lại người da màu. Chúng phải minh bạch (explainable) để con người có thể hiểu và kiểm soát, tránh tình trạng “hộp đen” nơi quyết định của AI không thể giải thích. Quan trọng hơn, chúng phải được thiết kế để hỗ trợ sự tự quyết của con người, chứ không phải tước đoạt nó, như trong các hệ thống khuyến nghị nội dung trên Netflix hay YouTube có thể dẫn đến nghiện ngập. Tự do ngôn luận trong kỷ nguyên AI đòi hỏi sự minh bạch về nguồn gốc thông tin: Con người có quyền được biết mình đang giao tiếp với người hay máy, thông tin mình nhận được là sự thật hay là sản phẩm tổng hợp từ AI. Sự lừa dối, dù tinh vi đến đâu, cũng thuộc về ma quỷ, kẻ cha của sự gian dối (Ga 8,44). Vì vậy, sự thật (Veritas) phải là tiêu chuẩn vàng cho mọi hệ thống trí tuệ nhân tạo. Người Công giáo, những người mang danh Hiệp sĩ của Sự Thật, phải là những người tiên phong trong việc giám sát và chấn chỉnh các lệch lạc của AI, đảm bảo rằng không gian kỹ thuật số vẫn là nơi “Sự Thật sẽ giải phóng anh em”. Điều này có thể thực hiện qua các sáng kiến như các hội nghị Công giáo về AI, như “Between God and the Machine” tại Đại học Công giáo Mỹ năm 2025, nơi các chuyên gia thảo luận về cách Kitô hữu suy nghĩ về AI.

Chúng ta hãy hình dung một viễn cảnh tương lai vào năm 2030, 2040 và xa hơn nữa, dựa trên các dự báo từ FLI và Vatican. Nếu đi đúng hướng, AI sẽ là người bạn đồng hành, giúp các linh mục soạn bài giảng phong phú hơn nhờ kho tàng tri thức thánh khoa được tổng hợp nhanh chóng từ hàng triệu tài liệu, giúp các bác sĩ Công giáo chẩn đoán bệnh chính xác để cứu người ở các vùng chiến tranh, giúp các nhà giáo dục cá nhân hóa việc truyền đạt tri thức và đức tin cho từng trẻ em qua các chương trình học ảo dựa trên AI. Đó là một viễn cảnh nơi “Trí tuệ Nhân tạo” phục vụ “Trí tuệ Nhân loại” để tôn vinh “Trí tuệ Thiên Chúa”, với các ứng dụng như AI hỗ trợ cầu nguyện hàng ngày, gợi ý đoạn Kinh Thánh phù hợp với tình huống cuộc sống, hoặc phân tích dữ liệu để hỗ trợ công tác bác ái của Caritas quốc tế. Nhưng để đạt được điều đó, ngay từ hôm nay, trong năm 2026 này – sau các cập nhật từ Chỉ số An toàn AI của FLI năm 2025 – chúng ta phải kiên quyết đấu tranh cho quyền tự do ngôn luận và quyền tự do tôn giáo trên không gian mạng. Chúng ta không thể để các tập đoàn công nghệ trở thành những “Đại Tư tế” mới, ban phát chân lý và dập tắt những tiếng nói đối lập, như đã xảy ra với một số tài khoản Công giáo bị khóa vì chia sẻ giáo huấn về giới tính. Tiếng nói của Giáo hội, tiếng nói của lương tri, tiếng nói của những người thấp cổ bé miệng phải được bảo đảm không bị nhấn chìm bởi làn sóng của các thuật toán tối ưu hóa lợi nhuận, mà thay vào đó, được nâng đỡ bởi các nguyên tắc đạo đức như trong EU Artificial Intelligence Act năm 2024, nhấn mạnh AI minh bạch và tôn trọng quyền con người.

Cuối cùng, tâm tình của chúng ta không phải là sợ hãi mà là Hy vọng. Hy vọng không phải là sự lạc quan ngây thơ rằng mọi chuyện sẽ ổn, mà là sự tin tưởng sắt đá rằng Thiên Chúa vẫn đang làm chủ lịch sử, như Thánh Phaolô khẳng định: “Chúng ta biết rằng: Thiên Chúa làm cho mọi sự đều sinh lợi ích cho những ai yêu mến Người” (Rm 8,28). Ngài có thể vẽ đường thẳng trên những nét cong của lịch sử nhân loại, và Ngài cũng có thể sử dụng chính sự tiến bộ của AI để thực hiện thánh ý Ngài, miễn là con người biết cộng tác với Ngài trong sự khiêm cung. Tương lai của sự sống (Future of Life) không thuộc về máy móc, mà thuộc về những con người có linh hồn, biết yêu thương và biết sử dụng máy móc để lan tỏa tình yêu đó. Chúng ta hãy cầu nguyện xin Chúa Thánh Thần, Đấng là Thần Khí của Trí Tuệ và Sự Thật, soi sáng cho các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học và mỗi người chúng ta, để chúng ta biết định hướng sự phát triển của Trí tuệ Nhân tạo theo đúng quỹ đạo của Tin Mừng, kiến tạo một nền văn minh tình thương, nơi con người được tự do ca tụng Chúa và công nghệ là tiếng bè trầm hùng tráng đệm cho bài ca chúc tụng ấy. Đó chính là tầm nhìn, là khát vọng và là lời cầu nguyện của Giáo hội trong thời đại số hôm nay, một lời kêu gọi không ngừng nghỉ để ba dạng trí tuệ hiệp nhất trong Chân Lý và Tự Do vĩnh cửu.

Lm. Anmai, CSsR

 

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ CƠN CÁM DỖ PHI NHÂN HÓA: MỘT SUY TƯ MỤC VỤ VỀ SỰ MƠ HỒ, ĐỊNH KIẾN VÀ CÔNG LÝ TRONG KỶ NGUYÊN SỐ – Lm. Anmai, CSsR

Giữa dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, nơi con người không ngừng vươn lên để làm chủ thiên nhiên và khám phá những chân trời tri thức mới, sự xuất hiện của Trí tuệ Nhân tạo (AI) không chỉ đơn thuần là một bước tiến về kỹ thuật, mà còn là một “dấu chỉ của thời đại” đòi hỏi chúng ta phải phân định dưới ánh sáng của Tin Mừng và lương tâm Kitô giáo. Từ thuở hồng hoang, khi Thiên Chúa tạo dựng con người theo hình ảnh và giống như Ngài (Imago Dei – St 1,26-27), Ngài đã ban cho con người vinh dự được cộng tác vào công trình sáng tạo vĩ đại của Ngài. Con người được trao cho trí tuệ, lý trí và tự do để quản cai vạn vật, thăng tiến thế giới và phục vụ lợi ích chung (x. St 2,15). Qua các thời kỳ lịch sử, từ việc chế tạo công cụ đá thô sơ đến những phát minh vĩ đại như máy in, động cơ hơi nước, hay gần đây hơn là internet và điện toán đám mây, con người đã chứng minh mình là người đồng sáng tạo với Thiên Chúa, sử dụng hồng ân lý trí để biến đổi thế giới vật chất thành nơi cư ngụ tốt đẹp hơn, nơi mà tình yêu và công lý có thể nảy nở.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số ngày nay – đặc biệt vào năm 2026, khi AI đã len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống từ y tế, giáo dục, đến kinh tế và giải trí – chúng ta đang đối diện với một sản phẩm do chính tay con người làm ra nhưng lại mang trong nó những hệ quả mơ hồ, phức tạp và khả năng gây xáo trộn sâu sắc đời sống nhân sinh. AI không còn là khái niệm trừu tượng trong phòng thí nghiệm; nó là thực tại hàng ngày, từ trợ lý ảo như ChatGPT hay Grok giúp trả lời câu hỏi, đến các hệ thống tự lái xe, chẩn đoán bệnh tật, hay thậm chí là tạo ra nghệ thuật và nội dung giải trí. Sự phát triển chóng mặt này, được thúc đẩy bởi dữ liệu lớn (Big Data), học máy (machine learning) và mạng nơ-ron nhân tạo, đã mang lại những lợi ích to lớn: tăng năng suất lao động, cải thiện chăm sóc sức khỏe, và mở rộng tiếp cận kiến thức. Nhưng đồng thời, nó cũng khơi dậy những lo ngại sâu sắc về đạo đức, đặc biệt khi những ứng dụng AI hàm chứa các thuật toán thiên lệch (algorithmic bias), tạo nên nguy cơ lan truyền những quan điểm bất công, cổ võ sự loại trừ xã hội và dẫn đến thảm trạng phi nhân hóa con người – một quá trình mà con người dần mất đi phẩm giá thiêng liêng, bị giản lược thành dữ liệu vô hồn hoặc đối tượng để khai thác.

Để hiểu rõ hơn về “dấu chỉ thời đại” này, chúng ta cần nhìn lại hành trình phát triển của AI. Từ những mầm mống sơ khai trong thập niên 1950 với hội nghị Dartmouth, nơi thuật ngữ “trí tuệ nhân tạo” được khai sinh, đến những bước nhảy vọt trong thập niên 2010 với sự bùng nổ của học sâu (deep learning), AI đã tiến bộ vượt bậc. Đến năm 2026, chúng ta chứng kiến sự phổ biến của các mô hình AI đa năng như GPT-5 hay các hệ thống tự trị trong sản xuất, nơi máy móc không chỉ thực hiện nhiệm vụ mà còn “học hỏi” từ dữ liệu thời gian thực. Dưới ánh sáng thần học, đây là minh chứng cho ân sủng sáng tạo mà Thiên Chúa ban tặng, nhưng cũng là lời cảnh tỉnh về cơn cám dỗ lạm dụng quyền lực, giống như câu chuyện Tháp Babel (St 11), nơi con người cố gắng vươn tới trời cao mà quên mất Đấng Tạo Hóa.

SỰ MƠ HỒ TRONG AI: TỪ THÔNG TIN SAI LỆCH ĐẾN XÁO TRỘN TÂM LINH

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực và ảo, giữa sự thật và sự bịa đặt ngày càng trở nên mong manh, thậm chí là mờ nhạt đến mức đáng báo động. AI, với khả năng tổng hợp và nhào nặn thông tin khổng lồ từ hàng tỷ dữ liệu trên internet, đang tạo ra một bầu khí quyển thông tin đầy tính mơ hồ. Sự mơ hồ này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là mảnh đất màu mỡ cho sự xáo trộn xã hội và tâm linh, làm lung lay những nền tảng luân lý vốn đã được định hình qua hàng ngàn năm lịch sử nhân loại và mạc khải Kitô giáo. Trong cái nhìn của thần học luân lý Công giáo, sự thật (Veritas) là nền tảng của tự do đích thực, như Chúa Giêsu đã phán: “Sự thật sẽ giải phóng các con” (Ga 8,32). Sự thật không phải là thứ tương đối hay dựa trên xác suất, mà là sự phản ánh chân lý vĩnh cửu của Thiên Chúa, Đấng là “Đường, Sự Thật và Sự Sống” (Ga 14,6).

Thế nhưng, các hệ thống AI hiện nay, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models – LLMs) hay các thuật toán gợi ý trên mạng xã hội như TikTok, YouTube hay X (trước đây là Twitter), thường không hoạt động dựa trên sự truy tìm chân lý khách quan, mà dựa trên xác suất thống kê, tối ưu hóa sự tương tác và lợi nhuận. Chúng phân tích dữ liệu lịch sử để dự đoán và tạo ra nội dung, nhưng không có khả năng phân biệt đạo đức hay chân lý thực sự. Điều này dẫn đến một hệ quả đáng lo ngại là sự lan truyền của những thông tin sai lệch, hoặc những “ảo giác” (hallucinations) của máy móc – thuật ngữ chỉ việc AI tạo ra thông tin sai sự thật nhưng được trình bày dưới vỏ bọc của sự chắc chắn khoa học. Ví dụ, trong năm 2025, các trường hợp AI tạo ra tin giả về biến đổi khí hậu hay đại dịch đã gây hoang mang dư luận, dẫn đến sự chia rẽ xã hội và mất lòng tin vào các tổ chức công cộng.

Khi con người bắt đầu tin vào “chân lý” do máy móc kiến tạo hơn là sự thật khách quan và mạc khải của Thiên Chúa, chúng ta đang đối diện với một sự xáo trộn tâm linh sâu sắc. Lương tâm con người – nơi tiếng Chúa vang vọng – bị dẫn dắt bởi những thuật toán vô hồn thay vì Lời Chúa và sự khôn ngoan của Hội Thánh. Trong truyền thống Công giáo, lương tâm là “ngôi đền thiêng liêng” (Gaudium et Spes, 16), nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa qua cầu nguyện và phân định. Nhưng trong kỷ nguyên AI, sự mơ hồ này làm suy yếu khả năng ấy, biến con người thành những người tiêu dùng thông tin thụ động, dễ bị thao túng bởi các thế lực kinh tế hay chính trị sử dụng AI để lan tỏa propaganda. Giáo hội, qua Thông điệp Fratelli Tutti của Đức Thánh Cha Phanxicô, đã cảnh báo về “nền văn hóa giả tạo” này, nơi sự thật bị thay thế bởi cảm xúc và lợi ích cá nhân.

THUẬT TOÁN THIÊN LỆCH: HẤP THỤ VÀ KHUẾCH ĐẠI BẤT CÔNG XÃ HỘI

Vấn đề càng trở nên trầm trọng hơn khi chúng ta đi sâu vào bản chất của các thuật toán thiên lệch – một trong những “tội lỗi cấu trúc” (structural sin) lớn nhất của thời đại số. Chúng ta không được phép ngây thơ cho rằng công nghệ là trung lập về mặt đạo đức; trái lại, mỗi dòng mã, mỗi thuật toán đều mang trong nó dấu ấn của người tạo ra nó, bao gồm cả những giới hạn, những định kiến và cả những bất công xã hội đã tồn tại từ lâu. Khi AI được huấn luyện trên những tập dữ liệu khổng lồ của quá khứ và hiện tại – thường lấy từ internet, nơi phản ánh xã hội thực với đầy rẫy phân biệt đối xử – nó vô tình hấp thụ và khuếch đại những bất công vốn có: sự phân biệt chủng tộc, định kiến giới tính, sự gạt bỏ người nghèo và những nhóm yếu thế như người khuyết tật, người nhập cư hay các cộng đồng thiểu số.

Đây không chỉ là lỗi kỹ thuật nhỏ lẻ, mà là một vấn đề công bằng xã hội nghiêm trọng, đe dọa đến phẩm giá con người mà Giáo hội luôn bảo vệ. Giáo huấn Xã hội của Giáo hội, từ Rerum Novarum (1891) đến Laudato Si’ (2015), luôn nhắc nhở chúng ta về sự ưu tiên chọn lựa cho người nghèo và bảo vệ phẩm giá của mỗi nhân vị, bất kể nguồn gốc hay hoàn cảnh. Thế nhưng, khi một hệ thống AI dùng để xét duyệt hồ sơ vay vốn tại ngân hàng lại thiên vị chống lại người da màu hoặc người nghèo – như trường hợp các thuật toán tín dụng ở Mỹ đã bị chỉ trích vì sử dụng dữ liệu lịch sử phân biệt đối xử – thì công nghệ đó đã trở thành một công cụ của sự áp bức mang tính hệ thống. Tương tự, trong lĩnh vực tuyển dụng, các công cụ AI sàng lọc CV như Amazon’s hiring tool (bị hủy bỏ năm 2018 vì bias chống phụ nữ) tiếp tục tồn tại dưới dạng tinh vi hơn, ưu tiên ứng viên nam giới hoặc từ các trường đại học danh tiếng, loại trừ những người từ nền tảng khiêm tốn.

Trong tư pháp, hệ thống như COMPAS (Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions) đã bị cáo buộc thiên vị, dự báo tỷ lệ tái phạm cao hơn ở người da đen so với người da trắng, dù hành vi tương tự. Đến năm 2026, với sự phát triển của AI trong dự báo tội phạm (predictive policing), các thành phố như Los Angeles hay Chicago sử dụng AI để phân bổ lực lượng cảnh sát, nhưng lại tập trung vào các khu vực nghèo, tạo ra vòng tròn luẩn quẩn của sự giám sát và bắt bớ bất công. Những ví dụ này cho thấy AI không chỉ phản ánh bất công xã hội mà còn củng cố nó, biến những nhóm yếu thế thành nạn nhân vĩnh viễn của “dữ liệu độc hại” (toxic data).

SỰ CHE ĐẬY CỦA BẤT CÔNG VÀ NỀN VĂN HÓA VỨT BỎ

Sự bất công do AI tạo ra còn nguy hiểm hơn sự bất công do con người gây ra ở chỗ nó được che đậy bởi vẻ ngoài khách quan, “phi cảm xúc” và dựa trên dữ liệu khoa học. Khi một con người đưa ra quyết định sai lầm hay phân biệt đối xử, chúng ta có thể quy trách nhiệm, kêu gọi lương tâm, sám hối và sửa chữa – như Chúa Giêsu đã tha thứ cho người phụ nữ ngoại tình (Ga 8,1-11). Nhưng khi một thuật toán đưa ra quyết định loại trừ, nó thường được coi là “kết quả tính toán tối ưu”, và nạn nhân không biết phải kêu oan với ai, vì trách nhiệm bị phân tán giữa lập trình viên, công ty và dữ liệu. Đây là một dạng thức mới của “nền văn hóa vứt bỏ” mà Đức Thánh Cha Phanxicô thường xuyên cảnh báo trong các Thông điệp của ngài, nơi con người bị loại trừ không phải vì thiếu lòng thương xót, mà vì không phù hợp với mô hình tối ưu hóa lợi nhuận.

Trong thế giới của dữ liệu lớn (Big Data), con người có nguy cơ bị giản lược thành những con số, những dữ kiện hành vi, những “hồ sơ kỹ thuật số” mà không còn là nhân vị với lịch sử, cảm xúc và mối quan hệ. Những ai không tạo ra dữ liệu – như người nghèo ở các nước đang phát triển, người cao tuổi ít sử dụng công nghệ, hay các cộng đồng bản địa – sẽ bị đẩy ra bên lề, trở thành những kẻ vô hình trong thế giới số. Sự loại trừ này đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần của Tin Mừng, nơi mỗi con người, dù nhỏ bé đến đâu, đều là một nhân vị trọn vẹn, có tên gọi, có khuôn mặt và được Thiên Chúa yêu thương (x. Mt 25,40: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy”). AI, nếu không được kiểm soát, sẽ biến xã hội thành một hệ thống phân cấp kỹ thuật số, nơi giàu có và quyền lực càng được củng cố, còn người yếu thế càng bị đẩy sâu vào bóng tối.

NGUY CƠ PHI NHÂN HÓA: MÁY MÓC NHÂN CÁCH HÓA, CON NGƯỜI VẬT HÓA

Nguy cơ lớn nhất và sâu xa nhất mà AI mang lại, chính là sự phi nhân hóa (dehumanization) – một quá trình mà con người dần mất đi bản chất thiêng liêng, bị đối xử như vật vô tri. Trong thần học Công giáo, phẩm giá con người bắt nguồn từ việc con người là thụ tạo duy nhất được Thiên Chúa dựng nên cho chính họ, mang trong mình hơi thở của sự sống thần linh (St 2,7), có khả năng suy tư, tự do, và quan trọng nhất là khả năng yêu thương và hiệp thông. AI, dù thông minh đến đâu – như các mô hình năm 2026 có khả năng trò chuyện tự nhiên, sáng tạo nội dung hay thậm chí dự đoán cảm xúc – vẫn chỉ là sự mô phỏng, là những phép tính trên các chuỗi ký tự, thiếu linh hồn và ý thức thực sự.

Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phụ thuộc vào AI, chúng ta đang chứng kiến một sự đảo lộn giá trị đáng sợ: máy móc ngày càng được nhân cách hóa, trong khi con người ngày càng bị vật hóa. Chúng ta thấy những ứng dụng AI tạo ra những người bạn ảo, người yêu ảo như Replika hay Character.AI, ru ngủ con người trong những mối quan hệ giả tạo, khiến họ xa rời sự hiệp thông thật sự với tha nhân và với Thiên Chúa. Trong metaverse hay các nền tảng thực tế ảo, con người có thể “sống” qua avatar do AI kiểm soát, nhưng điều này làm suy yếu sự gặp gỡ trực tiếp, nơi mà khuôn mặt con người – theo triết gia Emmanuel Levinas – là dấu vết của Đấng Vô Hạn, kêu gọi trách nhiệm đạo đức.

Nguy hiểm hơn, khi các thuật toán thiên lệch lan truyền những quan điểm coi thường phẩm giá của một nhóm người nào đó – ví dụ, AI trong quảng cáo ưu tiên hình ảnh người da trắng, hoặc thuật toán mạng xã hội khuếch đại nội dung kỳ thị – nó gieo rắc vào tâm trí cộng đồng mầm mống của sự hận thù và chia rẽ. Nó biến con người thành đối tượng để khai thác (qua dữ liệu cá nhân), để giám sát (qua camera AI), hoặc để tiêu thụ (qua nội dung cá nhân hóa), tước đi tính thiêng liêng của cuộc sống. Trong bối cảnh năm 2026, với sự phát triển của AI trong giám sát xã hội (như ở Trung Quốc với hệ thống tín dụng xã hội), chúng ta thấy rõ nguy cơ một xã hội nơi tự do bị kiểm soát bởi máy móc, đi ngược lại với giáo huấn về tự do con người trong Catechism of the Catholic Church (số 1730-1748).

TÁC ĐỘNG ĐẾN PHÁN ĐOÁN LUÂN LÝ VÀ PHÂN ĐỊNH THIÊNG LIÊNG

Sự xáo trộn mà AI gây ra còn đánh vào chính khả năng phán đoán luân lý và phân định thiêng liêng của con người. Trong truyền thống tu đức Công giáo, đặc biệt theo thánh Ignatiô Loyola, sự phân định (discernment) là một ân sủng và kỹ năng quan trọng để nhận biết ý Chúa giữa những xung đột nội tâm. Quá trình này đòi hỏi sự thinh lặng, cầu nguyện, lắng nghe tiếng nói của lương tâm và Thánh Thần. Nhưng trong một thế giới bị bủa vây bởi các thuật toán gợi ý – như Netflix gợi ý phim, Amazon gợi ý sản phẩm, hay Facebook gợi ý nội dung – nơi mà AI liên tục “mớm” cho chúng ta những gì chúng ta muốn nghe, củng cố những định kiến sẵn có (confirmation bias), thì khả năng lắng nghe sự thật khác biệt và lắng nghe tiếng Chúa trở nên suy yếu.

Chúng ta bị nhốt trong những “buồng vang” (echo chambers) kỹ thuật số, nơi sự thù ghét và sự loại trừ được khuếch đại, còn lòng trắc ẩn và sự thấu cảm bị bóp nghẹt. Sự lười biếng về trí tuệ và thiêng liêng này dẫn đến một xã hội thờ ơ, nơi con người phó mặc trách nhiệm đạo đức cho máy móc. Một chiếc xe tự lái gây tai nạn (như vụ Tesla Autopilot năm 2023), một phần mềm tuyển dụng phân biệt chủng tộc, một thuật toán kiểm duyệt nội dung chặn đứng tiếng nói của sự thật – ai sẽ chịu trách nhiệm? Sự mơ hồ về trách nhiệm này là một cái bẫy nguy hiểm, làm xói mòn nền tảng luân lý của xã hội, dẫn đến tình trạng “thoái hóa đạo đức” mà Đức Thánh Cha Benedicto XVI đã cảnh báo trong Caritas in Veritate (2009).

LỜI KÊU GỌI TỪ GIÁO HỘI: ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN VÀ CON ĐƯỜNG VỊ NHÂN SINH

Đối diện với những thách đố này, Giáo hội không chối bỏ tiến bộ khoa học – vì công nghệ là món quà từ Thiên Chúa qua trí tuệ con người – nhưng Giáo hội lớn tiếng kêu gọi một sự thức tỉnh lương tâm và một nền đạo đức của thuật toán (algor-ethics). Công nghệ phải vị nhân sinh, chứ không phải nhân sinh vị công nghệ, như nguyên tắc cốt lõi trong giáo huấn xã hội Công giáo. Chúng ta cần khẳng định mạnh mẽ rằng: không một thuật toán nào, dù tinh vi đến đâu, có quyền định đoạt giá trị của một con người. Sự công bằng không phải là sự cào bằng của các con số thống kê, mà là sự tôn trọng sự khác biệt và phẩm giá độc nhất của mỗi cá nhân, như trong Hiến chế Gaudium et Spes (số 29).

Để chống lại sự phi nhân hóa, chúng ta cần tái khám phá vẻ đẹp của sự gặp gỡ trực tiếp, của tình liên đới và lòng bác ái Kitô giáo. Chúng ta cần những nhà lập trình, những nhà quản lý công nghệ có lương tâm Công giáo, những người dám đưa các giá trị của Tin Mừng – sự thật, công lý, tình yêu – vào trong chính cấu trúc của các thuật toán. Ví dụ, phát triển AI với “bias mitigation” (giảm thiên lệch), minh bạch dữ liệu và kiểm toán đạo đức, như Vatican đã kêu gọi trong “Rome Call for AI Ethics” năm 2020 và các tài liệu cập nhật năm 2024. Chúng ta cần xây dựng những hệ thống AI biết “khiêm tốn”, biết giới hạn của mình, và luôn đặt dưới sự giám sát luân lý của con người, với sự tham gia của các chuyên gia thần học và mục vụ.

Hơn nữa, Giáo hội khuyến khích các cộng đồng Kitô giáo tham gia vào việc giáo dục về AI, qua các khóa học mục vụ về công nghệ, giúp tín hữu phân định cách sử dụng AI để phục vụ Giáo hội – như AI hỗ trợ dịch Kinh Thánh hay phân tích dữ liệu từ thiện – mà không rơi vào cám dỗ thờ ơ đạo đức.

TÌNH YÊU NHƯ THUẬT TOÁN DUY NHẤT KHÔNG SAI LẦM

Cuối cùng, giữa cơn lốc của thời đại số, người Kitô hữu được mời gọi trở thành những người lội ngược dòng, sống chứng tá cho chân lý và tình yêu. Chúng ta không được phép để cho sự tiện nghi của công nghệ làm tê liệt trái tim mình. Chúng ta phải tỉnh thức trước những sự thật nửa vời và những định kiến trá hình, nhớ rằng thế giới này không phải là cùng đích, và sự khôn ngoan của loài người, dù rực rỡ đến đâu, cũng chỉ là tro bụi so với sự khôn ngoan của Thiên Chúa (1Cr 1,25).

Chỉ có Tình Yêu – Caritas – mới là thuật toán duy nhất không bao giờ sai lầm, không bao giờ thiên lệch, và không bao giờ loại trừ. Tình yêu ấy đã được nhập thể nơi Đức Giêsu Kitô, Đấng đã đến không phải để biến con người thành những cỗ máy tuân phục, mà để làm cho con người được sống và sống dồi dào (Ga 10,10). Chúng ta được mời gọi sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ để phục vụ cho sự sống ấy, để hàn gắn những vết thương xã hội, để nối kết những chia rẽ văn hóa, chứ không phải để đào sâu thêm hố sâu ngăn cách hay biến đồng loại thành những dữ liệu vô hồn. Đó là sứ mạng, là thách đố, và cũng là con đường thánh thiện trong kỷ nguyên mới này – con đường dẫn đến một thế giới nơi công nghệ phục vụ con người, và con người phục vụ Thiên Chúa qua tình yêu thương tha nhân.

Lm. Anmai, CSsR

GIÁO HỘI TRƯỚC NGƯỠNG CỬA CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TỪ QUAN SÁT ĐẾN DẤN THÂN VÀ HỘI NHẬP VÌ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI – Lm. Anmai, CSsR

Trong dòng chảy thiên biến vạn hóa của lịch sử nhân loại, Giáo hội luôn hiện diện như một người mẹ hiền và một người thầy khôn ngoan, không ngừng quan sát những “dấu chỉ của thời đại” để soi rọi ánh sáng Tin Mừng vào những nẻo đường mới mẻ của trần thế. Ngày nay, nhân loại đang đứng trước một cuộc chuyển mình vĩ đại, một ngưỡng cửa lịch sử nơi mà trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng xa vời, mà đã trở thành một phần thiết yếu, len lỏi vào từng hơi thở của cuộc sống thường nhật. Đứng trước sự trỗi dậy mạnh mẽ và đầy quyền năng của công nghệ số, Giáo hội không chọn thái độ bàng quan hay chỉ dừng lại ở vị trí của một quan sát viên thụ động, đứng bên lề để “theo dõi” sự biến chuyển của kỹ thuật với ánh mắt e dè hay sợ hãi. Trái lại, với sứ mạng ngôn sứ và mục tử, Giáo hội nhận thức rõ ràng rằng mình được mời gọi dấn thân sâu xa hơn, mạnh mẽ hơn vào “lục địa kỹ thuật số” này. Vai trò của Giáo hội trước kỷ nguyên AI không chỉ gói gọn trong việc đưa ra những lời cảnh báo luân lý, mà là một sự tham dự tích cực, mang tính kiến tạo: đó là lên tiếng bênh vực những con người bé mọn và dễ bị tổn thương nhất trước sự thống trị của các thuật toán vô hồn, định hướng sự phát triển của công nghệ để phục vụ cho công bằng, liên đới và bao gồm, đồng thời khôn ngoan tích hợp các năng lực của trí tuệ nhân tạo vào công cuộc loan báo Tin Mừng, nhưng vẫn kiên quyết gìn giữ bản chất cốt lõi mang tính nhập thể và cá vị của đức tin Kitô giáo.

Thật vậy, khi chiêm ngắm sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, chúng ta không thể phủ nhận những tiện ích to lớn mà nó mang lại cho nhân loại, từ y học, giáo dục cho đến việc quản trị xã hội. Tuy nhiên, ẩn sau những hào nhoáng của sự tiến bộ ấy là những nguy cơ tiềm tàng đe dọa trực tiếp đến phẩm giá con người, đặc biệt là những người nghèo khổ, những người yếu thế bên lề xã hội, những người không có tiếng nói và không có khả năng tiếp cận với quyền lực công nghệ. Đây chính là lúc tiếng nói ngôn sứ của Giáo hội cần được cất lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Giáo hội không nhìn AI như một thực thể trung lập về đạo đức, bởi lẽ mọi sản phẩm do con người tạo ra đều mang dấu ấn của những lựa chọn giá trị, và trong trường hợp của AI, đó là những dữ liệu đầu vào và những thuật toán quyết định. Nếu không có sự định hướng luân lý, AI rất dễ trở thành công cụ khuếch đại những bất công sẵn có, đào sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo và tạo ra những hình thức loại trừ mới tinh vi hơn. Chúng ta thấy rõ nguy cơ của việc “thực dân hóa kỹ thuật số”, nơi mà các quyết định quan trọng về đời sống con người – từ việc ai được vay vốn, ai được bảo hiểm y tế, đến việc ai bị giám sát – lại được trao vào tay những cỗ máy vô tri, vận hành dựa trên những dữ liệu quá khứ vốn dĩ đã chứa đựng đầy rẫy những định kiến và sai lệch.

Trong bối cảnh đó, Giáo hội đứng về phía những người “anawim” – những người nghèo của Gia-vê trong thời đại số. Sứ mạng của Giáo hội là trở thành lương tâm của thời đại, liên tục đặt ra những câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết cho các nhà phát triển công nghệ và các nhà hoạch định chính sách: “Công nghệ này phục vụ ai? Nó có tôn trọng phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi nhân vị hay không? Nó có để lại ai phía sau không?”. Việc bênh vực những người dễ bị tổn thương không chỉ là lời kêu gọi từ thiện, mà là một đòi hỏi của sự công bằng và tình liên đới. Giáo hội khao khát và nỗ lực định hướng sự phát triển của AI sao cho nó không trở thành một “bạo chúa công nghệ” tước đoạt quyền tự quyết của con người, nhưng phải trở thành một công cụ phục vụ cho công ích (common good). Sự bao gồm mà Giáo hội hướng tới không chỉ là việc cho phép mọi người truy cập internet, mà là đảm bảo rằng thành quả của trí tuệ nhân tạo phải được chia sẻ công bằng cho mọi thành phần nhân loại, không phân biệt chủng tộc, địa vị hay tôn giáo. Một nền công nghệ đích thực phải là một nền công nghệ mang tính nhân văn, biết cúi xuống để nâng đỡ kẻ sa cơ, biết lắng nghe tiếng khóc của người cùng khổ, chứ không phải là một hệ thống lạnh lùng chỉ biết tối ưu hóa lợi nhuận và hiệu suất.

Hơn thế nữa, tình liên đới trong kỷ nguyên AI đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận nhau không phải như những dữ liệu rời rạc để khai thác, mà như những anh chị em cùng chung một Cha trên trời. Giáo hội cảnh báo về nguy cơ con người bị giản lược thành những con số, những hành vi tiêu dùng được dự đoán trước, bị tước đi sự mầu nhiệm và tính siêu việt của mình. Khi AI có khả năng thao túng tâm lý, định hướng dư luận và thậm chí thay thế con người trong các quyết định luân lý, thì tiếng nói của Giáo hội là lời nhắc nhở đanh thép về vị trí độc tôn của lương tâm con người – cung thánh nơi con người hiện diện một mình với Thiên Chúa. Bảo vệ những người dễ bị tổn thương chính là bảo vệ quyền được làm người trọn vẹn của họ trước sự xâm lấn của máy móc. Đó là cuộc chiến đấu thiêng liêng để khẳng định rằng con người, dù yếu đuối và bất toàn, vẫn cao quý hơn bất kỳ thuật toán phức tạp nào, bởi con người được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (Imago Dei), một phẩm giá mà không một trí tuệ nhân tạo nào có thể sao chép hay thay thế được.

Tuy nhiên, thái độ của Giáo hội không chỉ dừng lại ở việc phòng vệ hay cảnh giác. Với sự khôn ngoan của Thần Khí, Giáo hội nhận ra rằng trí tuệ nhân tạo cũng là một ân ban, một hoa trái của khả năng sáng tạo mà Thiên Chúa đã trao cho con người. Do đó, một khía cạnh quan trọng khác trong vai trò của Giáo hội là tích hợp các năng lực và dịch vụ của AI vào công cuộc loan báo Tin Mừng. Đây không phải là sự chạy theo trào lưu hay “thế tục hóa” các phương tiện thánh thiêng, mà là sự “nhập thể” của Lời Chúa vào trong văn hóa kỹ thuật số. Chúng ta không thể rao giảng Tin Mừng cho con người thời đại mới bằng những phương tiện cũ kỹ đã không còn chạm đến được tâm thức của họ. AI có thể hỗ trợ Giáo hội trong việc phân tích dữ liệu mục vụ, giúp hiểu rõ hơn những thao thức, những nỗi đau và những khát vọng của con người đương đại, từ đó đưa ra những phương thế chăm sóc mục vụ phù hợp và hiệu quả hơn. AI có thể giúp cá nhân hóa việc học hỏi giáo lý, làm cho kho tàng đức tin phong phú của Giáo hội trở nên dễ tiếp cận hơn với mọi người, phá vỡ những rào cản về ngôn ngữ và địa lý, đưa Lời Chúa đến những vùng ngoại biên xa xôi nhất của thế giới.

Thế nhưng, và đây là điểm cốt yếu, việc tích hợp AI vào sứ vụ loan báo Tin Mừng phải luôn được thực hiện với một sự phân định thiêng liêng sâu sắc. Chúng ta phải luôn tỉnh thức để không bao giờ đánh mất bản chất cốt lõi mang tính nhập thể và cá vị của đức tin. Đức tin Kitô giáo không phải là một hệ thống thông tin hay một tập hợp các quy tắc đạo đức có thể được lập trình, mà là cuộc gặp gỡ sống động với một Ngôi Vị – Đức Giêsu Kitô. AI có thể cung cấp thông tin về Thiên Chúa, nhưng không thể thay thế sự trải nghiệm về Thiên Chúa. AI có thể soạn một bài giảng hay, nhưng không thể thay thế chứng tá của một cuộc đời đã được biến đổi bởi ân sủng. AI có thể mô phỏng cảm xúc, nhưng không thể có lòng chạnh lòng thương (compassion) thực sự của người Mục tử nhân lành. Vì vậy, trong khi tận dụng sức mạnh của công nghệ, Giáo hội luôn nhấn mạnh rằng bí tích, sự hiệp thông và tình yêu thương cụ thể phải luôn diễn ra trong sự gặp gỡ trực tiếp, “mặt giáp mặt”. Không một ứng dụng xưng tội online nào có thể thay thế được cái chạm đầy an ủi của lòng thương xót Chúa qua bàn tay linh mục; không một thánh lễ trực tuyến nào, dù sống động đến đâu, có thể thay thế được việc cùng nhau bẻ bánh và chia sẻ chén thánh trong cộng đoàn huynh đệ.

Sự cá vị của đức tin đòi hỏi sự hiện diện trọn vẹn của con người. Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta, Ngài đã chạm vào người phong hủi, đã khóc trước mộ Lazarô, đã đổ máu trên thập giá. Đó là mầu nhiệm Nhập Thể, nền tảng của đức tin chúng ta. AI, dù thông minh đến đâu, vẫn là “vô xác”, không có thân thể, không có cảm giác đau đớn hay hạnh phúc. Do đó, việc sử dụng AI trong evangelization (phúc âm hóa) chỉ nên được xem là “tiền đình”, là sự chuẩn bị, là phương tiện dẫn đường để đưa con người đến cuộc gặp gỡ thực sự tại “ngôi đền” của cộng đoàn đức tin. Giáo hội sử dụng AI để kết nối, nhưng mục đích cuối cùng là để hiệp thông. Giáo hội dùng AI để thông tin, nhưng mục đích cuối cùng là để biến đổi. Chúng ta phải cẩn trọng để không rơi vào một loại “thuyết duy tri kỹ thuật số”, nơi đức tin bị biến thành mớ kiến thức khô khan và đời sống đạo bị ảo hóa, tách rời khỏi thực tại của những người anh chị em nghèo khổ bằng xương bằng thịt đang cần sự giúp đỡ cụ thể của chúng ta.

Nhìn sâu hơn, việc tích hợp AI vào đời sống Giáo hội còn là cơ hội để chúng ta tái khám phá và làm mới lại căn tính của mình. Trước một trí tuệ nhân tạo ngày càng hoàn thiện, con người buộc phải tự hỏi: “Điều gì làm nên sự độc đáo của con người?”. Câu trả lời của Giáo hội chính là: Khả năng yêu thương, khả năng hy sinh, khả năng sáng tạo nghệ thuật, khả năng cầu nguyện và chiêm niệm. AI có thể tính toán nhanh hơn chúng ta, nhưng nó không thể cầu nguyện thay cho chúng ta. Nó không thể cảm nhận được sự rung động của tâm hồn trước vẻ đẹp của thánh nhạc hay sự thinh lặng linh thánh trước Thánh Thể. Chính vì thế, trong khi sử dụng AI, Giáo hội càng phải chú trọng hơn đến việc đào tạo đời sống nội tâm, vun trồng những giá trị nhân văn và thiêng liêng mà máy móc không bao giờ có thể chạm tới. Sứ vụ của Giáo hội là làm cho thế giới kỹ thuật số trở nên “có hồn” hơn, thổi hơi thở của Thần Khí vào trong những mạng lưới xơ cứng của thuật toán. Chúng ta được mời gọi trở thành những nhà truyền giáo kỹ thuật số, mang trái tim của Chúa Kitô vào trong không gian mạng, dùng công nghệ để lan tỏa yêu thương, sự thật và niềm hy vọng, chứ không phải để gieo rắc hận thù hay tin giả.

Tóm lại, vai trò của Giáo hội trong kỷ nguyên AI là một vai trò kép, vừa mang tính ngôn sứ phê phán, vừa mang tính mục vụ kiến tạo. Một mặt, Giáo hội đứng lên như một thành trì bảo vệ phẩm giá con người, đặc biệt là những người yếu thế, chống lại mọi hình thức lạm dụng công nghệ nhằm mục đích trục lợi hay kiểm soát, đảm bảo rằng AI phải phục vụ cho sự thăng tiến toàn diện của con người và tình liên đới nhân loại. Mặt khác, Giáo hội mở rộng vòng tay đón nhận những thành tựu của trí tuệ con người, thánh hóa và sử dụng chúng như những khí cụ mới mẻ để gieo hạt giống Tin Mừng, nhưng luôn tỉnh thức để giữ vững neo đức tin nơi mầu nhiệm Nhập Thể và sự gặp gỡ cá vị. Con đường phía trước còn nhiều thách đố và mập mờ, nhưng với ánh sáng của Đức Kitô và sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần, Giáo hội tin tưởng bước đi, không sợ hãi nhưng đầy hy vọng, biến thách thức của thời đại thành cơ hội của ân sủng, để trong mọi sự, và cả trong trí tuệ nhân tạo, Thiên Chúa được tôn vinh. Đây không phải là sự chối bỏ tiến bộ, mà là sự thánh hóa tiến bộ, đưa mọi trí hiểu của con người quy phục về chân lý tối thượng là Tình Yêu, vì cuối cùng, chỉ có Tình Yêu mới tồn tại mãi mãi, ngay cả khi mọi máy móc đã ngừng hoạt động.

Lm. Anmai, CSsR

 

SUY TƯ THẦN HỌC VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TỪ CÔNG CỤ CỦA CON NGƯỜI ĐẾN MẦU NHIỆM CỦA ĐẤNG TẠO HÓA

Trong dòng chảy bất tận của lịch sử nhân loại, con người – với tư cách là hình ảnh sống động của Thiên Chúa – luôn mang trong mình một khát vọng mãnh liệt: khát vọng vươn lên, khám phá và kiến tạo. Từ thuở hồng hoang, khi Chúa trao phó cho con người sứ mạng quản cai trái đất (x. St 1,28), chúng ta đã không ngừng nỗ lực để thấu hiểu vũ trụ bao la và sáng tạo ra những công cụ nhằm cải thiện đời sống, phục vụ cho lợi ích chung của nhân loại. Hồng ân lý trí và tự do mà Đấng Tạo Hóa ban tặng không chỉ là những món quà thiêng liêng, mà còn là động lực thúc đẩy con người vượt qua giới hạn của chính mình. Qua các thời kỳ, từ việc chế tạo công cụ đá thô sơ đến những phát minh vĩ đại như máy in, động cơ hơi nước hay điện năng, con người đã chứng minh rằng mình là người đồng sáng tạo với Thiên Chúa, sử dụng trí khôn để biến đổi thế giới vật chất thành nơi cư ngụ tốt đẹp hơn.

Ngày nay, chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt vĩ đại chưa từng có trong lịch sử khoa học kỹ thuật – một bước ngoặt mà có lẽ chỉ có thể so sánh với cuộc Cách mạng Công nghiệp hay sự ra đời của internet. Đó chính là sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo (AI), một thực tại mới mẻ, đầy tiềm năng nhưng cũng chứa đựng không ít thách thức và rủi ro. AI không phải là một sản phẩm ngẫu nhiên của thời đại hiện đại, mà là kết quả của một hành trình dài dặc, nơi trí tuệ con người đã thai nghén và sinh hạ ra những ý tưởng vượt trội, hội tụ từ đa dạng các lĩnh vực tri thức như toán học, triết học, tâm lý học và kỹ thuật. Để hiểu thấu đáo về hiện tượng này dưới ánh sáng của đức tin Công giáo và nhân học Kitô giáo, chúng ta cần một cái nhìn sâu sắc, toàn diện: đi từ những định nghĩa sơ khởi, qua lịch sử phát triển, đến những tác động sâu xa lên phẩm giá, ơn gọi và sứ mạng của con người trong kế hoạch của Thiên Chúa.

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐỊNH NGHĨA CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Khái niệm về trí thông minh trong AI không phải là một sự kiện bùng phát đột ngột, mà là kết quả của một tiến trình phát triển tư duy kéo dài qua nhiều thế kỷ. Từ thời cổ đại, con người đã mơ mộng về việc tạo ra những cỗ máy có khả năng suy nghĩ và hành động như chính mình. Chẳng hạn, trong thần thoại Hy Lạp, chúng ta thấy hình ảnh của Hephaestus – vị thần thợ rèn – tạo ra những người máy tự động phục vụ các vị thần. Hay trong triết học cổ đại, Aristotle đã bàn luận về các khái niệm logic và suy luận, đặt nền móng cho việc mô phỏng tư duy con người. Đến thời Trung cổ, các nhà triết học như Thomas Aquinas đã khám phá sâu sắc về bản chất của trí tuệ con người, coi đó là một phần của linh hồn bất tử, được Thiên Chúa ban tặng để con người nhận biết chân lý và hướng tới sự thiện hảo.

Tuy nhiên, phải đợi đến thế kỷ 20, nhân loại mới chứng kiến một thời điểm mang tính “khai sinh” thực sự cho AI. Đó là vào mùa hè năm 1956, một dấu mốc quan trọng không thể phai mờ trong lịch sử khoa học. Tại Đại học Dartmouth ở New Hampshire, Mỹ, nhà khoa học máy tính John McCarthy – một trí tuệ xuất chúng – đã cùng với các đồng nghiệp ưu tú như Marvin Minsky, Nathaniel Rochester và Claude Shannon tổ chức một hội nghị chuyên đề kéo dài hai tháng. Hội nghị này không chỉ là một cuộc họp mặt thông thường, mà là một cuộc cách mạng tư tưởng, nơi các nhà khoa học từ các lĩnh vực khác nhau đã quy tụ để thảo luận về khả năng tạo ra máy móc thông minh. Chính tại đây, thuật ngữ “Trí tuệ Nhân tạo” (Artificial Intelligence) lần đầu tiên được định hình và sử dụng một cách chính thức, đánh dấu sự khởi đầu của một kỷ nguyên mới.

Trong bối cảnh của hội nghị lịch sử ấy, các nhà khoa học đã đặt ra một định nghĩa mang tính nền tảng: trí tuệ nhân tạo là việc “phát triển một cỗ máy có khả năng thực hiện bất kỳ hành vi nào mà nếu một con người thực hiện, chúng ta sẽ coi đó là thông minh”. Định nghĩa này, được lấy cảm hứng từ Alan Turing – cha đẻ của khoa học máy tính – không chỉ là một khái niệm kỹ thuật thuần túy, mà dưới lăng kính triết học và thần học, nó thể hiện khát vọng sâu xa của con người muốn mô phỏng lại chính mình, muốn tạo ra một “bản sao” của các quy trình tư duy mà Thiên Chúa đã ban tặng riêng cho loài người. Hội nghị Dartmouth chính là sự khởi đầu của một chương trình nghiên cứu đầy tham vọng, nhằm mục đích khiến cho máy móc có thể thực hiện các tác vụ vốn dĩ thường liên quan chặt chẽ đến tâm trí con người, chẳng hạn như chơi cờ, giải toán phức tạp hay nhận diện giọng nói.

Từ hạt giống được gieo vào năm 1956 ấy, cánh đồng nghiên cứu AI đã chứng kiến những bước tiến nhanh chóng đến kinh ngạc, tựa như sự bùng nổ của tri thức nhân loại trong thời đại mới. Những năm 1960 và 1970 chứng kiến sự ra đời của các chương trình AI đầu tiên, như ELIZA – một chatbot mô phỏng cuộc trò chuyện với bác sĩ tâm lý – hay SHRDLU, hệ thống có khả năng hiểu và thực hiện lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên. Tuy nhiên, lĩnh vực này cũng trải qua những “mùa đông AI” – những giai đoạn suy thoái do hạn chế về công nghệ và kinh phí. Đến những năm 1990 và đầu thế kỷ 21, với sự tiến bộ của máy tính và dữ liệu lớn (big data), AI đã bùng nổ trở lại, dẫn đến sự ra đời của các hệ thống phức tạp có khả năng đảm nhận những nhiệm vụ vô cùng khắt khe mà trước đây tưởng chừng chỉ có bộ óc con người mới có thể xử lý.

PHÂN LOẠI VÀ CÁCH HOẠT ĐỘNG CỦA AI: TỪ AI YẾU ĐẾN GIẤC MƠ AGI

Khi phân tích sâu hơn về AI ngày nay, chúng ta nhận thấy rằng phần lớn các hệ thống hiện hành được gọi là “AI yếu” hay “AI hẹp” (Narrow AI). Thuật ngữ này không mang ý nghĩa hạ thấp giá trị của chúng, mà chỉ để nhấn mạnh rằng chúng được thiết kế chuyên biệt cho các tác vụ hạn chế và cụ thể, không có khả năng suy nghĩ tổng quát như con người. Chúng ta có thể thấy sự hiện diện của AI yếu ở khắp mọi nơi trong đời sống hiện đại, từ những ứng dụng đơn giản đến phức tạp. Ví dụ, trong lĩnh vực dịch thuật, các công cụ như Google Translate sử dụng AI để dịch ngôn ngữ một cách trôi chảy, giúp kết nối các nền văn hóa khác nhau và lan tỏa Lời Chúa đến muôn dân (x. Mt 28,19). Trong dự báo thời tiết, AI phân tích dữ liệu khí tượng để dự đoán đường đi của bão, giúp con người phòng tránh thiên tai và bảo vệ sự sống – một sứ mạng mà Chúa giao phó cho chúng ta như những người quản lý tốt lành.

Hơn nữa, AI hẹp còn xuất hiện trong việc phân loại hàng triệu hình ảnh trên mạng xã hội, trả lời các câu hỏi phức tạp của người dùng qua trợ lý ảo như Siri hay Alexa, hay thậm chí tạo ra những tác phẩm nghệ thuật theo yêu cầu qua các công cụ như DALL-E. Trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh qua phân tích hình ảnh X-quang hoặc MRI, giúp phát hiện ung thư sớm hơn, cứu sống hàng triệu người – một minh chứng cho việc sử dụng trí tuệ để phục vụ sự sống, như Chúa Giêsu đã chữa lành bệnh nhân (x. Mt 9,35). Trong nông nghiệp, AI tối ưu hóa tưới tiêu và dự đoán mùa màng, góp phần giảm đói nghèo và thực hiện lời kêu gọi chăm sóc người nghèo của Giáo hội.

Mặc dù tất cả những ứng dụng này đều nằm trong phạm vi nghiên cứu của AI, nhưng khái niệm về “trí thông minh” vẫn còn là một chủ đề gây tranh luận sôi nổi, với nhiều định nghĩa khác nhau từ các nhà triết học, khoa học gia và thần học gia. Điều đáng chú ý là hầu hết các hệ thống AI hiện đại, đặc biệt là những hệ thống dựa trên nền tảng học máy (machine learning), lại tập trung vào suy luận thống kê hơn là suy luận logic theo kiểu truyền thống của triết học Aristotle hay Aquinas. Thay vì “hiểu” vấn đề theo cách con người thấu cảm, suy tư và liên kết với kinh nghiệm sống, AI hoạt động bằng cách phân tích các tập dữ liệu khổng lồ – những “đại dương dữ liệu” mà con người tạo ra qua mạng internet, cảm biến và thiết bị di động. Từ việc nhận diện các mẫu hình (patterns) trong dữ liệu, AI có thể “dự đoán” tác động của chúng và đề xuất các cách hành động mới, từ đó bắt chước các quá trình nhận thức cần thiết cho khả năng giải quyết vấn đề của con người.

Sự kỳ diệu này có thể thực hiện được là nhờ vào những tiến bộ vượt bậc trong công nghệ máy tính. Chẳng hạn, mạng nơ-ron nhân tạo (neural networks) mô phỏng cấu trúc não bộ con người, với hàng triệu “nơ-ron” kết nối để xử lý thông tin. Các thuật toán học máy không giám sát (unsupervised learning) cho phép AI tự học từ dữ liệu mà không cần hướng dẫn con người, trong khi học sâu (deep learning) sử dụng nhiều lớp mạng để xử lý dữ liệu phức tạp như hình ảnh hoặc giọng nói. Kết hợp với những đổi mới mạnh mẽ trong phần cứng, như các bộ xử lý đồ họa (GPU) chuyên dụng từ NVIDIA hay các chip AI từ Google, AI đã đạt đến mức độ hiệu suất đáng kinh ngạc. Dưới cái nhìn của thần học, đây là minh chứng sống động cho quyền năng quản trị mà Thiên Chúa trao cho con người: con người sử dụng vật chất vô tri – silicon và điện năng – để tạo ra những công cụ có khả năng phản hồi các kích thích, thích ứng với hoàn cảnh và thậm chí đưa ra các giải pháp mới mà ngay cả những lập trình viên ban đầu cũng chưa từng nghĩ tới. Như sách Sáng Thế dạy, con người được kêu gọi “làm chủ muôn loài” (St 1,26), nhưng luôn trong sự khiêm tốn và trách nhiệm trước Đấng Tạo Hóa.

TÁC ĐỘNG XÃ HỘI VÀ KINH TẾ CỦA AI: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

Sự tiến bộ nhanh chóng của AI đã dẫn đến một sự chuyển dịch lớn lao trong cơ cấu lao động và đời sống xã hội, ảnh hưởng đến hàng tỷ người trên toàn cầu. Nhiều nhiệm vụ đã từng được thực hiện độc quyền bởi con người, nay được giao phó cho AI với sự tin tưởng ngày càng tăng. Ví dụ, trong ngành sản xuất, robot AI tự động hóa dây chuyền lắp ráp, tăng năng suất và giảm tai nạn lao động. Trong tài chính, AI phân tích dữ liệu thị trường để dự đoán xu hướng, giúp các nhà đầu tư ra quyết định sáng suốt hơn. Trong giáo dục, các nền tảng học trực tuyến sử dụng AI để cá nhân hóa chương trình học, giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách hiệu quả hơn, đặc biệt ở những vùng sâu vùng xa.

Các hệ thống AI không chỉ thay thế mà còn bổ sung, thậm chí nâng cao năng lực của con người trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là đối với các nhiệm vụ chuyên môn đòi hỏi độ chính xác cao như phân tích dữ liệu lớn, nhận dạng hình ảnh phức tạp và chẩn đoán y tế. Trong y học, AI như một cánh tay nối dài của người thầy thuốc, giúp phát hiện bệnh tật sớm hơn thông qua phân tích dữ liệu di truyền hoặc hình ảnh y khoa, cứu sống nhiều sinh mạng hơn – đó là một điều thiện hảo đáng trân trọng, phù hợp với sứ mạng chữa lành của Giáo hội. Tuy nhiên, sự chuyển dịch này cũng mang lại những thách thức lớn lao. Hàng triệu việc làm có thể bị mất đi, đặc biệt ở các ngành lao động chân tay hoặc văn phòng lặp lại, dẫn đến bất bình đẳng xã hội và thất nghiệp hàng loạt. Giáo hội, qua các tài liệu như Thông điệp Laudato Si’ của Đức Thánh Cha Phanxicô, kêu gọi chúng ta chú ý đến “lao động phẩm giá” và bảo vệ người lao động trước sự thay đổi công nghệ.

Hơn nữa, AI còn đặt ra các vấn đề đạo đức như quyền riêng tư dữ liệu, phân biệt đối xử (bias) trong thuật toán – ví dụ, hệ thống nhận diện khuôn mặt có thể thiên vị đối với một số chủng tộc – và rủi ro an ninh mạng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, AI có thể được sử dụng cho mục đích xấu, như giám sát độc tài hoặc vũ khí tự động, đe dọa hòa bình thế giới mà Giáo hội luôn thúc đẩy.

HƯỚNG VỌNG VỀ AI TỔNG QUÁT VÀ SIÊU AI: GIỚI HẠN CỦA GIẤC MƠ CON NGƯỜI

Tham vọng của con người không dừng lại ở “AI yếu”. Mặc dù mọi ứng dụng AI hiện tại đều được điều chỉnh cho một nhiệm vụ cụ thể, nhiều nhà nghiên cứu đang hướng vọng về một chân trời mới: “Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát” (AGI – Artificial General Intelligence). Đây là giấc mơ về một hệ thống duy nhất có khả năng hoạt động trong mọi lĩnh vực nhận thức, có thể thực hiện bất kỳ nhiệm vụ trí tuệ nào nằm trong tầm tay của tinh thần con người – từ sáng tác nhạc đến giải quyết vấn đề triết học. Hơn thế nữa, một số người còn cho rằng AGI chỉ là một giai đoạn chuyển tiếp để tiến tới “siêu trí tuệ” (ASI – Artificial Superintelligence) – một dạng trí thông minh vượt xa khả năng của con người, có thể giải quyết mọi vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu hay bệnh tật.

Kết hợp với những tiến bộ trong công nghệ sinh học, như chỉnh sửa gen CRISPR hay giao diện não-máy (brain-computer interface) của Neuralink, người ta bắt đầu nói về khả năng “tuổi thọ siêu dài”, thậm chí là sự bất tử kỹ thuật số bằng cách tải ý thức lên đám mây. Trước viễn cảnh này, nhân loại bị phân cực: một số người lo sợ rằng những khả năng này, dù hiện tại chỉ là giả thuyết, sẽ có một ngày tỏa sáng hơn chính con người, biến con người thành những sinh vật lỗi thời, dẫn đến khủng hoảng bản sắc và đạo đức. Những người khác lại hân hoan chào đón sự thay đổi này như một bước tiến hóa tất yếu, coi AI là “con cái” của nhân loại, mở ra kỷ nguyên hậu nhân loại (post-human).

QUAN ĐIỂM THẦN HỌC CÔNG GIÁO: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG CỦA IMAGO DEI

Dưới ánh sáng của Đức tin Công giáo, chúng ta cần phân định rõ ràng về những quan điểm này, tránh rơi vào cực đoan. Những nỗi sợ hãi hay hy vọng thái quá về AI thường dựa trên một giả định ngầm rằng từ “trí thông minh” khi nói về con người và khi nói về AI là đang đề cập đến cùng một thực tại. Tuy nhiên, điều này dường như không phản ánh đúng thực tế và quy mô của vấn đề, và đây chính là điểm mấu chốt mà thần học cần lên tiếng. Đối với con người, trí thông minh không chỉ là khả năng xử lý thông tin hay giải quyết vấn đề. Trí thông minh là một phẩm tính liên quan đến “toàn bộ con người” (the whole person) – bao gồm lý trí, ý chí, cảm xúc, thân xác và linh hồn bất tử. Trí tuệ con người gắn liền với kinh nghiệm sống, với các mối quan hệ xã hội, với nỗi đau và niềm vui, và đặc biệt là mối quan hệ với Thiên Chúa – Đấng là nguồn cội của mọi trí khôn (x. Kn 7,7-16).

Trong khi đó, trong bối cảnh AI, “trí thông minh” được hiểu theo nghĩa chức năng (functional). Người ta thường cho rằng đặc điểm các hoạt động của tâm trí con người có thể được chia nhỏ thành các bước số hóa, thành các thuật toán, để máy móc cũng có thể bắt chước chúng. Quan điểm chức năng này được minh họa rõ nét bằng phép thử Turing nổi tiếng năm 1950, trong đó một cỗ máy được coi là “thông minh” khi một người quan sát không thể phân biệt hành vi của nó với hành vi của một con người qua cuộc trò chuyện. Nhưng chúng ta cần lưu ý rằng, từ “hành vi” trong ngữ cảnh này chỉ đề cập đến các nhiệm vụ trí tuệ cụ thể, bề nổi, có thể quan sát và đo lường được. Nó hoàn toàn không bao gồm đầy đủ phạm vi kinh nghiệm của con người, chẳng hạn như khả năng yêu thương, tha thứ, hay khao khát vĩnh cửu.

Kinh nghiệm làm người, hay nhân vị tính (personhood), đòi hỏi cả khả năng trừu tượng hóa và cảm xúc, sự sáng tạo đích thực, các giác quan thẩm mỹ, ý thức đạo đức và chiều kích tôn giáo. Một cỗ máy có thể tạo ra một bài thơ bằng cách phân tích dữ liệu hàng triệu bài thơ trước đó, nhưng nó không cảm nhận được nỗi đau hay niềm vui trong từng câu chữ, không có linh hồn để rung động trước vẻ đẹp của tạo vật. Nó có thể vẽ một bức tranh, nhưng không có rung cảm trước cái đẹp thiêng liêng như thánh Augustinô mô tả trong “Confessions”. Nó có thể đưa ra một quyết định dựa trên quy tắc tối ưu hóa, nhưng nó không có lương tâm để day dứt hay bình an trước lựa chọn đạo đức. Nó có thể trích dẫn Kinh Thánh, nhưng nó không có đức tin để cầu nguyện hay hiệp thông với Chúa Thánh Thần.

Do đó, trong trường hợp của AI, “trí thông minh” của một hệ thống chỉ mang tính phương pháp luận và giảm thiểu. Nó dựa trên khả năng đánh giá đầy đủ các dữ liệu đầu vào để đưa ra phản ứng, bất kể phản ứng đó giống con người đến đâu, nhưng nó vẫn thiếu vắng cái cốt lõi của sự sống: đó là ý thức (consciousness), tự do và linh hồn. Việc nâng cao các khía cạnh kỹ thuật mang lại cho AI khả năng phát triển cao để thực hiện nhiệm vụ, nhưng tuyệt đối không phải là nhiệm vụ của tư duy theo đúng nghĩa nhân văn. Sự khác biệt này là vô cùng quan trọng, mang tính bản thể luận (ontological). Bản chất và cách “trí thông minh” được định nghĩa chắc chắn có nghĩa là chúng ta phải hiểu được mối quan hệ đúng đắn giữa tư duy của con người và công nghệ này. Chúng ta không được phép đồng nhất hóa thuật toán với tâm trí, không được phép đánh đồng dữ liệu với sự khôn ngoan – sự khôn ngoan mà chỉ có Thiên Chúa mới là nguồn (x. Gc 3,17).

Để nhận ra sự thật cốt lõi này, chúng ta cần nhớ lại sự phong phú của truyền thống triết học và thần học Cơ đốc giáo. Giáo hội, với kho tàng khôn ngoan ngàn đời từ các Giáo phụ như thánh Augustinô, thánh Thomas Aquinas đến các tài liệu hiện đại như Hiến chế Gaudium et Spes của Công đồng Vatican II, cung cấp một cái nhìn rộng hơn, toàn diện hơn về giới trí thức và vị trí của con người trong vũ trụ. Giáo huấn của Giáo hội về bản chất, phẩm giá và ơn gọi của con người có tầm quan trọng trung tâm và mang ý nghĩa sống còn trong thời đại số này. Con người không chỉ là một tập hợp các dữ liệu sinh học hay một cỗ máy xử lý thông tin phức tạp. Con người được tạo dựng theo “Imago Dei” – Hình ảnh của Thiên Chúa (St 1,27), có khả năng nhận biết sự thật, yêu mến sự thiện và hướng tới sự hiệp thông vĩnh cửu với Đấng Tạo Hóa.

AI, dù tinh vi đến đâu, vẫn chỉ là sản phẩm của bàn tay con người, là “hình ảnh của hình ảnh”. Nó không có ơn gọi hướng về vĩnh cửu, không có khả năng hiệp thông với Thiên Chúa, không có linh hồn để được cứu độ. Do đó, khi đối diện với sự trỗi dậy của AI, thái độ của người Công giáo không phải là sợ hãi hay chối bỏ – vì công nghệ là món quà từ Thiên Chúa qua trí tuệ con người – mà là sự khôn ngoan và trách nhiệm. Chúng ta sử dụng AI như một công cụ đắc lực để phục vụ sự sống, để chăm sóc ngôi nhà chung (Laudato Si’), để giảm bớt gánh nặng lao nhọc và thúc đẩy công bằng xã hội. Nhưng không bao giờ được phép để công cụ này thống trị con người hay làm lu mờ phẩm giá nhân vị.

Chúng ta phải khẳng định rằng, trí tuệ nhân tạo phải luôn phục vụ cho trí tuệ nhân văn, và kỹ thuật phải luôn tuân phục đạo đức. Chỉ khi giữ vững được trật tự này, chúng ta mới có thể hướng dẫn sự phát triển của công nghệ đi đúng con đường mà Chúa mong muốn: con đường của tình yêu thương, sự thật và sự thăng tiến con người toàn diện. Trong bối cảnh này, Giáo hội kêu gọi các nhà khoa học, chính trị gia và tín hữu hợp tác để xây dựng các khung đạo đức cho AI, như trong tài liệu “Rome Call for AI Ethics” năm 2020, nhấn mạnh tính minh bạch, hòa nhập và trách nhiệm.

Tóm lại, AI là một mầu nhiệm của sự sáng tạo con người, phản ánh mầu nhiệm lớn lao hơn của Đấng Tạo Hóa. Hãy sử dụng nó với lòng biết ơn và khiêm tốn, luôn nhớ rằng con người mới là trung tâm của tạo vật, được Chúa yêu thương và cứu chuộc. Chỉ như vậy, chúng ta mới thực sự sống theo ơn gọi của mình trong thời đại mới này.

Lm. Anmai, CSsR

 

 

THẦN KHÍ VÀ THUẬT TOÁN: SUY TƯ THẦN HỌC VỀ VĂN KIỆN TÒA THÁNH NGÀY 15 THÁNG 5 NĂM 2025

VÀ NHỮNG PHÂN TÍCH CỦA BABL.AI DƯỚI ÁNH SÁNG CỦA PHẨM GIÁ NHÂN LINH TOÀN DIỆN

 Lm. Anmai, CSsR

TIẾNG HÔ CỦA ĐẤNG CANH GIỮ GIỮA ĐÊM TRƯỜNG KỸ THUẬT SỐ

Trong bầu khí linh thiêng và trào tràn ân sủng của Năm Thánh 2025, khi Giáo Hội hoàn vũ – “Dân lữ hành của Thiên Chúa” – đang hân hoan bước đi trong niềm hy vọng về sự đổi mới, thì vào ngày 15 tháng 5, một sự kiện mang tính dấu chỉ thời đại (signs of the times) đã diễn ra. Sự kiện này không chỉ làm rúng động những hành lang cổ kính của các học viện thần học mà còn tạo ra những đợt sóng chấn động lan tỏa đến thung lũng Silicon và các trung tâm công nghệ toàn cầu.

Tòa Thánh, với tư cách là Mẹ và Thầy (Mater et Magistra), đã chính thức công bố văn kiện toàn diện về Trí tuệ Nhân tạo (AI) và Phẩm giá Con người. Đây không đơn thuần là một văn bản hành chính, cũng chẳng phải là một tập hợp các quy tắc luân lý khô khan được soạn thảo trên bàn giấy. Trái lại, đó là tiếng hô của Đấng Canh Giữ Sự Thật, vang lên giữa đêm trường của những biến động số hóa khôn lường, nơi ranh giới giữa thực và ảo, giữa người và máy đang ngày càng bị xóa nhòa.

Điểm đặc biệt của biến cố này là sự tham gia phân tích và đối thoại của Babl.ai – một tổ chức hàng đầu thế giới về kiểm toán thuật toán và đạo đức AI. Sự hiện diện của những dữ liệu thực nghiệm từ Babl.ai bên cạnh những trích dẫn Kinh Thánh đã tạo nên một cuộc “gặp gỡ” kỳ diệu giữa Đức Tin và Lý Trí (Fides et Ratio), giữa những nguyên lý thần học siêu nhiên bất biến và những thực tại kỹ thuật hữu hạn đầy biến động.

Bài viết này, không tham vọng giải mã tất cả mọi khía cạnh kỹ thuật, nhưng như một lời kinh nguyện trầm tư, một bản “lectio divina” trên dòng mã lệnh. Chúng ta được mời gọi đi sâu vào mầu nhiệm của con người trước sự trỗi dậy kiêu hãnh của máy móc, để xác tín rằng: giữa những ma trận dữ liệu lạnh lùng, ngọn lửa của phẩm giá nhân linh do Thiên Chúa trao ban vẫn phải là ánh sáng dẫn đường duy nhất, không thể bị dập tắt bởi bất kỳ trí tuệ nhân tạo nào.

HÌNH ẢNH THIÊN CHÚA (IMAGO DEI) VÀ GIỚI HẠN CỦA HÌNH ẢNH CON NGƯỜI (IMAGO HOMINIS)

1.1. Lời phán quyết từ khởi nguyên

Khởi đi từ trang đầu tiên của Sách Sáng Thế, giữa sự hỗn mang của vũ trụ sơ khai, Thiên Chúa đã phán: “Ta hãy làm ra con người theo hình ảnh và giống như Ta” (St 1, 26). Lời phán quyết đầy quyền năng ấy, được thốt ra từ chính Hơi Thở (Ruah) của Đấng Tạo Hóa, đã định vị con người ở một vị thế độc tôn trong công trình sáng tạo. Con người không phải là một tập hợp ngẫu nhiên của các nguyên tử, mà là “Imago Dei” – Hình ảnh Thiên Chúa. Đây là nền tảng bản thể luận (ontology) bất biến của mọi suy tư thần học và luân lý Kitô giáo.

1.2. Sự ngộ nhận của thời đại số

Văn kiện ngày 15 tháng 5 của Vatican, được các chuyên gia của Babl.ai phân tích dưới góc độ cấu trúc dữ liệu, đã tái khẳng định chân lý này một cách mạnh mẽ khi đối diện với cái mà chúng ta gọi là “Trí tuệ nhân tạo”.

Ngày nay, chúng ta thấy những hệ thống AI có khả năng học sâu (Deep Learning), những mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) có thể làm thơ, viết nhạc, hay thậm chí giải những bài toán mà con người mất hàng thế kỷ mới tìm ra. Sự tinh vi ấy dễ làm chúng ta choáng ngợp và nảy sinh ảo tưởng. Nhưng Tòa Thánh nhắc nhở: Máy móc, dù có thể mô phỏng những nơ-ron thần kinh (neural networks) phức tạp đến đâu, thì xét cho cùng, chúng vẫn chỉ là “Imago Hominis” – hình ảnh của con người, hay chính xác hơn là hình ảnh phản chiếu những giới hạn, những mảnh vỡ kiến thức của con người.

1.3. Khoảng cách vô tận giữa “sáng tạo” và “xử lý”

Sự nguy hiểm mà Tòa Thánh cảnh báo không nằm ở bản thân công nghệ – vốn là hoa trái của trí tuệ con người do Chúa ban tặng. Sự nguy hiểm nằm ở cám dỗ ngàn đời của con người muốn đóng vai Thiên Chúa. Từ vườn Eden đến thung lũng Silicon, con người luôn khao khát thổi “thần khí” vào đất sét vô tri để tạo ra một chủng loài mới, một “Adam kỹ thuật số”.

Nhưng hỡi ôi! Con người chỉ có thể trao ban dữ liệu (data), chứ không thể trao ban linh hồn (anima).

• Con người có thể lập trình logic (syntax), nhưng không thể lập trình ý nghĩa (semantics) và tình yêu (caritas).
• Babl.ai đã chỉ ra rằng: AI hoạt động dựa trên xác suất thống kê (probabilistic statistics). Nó “biết” từ nào sẽ xuất hiện tiếp theo trong một câu, nhưng nó không “hiểu” nỗi đau, niềm vui hay sự rung cảm chứa đựng trong từ đó.

Khi chúng ta cố gắng nhân cách hóa AI, gọi chúng là “anh”, “cô”, hay coi chúng là bạn tri kỷ, chúng ta đang vô tình hạ thấp phẩm giá của chính mình. Chúng ta đang quy giản mầu nhiệm sự sống thiêng liêng vào những thuật toán dự đoán lạnh lùng. Đó là một sự xúc phạm đến Đấng Tạo Hóa.

CUNG THÁNH LƯƠNG TÂM VÀ “CHIẾC HỘP ĐEN” CỦA THUẬT TOÁN

2.1. Lương tâm: Nơi Thiên Chúa độc thoại

Đi sâu vào khía cạnh triết học và thần học luân lý, văn kiện của Tòa Thánh đụng chạm đến vấn đề cốt lõi nhất của nhân vị: “Ý thức và Lương tâm”.

Công đồng Vatican II, trong Hiến chế Gaudium et Spes, đã định nghĩa lương tâm là “cung thánh”, là nơi con người hiện diện một mình với Thiên Chúa, nơi vang lên tiếng nói của Chân Lý tối thượng. Lương tâm là năng lực phân định thiện – ác, là tiếng gọi mời làm lành lánh dữ.

2.2. Sự vô cảm của hàm tối ưu hóa (Optimization Function)

Liệu một hệ thống AI, dù tinh vi đến đâu, có thể có lương tâm? Câu trả lời dứt khoát của Giáo Hội là KHÔNG.

Babl.ai, trong bài phân tích kỹ thuật của mình, đã đồng thuận tuyệt đối với quan điểm này. Họ giải thích rằng:

“AI không hoạt động dựa trên các phạm trù đạo đức. Nó hoạt động dựa trên việc tối ưu hóa một hàm mục tiêu (objective function) được lập trình sẵn.”

Ví dụ, khi một chiếc xe tự lái phải đối mặt với tình huống tai nạn không thể tránh khỏi, nó phải quyết định rẽ trái (tông vào vách núi, hại người lái) hay rẽ phải (tông vào người đi đường).

• Đối với con người, đó là một bi kịch lương tâm, một sự giằng xé đau đớn.
• Đối với AI, đó chỉ là kết quả của một phép tính trọng số (weighted calculation) để giảm thiểu thiệt hại vật chất hoặc pháp lý. Đó là sự lạnh lùng tàn nhẫn của toán học vô hồn.

2.3. Cám dỗ “Rửa tay như Philatô”

Tòa Thánh đặc biệt lên án xu hướng “ủy thác luân lý” (moral offloading). Việc giao phó những quyết định quan trọng liên quan đến mạng sống (vũ khí tự hành), tự do (tuyên án tòa án bằng AI) và danh dự con người cho các thuật toán “hộp đen” (black box) – nơi mà ngay cả người lập trình cũng không giải thích được tại sao máy lại đưa ra quyết định đó – là một tội ác.

Đây là hình thức mới của việc Philatô rửa tay. Chúng ta không thể đổ lỗi cho máy móc. “Lỗi tại thuật toán” là một lời biện hộ vô giá trị trước tòa án lương tâm và trước mặt Thiên Chúa. Con người – nhà phát triển, người sử dụng, nhà làm luật – vẫn là chủ thể duy nhất (subject) phải chịu trách nhiệm về hành vi. Sự hiện diện của AI không làm giảm đi gánh nặng đạo đức, trái lại, nó đòi hỏi một sự trưởng thành và tỉnh thức cao độ hơn (vigilance) nơi mỗi người Kitô hữu.

“CẤU TRÚC TỘI LỖI” MỚI: CÔNG BẰNG XÃ HỘI VÀ NGƯỜI NGHÈO VỀ DỮ LIỆU

3.1. Tiếng kêu của người nghèo thời 4.0

Một điểm nhấn quan trọng khác trong văn kiện, được Babl.ai làm rõ qua các dữ liệu thực nghiệm đáng báo động, là vấn đề công bằng xã hội. Giáo huấn xã hội của Giáo Hội, từ Rerum Novarum đến Fratelli Tutti, luôn luôn ưu tiên chọn lựa những kẻ bé mọn (preferential option for the poor).

Trong kỷ nguyên số, khái niệm “người nghèo” đã mở rộng biên độ.

• Đó không chỉ là người thiếu cơm ăn áo mặc.
• Đó là những “người nghèo về dữ liệu” (data-poor): những người không có dấu chân kỹ thuật số, bị gạt ra bên lề dòng chảy thông tin.
• Đó là những người trở thành nạn nhân của sự phân biệt đối xử bởi các thuật toán thiên kiến (algorithmic bias).

3.2. Sự phân tích của Babl.ai về thiên kiến

Babl.ai đã chứng minh rằng: “Dữ liệu đầu vào (training data) là tấm gương phản chiếu lịch sử nhân loại, và lịch sử đó chứa đầy những định kiến, bất công và tội lỗi.”

Khi một hệ thống AI được huấn luyện trên dữ liệu quá khứ để xét duyệt hồ sơ vay vốn, nó có xu hướng từ chối những người da màu hoặc những người đến từ các khu vực nghèo khó – không phải vì họ không có khả năng trả nợ, mà vì thuật toán đã “học” được sự phân biệt đối xử từ các quyết định của con người trong quá khứ.

Tòa Thánh gọi đây là một “cấu trúc tội lỗi” (structures of sin) mới, tinh vi hơn và khó nhận diện hơn. Khi phần mềm tuyển dụng tự động loại bỏ hồ sơ ứng viên nữ cho các vị trí lãnh đạo, hay khi phần mềm nhận diện khuôn mặt sai sót nhiều hơn với người da đen, đó chính là lúc công nghệ đang phục vụ cho sự bất công và cũng cố quyền lực cho một nhóm thiểu số tinh hoa.

3.3. Lời mời gọi “hoán cải thuật toán”

Tiếng nói của Giáo Hội qua văn kiện này mang âm hưởng của các Ngôn Sứ Cựu Ước. Giáo Hội đòi hỏi một sự “hoán cải thuật toán” (algorithmic conversion). Điều này có nghĩa là:

1. Minh bạch hóa: Phải mở các “hộp đen”.
2. Thanh lọc dữ liệu: Phải loại bỏ các thiên kiến độc hại trước khi huấn luyện máy.
3. Định hướng công ích (Common Good): Công nghệ phải phục vụ sự thăng tiến của toàn thể nhân loại, chứ không phải lợi nhuận của vài tập đoàn Big Tech.

CHỐNG LẠI CHỦ NGHĨA SIÊU NHÂN BẢN (TRANSHUMANISM) VÀ BẢO VỆ MẦU NHIỆM NHẬP THỂ

4.1. Thân xác: Đền Thờ của Chúa Thánh Thần

Văn kiện cũng không ngần ngại chạm đến những vấn đề nhạy cảm và sâu xa nhất về mặt hữu thể học: Cám dỗ của Chủ nghĩa siêu nhân bản (Transhumanism). Đây là ước muốn dùng công nghệ để vượt qua giới hạn sinh học, ghép nối người và máy, nhằm đạt đến sự bất tử trần thế.

Dưới ánh sáng của Mầu nhiệm Nhập Thể (Incarnation), Giáo Hội khẳng định một chân lý đức tin:

“Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta.” (Ga 1,14)

Chúa Giêsu không cứu chuộc con người bằng cách ban cho họ một phần mềm trí tuệ, mà bằng cách mặc lấy thân xác yếu hèn, chịu đau khổ và phục sinh trong thân xác đó. Thân xác con người, do đó, không phải là một chiếc vỏ bọc (shell) hay phần cứng (hardware) lỗi thời cần nâng cấp. Thân xác là Đền thờ của Chúa Thánh Thần.

4.2. Ảo giác về sự bất tử kỹ thuật số

Mọi nỗ lực dùng AI để thay đổi bản chất con người, để “tải” ý thức lên đám mây (mind uploading) nhằm trốn chạy cái chết, đều là sự chối bỏ thân phận thụ tạo và đi ngược lại thánh ý Thiên Chúa. Đó là sự kiêu ngạo của tháp Babel tái hiện.

Babl.ai, từ góc độ quan sát xã hội học, cũng cảnh báo về sự mất mát tính nhân văn (dehumanization). Khi con người ngày càng phụ thuộc vào trợ lý ảo, vào các “người yêu AI” (AI companions), chúng ta đang rơi vào sự cô đơn hiện sinh cùng cực.

• Một chatbot có thể nói ngàn lời ngọt ngào, nhưng nó không có trái tim để rung động.
• Nó không thể “cùng khóc với người khóc, cùng vui với người vui” theo nghĩa đích thực.

Sự cô đơn của con người không thể được lấp đầy bằng những dòng mã lệnh. Chỉ có sự gặp gỡ đích thực (encounter), sự hiệp thông xương thịt giữa người với người trong Đức Kitô, mới có thể chữa lành những vết thương của tâm hồn.

KHỦNG HOẢNG CHÂN LÝ VÀ SỨ MẠNG CỦA CÁC “KIẾN TRÚC SƯ” SỐ

5.1. Khi sự thật bị nhân bản vô tính

Sự phân tích của Babl.ai đối với văn kiện Vatican còn mở ra một hướng suy tư cấp thiết về khái niệm “Sự Thật”. Trong thế giới của AI tạo sinh (Generative AI), ranh giới giữa thật và giả mong manh hơn bao giờ hết.

• Deepfake: Có thể bôi nhọ danh dự một người trong tích tắc.
• Ảo giác AI (Hallucinations): Máy móc tự bịa đặt thông tin một cách tự tin như thể đó là chân lý.
• Buồng vang (Echo Chambers): Các thuật toán đề xuất nội dung giam hãm con người trong những định kiến của chính họ, chia rẽ tình huynh đệ.

Chúa Giêsu đã nói: “Sự thật sẽ giải phóng các con” (Ga 8,32). Nhưng ngày nay, con người đang có nguy cơ bị cầm tù trong sự dối trá được cá nhân hóa (personalized lies).

5.2. Đạo đức của người viết mã (Code)

Tòa Thánh kêu gọi một nền đạo đức truyền thông mới. Trọng tâm chuyển dịch về phía các nhà phát triển công nghệ, các kỹ sư – những “kiến trúc sư” của thế giới số.

Họ được mời gọi tham gia vào sứ mạng bảo vệ sự thật. Họ không chỉ là những người viết mã (coders), mà phải là những người kiến tạo luân lý.

• Mỗi dòng code đều mang một trọng lượng đạo đức.
• Babl.ai nhấn mạnh: Kiểm toán AI không chỉ là kiểm tra lỗi kỹ thuật (bugs), mà là kiểm tra sự tuân thủ các giá trị nhân văn (values alignment).

Đây là điểm gặp gỡ tuyệt đẹp giữa Thần học và Khoa học máy tính: Cả hai đều khao khát Chân Lý. Sự thật của thuật toán (độ chính xác) phải phục vụ cho Sự Thật của Tin Mừng (phẩm giá và tình yêu).

TỪ THÁP BABEL ĐẾN BABL.AI – BÀI HỌC VỀ SỰ KHIÊM NHƯỜNG

Nhìn rộng ra, văn kiện ngày 15 tháng 5 năm 2025 là một lời nhắc nhở về đức khiêm nhường. Câu chuyện tháp Babel trong Sách Sáng Thế (St 11) là một hình ảnh ẩn dụ đầy sức nặng cho thời đại AI.

Ngày xưa, con người muốn xây tháp chạm trời để khẳng định danh tiếng, và kết quả là sự chia rẽ ngôn ngữ, sự bất đồng và hỗn loạn. Ngày nay, với tham vọng xây dựng một Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) để giải quyết mọi vấn đề thay cho Thiên Chúa, con người cũng đang đối diện với nguy cơ của một sự hỗn loạn mới – sự hỗn loạn của những giá trị bị đảo lộn, nơi cái Giả lên ngôi và cái Chân bị vùi lấp.

Tên gọi của tổ chức “Babl.ai” dường như cũng gợi nhắc đến sự tích này (Babel), như một lời cảnh tỉnh về giới hạn của tri thức nhân loại. Giáo Hội không chống lại sự tiến bộ. Trái lại, Giáo Hội chúc phúc cho trí tuệ con người. Nhưng Giáo Hội chỉ ra rằng:

“Sự tiến bộ đích thực phải là sự thăng tiến toàn diện của con người và của mọi người.” (Populorum Progressio)

Một chiếc máy bay nhanh hơn, một con chip xử lý mạnh hơn sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu nhân loại đánh mất đi khả năng yêu thương, khả năng tha thứ và khả năng chiêm niệm.

NIỀM HY VỌNG VÀ LỜI CẦU NGUYỆN CHO KỶ NGUYÊN SỐ

Đứng trước tương lai, văn kiện của Tòa Thánh và sự đồng hành phân tích của Babl.ai không gieo rắc nỗi sợ hãi, mà mở ra một niềm hy vọng. Hy vọng không đặt nơi sức mạnh của bán dẫn hay điện toán lượng tử, mà đặt nơi quyền năng của Thiên Chúa và thiện chí của con người.

Giáo Hội mời gọi các tín hữu hãy trở thành những “nhà truyền giáo kỹ thuật số”.

• Không phải để chiêu dụ tín đồ bằng thuật toán thao túng.
• Mà để hiện diện như men trong bột, đem tinh thần Tin Mừng – tinh thần của sự thật, công bằng và tình yêu – thấm nhập vào các cấu trúc của thế giới mạng.

Chúng ta cần những lập trình viên thánh thiện, những nhà khoa học dữ liệu có trái tim của người Mục tử, những nhà làm chính sách biết kính sợ Thiên Chúa. Cuộc chiến thiêng liêng trong thế kỷ 21 không chỉ diễn ra nơi nhà thờ hay toà giảng, mà còn diễn ra trên các dòng lệnh (command lines), trên các máy chủ đám mây (cloud servers). Phẩm giá con người cần được bảo vệ ngay tại nơi mà nó dễ bị tổn thương nhất – trong thế giới ảo.

Kết thúc dòng suy tư này, chúng ta hãy hướng lòng lên Đức Trinh Nữ Maria, Tòa Đấng Khôn Ngoan (Sedes Sapientiae). Mẹ là người đã cưu mang Ngôi Lời bằng xương bằng thịt, Mẹ hiểu rõ giá trị của sự sống và phẩm giá con người hơn bất kỳ ai. Mẹ là sự đối nghịch hoàn toàn với sự kiêu ngạo của Eve xưa kia và của những tham vọng công nghệ ngày nay.

Lạy Mẹ Maria, xin cầu bầu cho nhân loại chúng con trong cơn lốc xoáy của công nghệ. Xin giúp chúng con không bao giờ đánh mất căn tính là con cái Thiên Chúa. Xin cho văn kiện ngày 15 tháng 5 năm 2025 không chỉ nằm trên giấy, mà trở thành kim chỉ nam hành động, khơi dậy một phong trào trân trọng con người giữa lòng thế giới máy móc. Và xin cho mỗi chúng con, khi sử dụng hay phát triển trí tuệ nhân tạo, luôn nhớ rằng: Máy móc được tạo ra để phục vụ con người, Còn con người được tạo ra để yêu mến và phụng sự Thiên Chúa. Đó là trật tự thánh thiêng không thể đảo lộn, là chân lý giải thoát và là nguồn mạch bình an vĩnh cửu.

Amen.

Lm. Anmai, CSsR

 

 

ĐỨC THÁNH CHA PHANXICÔ: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO, PHẨM GIÁ NHÂN LINH VÀ TƯƠNG LAI CỦA LAO ĐỘNG – TIẾNG HÔ TRONG HOANG ĐỊA CỦA KỶ NGUYÊN SỐ

Lm. Anmai, CSsR

TIẾNG CHUÔNG GIỮA DÒNG CHẢY LỊCH SỬ

Trong sự vận hành cuồn cuộn và không ngừng nghỉ của dòng chảy lịch sử nhân loại, chúng ta đang đứng trước một khúc quanh định mệnh. Đây là thời khắc mà những tiến bộ khoa học kỹ thuật không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang vươn lên định hình lại toàn bộ diện mạo của thế giới với một tốc độ chóng mặt, vượt xa khả năng thích ứng của tâm lý và luân lý con người. Giữa cơn bão táp của kỷ nguyên số, nơi tiếng ồn của dữ liệu lấn át tiếng nói của tâm hồn, tiếng nói của Giáo Hội – và cụ thể là của Đấng kế vị Thánh Phêrô – vẫn vang lên, kiên định và trầm hùng, như một hồi chuông cảnh tỉnh lương tri nhân loại đang ngủ quên trong men say công nghệ.

Sự kiện Đức Thánh Cha Phanxicô hiện diện và cất tiếng nói tại Viện Brookings (Hoa Kỳ) vào ngày 29 tháng 4 năm 2025 không thể bị xem nhẹ như một cuộc viếng thăm ngoại giao thông thường, hay một buổi thuyết trình học thuật thuần túy. Viện Brookings, vốn được xem là “thánh địa” của tư duy chính sách công và chiến lược thế tục, hôm nay lại trở thành bục giảng cho một vị lãnh đạo tinh thần. Đây là một cuộc gặp gỡ mang tính biểu tượng và ngôn sứ cực độ: Cuộc đối thoại giữa Đức tin và Lý trí, giữa Đạo đức ngàn đời và Công nghệ tiên phong, giữa sự hữu hạn đầy khiêm cung của con người và tham vọng vô hạn, đôi khi kiêu ngạo, của Trí tuệ Nhân tạo (AI).

Đứng trước những thách thức chưa từng có của thời đại mới – nơi mà các thuật toán vô hình đang dần tước đoạt quyền năng ra quyết định trong những vấn đề cốt tử nhất của đời sống con người – Đức Thánh Cha Phanxicô đã chọn một vị trí không thể lay chuyển. Ngài không đứng về phía những tập đoàn công nghệ khổng lồ, không đứng về phía lợi nhuận ròng, mà Ngài đứng về phía con người, đặc biệt là những “kẻ bé mọn” trong Tin Mừng. Ngài đến để khẳng định lại vị trí tối thượng và bất khả xâm phạm của phẩm giá nhân linh – một phẩm giá được Thiên Chúa trao ban qua hơi thở sự sống, một phẩm giá không thể bị sao chép, mô phỏng hay thay thế bởi bất kỳ dòng mã lệnh (code) nào, dù chúng có tinh vi và phức tạp đến đâu chăng nữa.

BIỂU TƯỢNG CỦA SỰ HIỆN DIỆN – GIÁO HỘI BƯỚC VÀO TRUNG TÂM THẾ TỤC

Khi nhìn vào bối cảnh của Viện Brookings, một trong những trung tâm tư duy (think-tank) hàng đầu thế giới, nơi sản sinh ra những chính sách định hình kinh tế và chính trị toàn cầu, sự hiện diện của vị cha chung Giáo Hội Công giáo mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nó gợi nhắc chúng ta về Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes (Vui mừng và Hy vọng): Giáo Hội không đóng kín cửa trong các thánh đường uy nghi, mà luôn đồng hành cùng nhân loại trên mọi nẻo đường chông gai của lịch sử. Giáo Hội “vui với người vui, khóc với người khóc,” và ưu tư sâu sắc trước những vận mệnh của thế giới.

Trong bài phát biểu mang tính lịch sử này, Đức Thánh Cha Phanxicô không xuất hiện như một người chống đối khoa học (Luddite) hay một kẻ hoài cổ muốn quay ngược bánh xe lịch sử. Ngược lại, Ngài khởi đầu bằng sự trân trọng. Ngài không chối bỏ những thành tựu rực rỡ của trí tuệ nhân tạo. Bởi lẽ, theo nhãn quan thần học Công giáo, mọi sự khôn ngoan, hiểu biết và khả năng sáng tạo chân chính của con người, xét cho cùng, đều là sự tham dự vào sự khôn ngoan vô biên của Thiên Chúa Đấng Tạo Hóa. Khi con người phát minh, con người đang thực hiện sứ mạng “làm chủ trái đất” mà Chúa đã trao phó.

Tuy nhiên, ngay sau lời ngợi khen là một lời cảnh báo đanh thép. Ngài đã khéo léo và cương quyết vạch ra một lằn ranh đạo đức. Ngài nhắc nhở thế giới rằng: Công nghệ sinh ra là để phục vụ con người, là công cụ để nâng cao chất lượng sống, chứ không phải để con người trở thành nô lệ cho công nghệ. Chúng ta không được phép để mình bị biến thành những “công dân hạng hai” trước các thuật toán, hay tệ hại hơn, bị gạt ra bên lề của sự phát triển như những “phế phẩm” (waste) trong một dây chuyền sản xuất chỉ biết tối ưu hóa lợi nhuận mà quên đi nhân nghĩa.

“NHÂN VỊ” VÀ ẢO ẢNH CỦA MÁY MÓC – CUỘC CHIẾN CỦA TRÁI TIM

Trọng tâm cốt lõi trong sứ điệp của Đức Thánh Cha tại Brookings xoay quanh khái niệm thần học và triết học nền tảng: “Nhân vị” (Persona).

Trong cái nhìn của thần học Công giáo và truyền thống Kinh Thánh, mỗi con người là một mầu nhiệm thánh thiêng, được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (Imago Dei). Con người không chỉ là một tập hợp các phản ứng sinh hóa, không chỉ là dữ liệu sinh trắc học. Con người mang trong mình một linh hồn bất tử, một khát vọng hướng về Vô Biên và một lương tâm tự do.

Trí tuệ nhân tạo, ngày nay đã đạt đến những đỉnh cao đáng kinh ngạc. Chúng có khả năng xử lý hàng tỷ tỷ phép tính mỗi giây, phân tích dữ liệu khổng lồ (Big Data), tính toán xác suất và mô phỏng hành vi con người giống đến mức gây rùng mình. Nhưng Đức Thánh Cha chỉ ra một sự thật trần trụi: Máy móc, dù thông minh đến đâu, vẫn mãi mãi thiếu vắng yếu tố cốt lõi làm nên tính người – đó là “TRÁI TIM”.

• Máy móc không biết run rẩy: Nó không thể cảm nhận nỗi đau của một người mẹ mất con, không biết xót xa trước một số phận bất hạnh.
• Máy móc không có lòng trắc ẩn: Nó có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn bác sĩ, nhưng nó không thể cầm tay bệnh nhân để trao truyền niềm hy vọng và sự ủi an.
• Máy móc không biết hy sinh: Khái niệm “tự hiến” hay “chết vì người mình yêu” là một lỗi logic đối với thuật toán sinh tồn.
• Máy móc không thấu cảm được mầu nhiệm Tình Yêu: Đối với AI, tình yêu chỉ là sự gia tăng của các hooc-môn và tín hiệu thần kinh; nhưng đối với con người, đó là con đường dẫn đến Thiên Chúa.

Đức Thánh Cha cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ của một “mô thức kỹ trị” (technocratic paradigm) – một khái niệm Ngài đã từng đề cập trong Thông điệp Laudato Si’. Đây là một thế giới quan lệch lạc, nơi mọi giá trị của cuộc sống – từ giáo dục, y tế, đến nghệ thuật và đức tin – đều bị quy giản thành những con số, những dữ liệu khô khan, và những biểu đồ hiệu suất. Khi phẩm giá con người bị đặt lên bàn cân của sự hiệu quả (efficiency) và năng suất (productivity) do AI điều khiển, chúng ta đang đối diện với nguy cơ đánh mất chính linh hồn của nhân loại. Chúng ta đang biến xã hội thành một cỗ máy khổng lồ, lạnh lùng, vận hành trơn tru nhưng vô hồn, nơi lòng thương xót bị coi là sự yếu đuối và không có chỗ đứng.

TƯƠNG LAI CỦA LAO ĐỘNG – NỖI LO ÂU HIỆN SINH

Đi sâu vào vấn đề thực tế và cấp bách nhất: Tương lai của lao động. Tại Brookings, Đức Thánh Cha Phanxicô đã chạm đến một nỗi lo âu hiện sinh đang bao trùm hàng tỷ người trên thế giới.

Theo Giáo huấn Xã hội của Giáo Hội (đặc biệt trong thông điệp Laborem Exercens của Thánh Gioan Phaolô II), lao động không bao giờ chỉ đơn thuần là phương kế sinh nhai hay trao đổi kinh tế. Lao động mang một chiều kích thần học: Đó là con đường để con người cộng tác vào công trình sáng tạo chưa hoàn tất của Thiên Chúa. Qua lao động, con người thể hiện phẩm giá, rèn luyện nhân đức và đóng góp vào công ích.

Nhưng nay, khi Trí tuệ nhân tạo và Tự động hóa (Automation) đe dọa thay thế hàng loạt công việc – không chỉ là lao động chân tay đơn giản mà cả những nghề nghiệp trí óc cao cấp như luật sư, bác sĩ, nhà báo, lập trình viên – câu hỏi đặt ra không còn chỉ là về kinh tế (“Làm sao để sống?”), mà là về ý nghĩa của sự hiện hữu (“Tôi là ai nếu tôi không còn giá trị đóng góp?”).

Nếu con người không còn cơ hội để lao động, để cống hiến, thì xã hội sẽ đi về đâu? Đức Thánh Cha đã mạnh mẽ lên án một nền kinh tế loại trừ. Ngài cảnh báo về viễn cảnh đen tối nơi sự tiến bộ vượt bậc của một nhóm nhỏ tinh hoa công nghệ (những người nắm giữ thuật toán và dữ liệu) lại được xây dựng trên sự bần cùng hóa và vô dụng hóa của đại đa số dân chúng.

Ngài gọi đó là một “cấu trúc tội lỗi mới”. Trong cấu trúc này:

• Các thuật toán vô cảm quyết định ai được tuyển dụng, ai bị sa thải dựa trên các chỉ số lạnh lùng.
• AI quyết định ai được vay vốn ngân hàng, ai có đủ “điểm tín dụng xã hội” để tồn tại.
• Máy móc từ chối cơ hội sống một cuộc đời xứng đáng của những người yếu thế chỉ vì họ không khớp với mô hình chuẩn của dữ liệu.

Đây là tiếng kêu gào của công lý đòi hỏi sự đáp trả. Không thể để nhân loại bị chia rẽ thành “tầng lớp thần thánh” (những người làm chủ AI) và “tầng lớp vô dụng” (những người bị AI thay thế).

LỜI MỜI GỌI VỀ “ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN” (ALGORETHICS)

Hơn bao giờ hết, tiếng nói của Đức Thánh Cha tại Brookings là lời mời gọi khẩn thiết về việc thiết lập một nền “đạo đức thuật toán” (algorethics). Thuật ngữ này, được Giáo hội cổ võ trong những năm gần đây, nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập. Mỗi dòng code đều mang theo thiên kiến và giá trị quan của người viết ra nó.

Không thể để công nghệ phát triển trong một vùng xám đạo đức (moral grey zone), tự do hoành hành như ngựa không cương mà không có sự kiểm soát của lương tri. Đức Thánh Cha kêu gọi:

• Các nhà lập pháp: Phải ban hành những khung pháp lý để bảo vệ quyền con người trước sự xâm lấn của kỹ thuật số.
• Các tập đoàn công nghệ: Phải có trách nhiệm xã hội, không được đặt lợi nhuận lên trên sự an toàn và phẩm giá con người.
• Xã hội dân sự: Phải tham gia vào cuộc đối thoại chân thành và cởi mở.

Những nguyên tắc nền tảng mà Đức Thánh Cha đề ra bao gồm: Sự minh bạch (chúng ta phải hiểu tại sao AI đưa ra quyết định đó), Tính công bằng, Trách nhiệm giải trình và Sự bao trùm.

Đặc biệt, Ngài nhấn mạnh một điểm nhức nhối: Sự định kiến của thuật toán. AI học từ dữ liệu quá khứ, và nếu dữ liệu quá khứ chứa đựng sự phân biệt chủng tộc, coi thường phụ nữ hay gạt bỏ người nghèo, thì AI sẽ khuếch đại những bất công đó lên gấp bội lần. Chúng ta không được phép để các thuật toán khoét sâu thêm vết thương của xã hội.

Một nền công nghệ đích thực, theo lời Đức Thánh Cha, phải là một nền công nghệ mang tính “Samaritanô nhân hậu”. Nó không được phép bước qua người bị nạn một cách dửng dưng như thầy tư tế hay thầy Lê-vi trong dụ ngôn, cũng không được phép cán qua họ bằng bánh xe của sự tiến bộ mù quáng. Công nghệ phải biết “cúi xuống”, biết “dừng lại” để nâng đỡ những ai bị tổn thương, để chữa lành và kết nối.

SỨC MẠNH CỦA SỰ YẾU ĐUỐI VÀ VĂN HÓA GẶP GỠ

Nhìn lại lịch sử cứu độ, chúng ta thấy một nghịch lý vĩ đại: Thiên Chúa luôn chọn những gì thế gian cho là yếu đuối để làm bẽ mặt những kẻ hùng mạnh. Ngài chọn máng cỏ thay vì cung điện, chọn thập giá thay vì ngai vàng.

Trong kỷ nguyên số này, “những gì yếu đuối” ấy lại chính là những giá trị nhân văn cốt lõi nhất mà máy móc không thể có:

• Đó là sự gặp gỡ trực tiếp giữa người với người.
• Là nụ cười chân thật, là ánh mắt biết nói.
• Là sự chạm tay đầy hơi ấm, là cái ôm của sự tha thứ.

Không một robot nào, dù được trang bị cảm biến xúc giác tinh vi đến đâu, có thể bắt chước được sự rung động của linh hồn khi hai con người gặp gỡ nhau. Đức Thánh Cha Phanxicô, với tư cách là một người cha hiền, đã nhắc nhở chúng ta đừng để mình bị mê hoặc, thôi miên bởi ánh sáng hào nhoáng, xanh lè của màn hình điện thoại hay máy tính mà quên đi ánh sáng rạng ngời của Tin Mừng và khuôn mặt của người anh em bên cạnh.

Ngài kêu gọi một cuộc hoán cải về văn hóa: Chuyển từ “văn hóa vứt bỏ” (discard culture) sang “văn hóa gặp gỡ” và chăm sóc.

Tương lai của lao động trong thời đại AI không được phép là một tương lai đen tối của sự thất nghiệp và tuyệt vọng. Ngược lại, nó phải là cơ hội để nhân loại tái định nghĩa lại giá trị của công việc. Chúng ta cần chuyển dịch trọng tâm từ việc sản xuất của cải vật chất (việc mà máy móc làm tốt hơn) sang những hoạt động mang tính người sâu sắc:

• Chăm sóc con người (y tế, điều dưỡng, chăm sóc người già/trẻ em).
• Giáo dục và đào tạo con người (nơi cần sự thấu hiểu tâm lý và làm gương).
• Nghệ thuật và sáng tạo (nơi thăng hoa của cảm xúc).
• Tâm linh và mục vụ (nơi gặp gỡ Thiên Chúa).

Đây là những lãnh địa thánh thiêng mà trí tuệ nhân tạo không thể, và không bao giờ được phép chạm tới hay xâm phạm.

GIÁO HỘI – CHUYÊN GIA VỀ NHÂN LOẠI VÀ NGƯỜI CANH GÁC SỰ THẬT

Sự kiện ngày 29 tháng 4 năm 2025 cũng là dịp để Giáo Hội tái khẳng định vai trò của mình như một “chuyên gia về nhân loại” (theo lời Thánh Phaolô VI). Giáo Hội không có tham vọng chính trị, nhưng Giáo Hội có bổn phận luân lý phải đặt câu hỏi về “mục đích” (telos) của khoa học. Khoa học để làm gì? Và khoa học phục vụ ai?

Một sự phát triển không hướng về công ích (common good), không tôn trọng sự toàn vẹn của thọ tạo, thì đó là sự phát triển què quặt, méo mó và nguy hiểm.

Lời của Đức Thánh Cha vang lên như tiếng gọi của Đấng Chăn Chiên Lành, đang tìm kiếm con chiên lạc giữa một khu rừng rậm rạp của thông tin giả (fake news) và sự thao túng nhận thức. Ngài cảnh báo về sự xói mòn của chân lý trong kỷ nguyên Deepfake. Khi mà mắt thấy tai nghe cũng chưa chắc là sự thật, khi hình ảnh và giọng nói có thể bị giả mạo hoàn hảo để bôi nhọ, lừa đảo hay kích động chiến tranh, thì nền tảng của sự tin tưởng trong xã hội bị lung lay dữ dội.

Trong bối cảnh hỗn mang đó, việc giáo dục lương tâm và khả năng phân định (discernment) trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mỗi người Kitô hữu, và rộng hơn là mỗi công dân toàn cầu, cần được trang bị một “bộ lọc” của sự khôn ngoan. Chúng ta phải biết phân biệt:

• Đâu là lúa, đâu là cỏ lùng.
• Đâu là thông tin mang lại sự sống, đâu là tin tức gieo rắc sự chết.
• Đâu là công cụ phục vụ hòa bình, và đâu là mầm mống của sự hủy diệt.

HY VỌNG VÀ SỨ MẠNG XÂY DỰNG NỀN VĂN MINH TÌNH THƯƠNG

Kết thúc bài diễn văn đầy tâm huyết, chấn động cả khán phòng Viện Brookings và lan tỏa qua hàng triệu màn hình trực tuyến trên toàn cầu, Đức Thánh Cha Phanxicô không đưa ra một giải pháp kỹ thuật cụ thể (vì đó không phải là thẩm quyền của Giáo Hội). Nhưng Ngài đã làm một điều quan trọng hơn: Thắp lên một ngọn lửa hy vọng.

Hy vọng rằng nhân loại vẫn còn đủ tỉnh táo để cầm lái con tàu công nghệ, thay vì buông tay để nó tự lái lao xuống vực thẳm của sự diệt vong. Hy vọng rằng tình huynh đệ nhân loại (Fratelli Tutti) sẽ chiến thắng sự chia rẽ của các thuật toán vốn được thiết kế để tối ưu hóa sự thù ghét nhằm “câu view” và tăng tương tác. Hy vọng rằng, trong tương lai, khi nhìn lại giai đoạn bước ngoặt này, con cháu chúng ta sẽ tự hào vì thế hệ hôm nay đã dũng cảm:

• Chọn con người thay vì chọn máy móc.
• Chọn tình yêu thay vì chọn lợi nhuận.
• Chọn sự liên đới thay vì sự cô lập kỹ thuật số.

Sự quan phòng của Thiên Chúa vẫn luôn bao phủ thế giới, nhưng Ngài tôn trọng tuyệt đối tự do của con người. Lựa chọn nằm ở chính chúng ta.

Tiếng nói của Đức Thánh Cha tại Viện Brookings, vì thế, vừa là một lời cảnh báo nghiêm khắc của một ngôn sứ, vừa là một lời khích lệ ân cần của một người cha. Ngài mời gọi chúng ta hãy can đảm xây dựng một nền văn minh tình thương ngay trong lòng kỷ nguyên số đầy biến động. Đó là sứ mạng, là thách đố vĩ đại, và cũng là vinh quang của con người trong thời đại hôm nay.

Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là Nguồn Gốc và Cùng Đích của mọi sự, soi sáng cho trí tuệ và tâm hồn chúng ta, để chúng ta biết sử dụng những quyền năng mà Ngài ban cho qua khoa học kỹ thuật một cách khôn ngoan, khiêm nhu và đầy tình bác ái, hầu tôn vinh Danh Ngài và mưu ích cho toàn thể nhân loại.

Lm. Anmai, CSsR

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG ĐỨC TIN: TỪ CÔNG CỤ CỦA TRÍ NĂNG ĐẾN SỰ THĂNG TIẾN CỦA NHÂN VỊ – SUY TƯ DỰA TRÊN HƯỚNG DẪN CỦA GIÁO PHẬN TOLEDO  – Lm. Anmai, CSsR

Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, chưa bao giờ chúng ta đứng trước một ngã rẽ vừa kỳ vĩ lại vừa đầy thách đố như giai đoạn hiện nay, khi mà trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng nằm trên trang giấy mà đã len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống thường nhật, từ giảng đường, bệnh viện cho đến tận cung thánh của những suy tư tâm linh. Đứng trước “dấu chỉ của thời đại” này, vào ngày 28 tháng 3 năm 2025, Giáo phận Toledo đã lên tiếng như một người mục tử tỉnh thức canh phòng cho đoàn chiên, đưa ra một định hướng mang tính ngôn sứ: Trí tuệ nhân tạo phải được sử dụng như một công cụ hỗ trợ cho sự phát triển toàn diện của con người, chứ tuyệt đối không thể và không bao giờ được phép thay thế con người. Lời khẳng định ấy không chỉ là một quy tắc ứng xử xã hội, mà còn là một xác quyết thần học sâu xa về phẩm giá của “Imago Dei” – hình ảnh Thiên Chúa nơi mỗi nhân vị, một lời nhắc nhở chúng ta về trật tự của Đấng Tạo Hóa mà nếu đảo lộn, nhân loại sẽ rơi vào sự hỗn mang của những ngẫu tượng kỹ thuật số.

Khởi đi từ những trang đầu tiên của Sách Sáng Thế, Thiên Chúa đã trao cho con người quyền cai quản và làm chủ trái đất, quyền đặt tên cho muôn loài, và qua đó, Người mời gọi con người tham dự vào công trình sáng tạo tiếp diễn của Ngài. Trí tuệ con người, vốn là ánh phản của Trí Tuệ Thần Linh, có khả năng sáng tạo ra công cụ, máy móc và giờ đây là những thuật toán thông minh có thể học hỏi và suy luận. Do đó, tự bản chất, công nghệ hay AI không phải là điều xấu xa, trái lại, nó là hoa trái của ân ban trí tuệ mà Thiên Chúa phú bẩm cho nhân loại. Tuy nhiên, sự cao quý của một tạo vật hay một sản phẩm do con người làm ra luôn phải được định đoạt bởi mục đích mà nó phục vụ. Máy móc được tạo ra để phục vụ con người, và con người được tạo ra để tôn vinh Thiên Chúa; nếu AI được đặt lên ngai tòa để cai trị, định đoạt hay thay thế sự hiện hữu của con người, thì đó là lúc chúng ta đang xây lại tháp Babel, nơi con người kiêu ngạo muốn dùng kỹ thuật để chạm đến trời cao mà quên đi thân phận thụ tạo hữu hạn của mình.

Văn bản của Giáo phận Toledo nhấn mạnh vào tính chất “công cụ hỗ trợ”. Điều này gợi lên cho chúng ta hình ảnh của chiếc gậy trong tay người mục tử hay chiếc lưới trong tay các môn đệ xưa; chúng giúp công việc hiệu quả hơn, nhưng chúng không thể thay thế trái tim của người mục tử hay đôi tay chai sần của người ngư phủ. AI có thể xử lý hàng tỷ dữ liệu trong một giây, có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn mắt thường, có thể soạn thảo văn bản nhanh hơn bất kỳ thư ký nào, nhưng AI mãi mãi thiếu vắng một thứ mà chỉ có nơi con người, đó là “Linh Hồn” và “Lương Tâm”. Một thuật toán dù tinh vi đến đâu cũng chỉ là sự tổng hợp của xác suất và logic vô hồn, nó không biết rung cảm trước một nỗi đau, không biết rơi lệ trước một bi kịch, và không biết hân hoan trước một sự hoán cải. Chính vì thế, sự phát triển của con người mà Giáo hội mong muốn không chỉ là sự gia tăng về của cải vật chất hay hiệu suất lao động, mà là sự triển nở của lòng bác ái, của sự hiệp thông và của đời sống thiêng liêng.

Chúng ta cần nhìn nhận một thực tế rằng, sự cám dỗ để AI thay thế con người là rất lớn, bởi lẽ con người thì yếu đuối, hay mệt mỏi và đầy khiếm khuyết, trong khi máy móc thì bền bỉ và chính xác. Thế nhưng, chính trong sự yếu đuối và giới hạn ấy, vinh quang của Thiên Chúa mới được tỏ hiện. Một vị linh mục già yếu ngồi nơi tòa giải tội, dù lời nói có run rẩy, vẫn có thể trao ban ơn tha thứ của Thiên Chúa một cách hữu hiệu mà không một hệ thống AI nào, dù được nạp toàn bộ dữ liệu về Giáo luật và Thần học luân lý, có thể làm thay được. Bởi lẽ, Bí tích là sự gặp gỡ giữa ngôi vị với ngôi vị, giữa con người tội lỗi và Thiên Chúa giàu lòng thương xót, chứ không phải là một quy trình xử lý thông tin để đưa ra kết quả “tha” hay “không tha”. Nếu chúng ta để AI soạn bài giảng thay cho sự suy niệm và cầu nguyện, chúng ta sẽ có những bài diễn thuyết hùng hồn, logic, nhưng thiếu vắng “hơi thở của Thần Khí”, thiếu vắng kinh nghiệm đau thương và hy vọng của chính người mục tử đang đồng hành cùng đoàn chiên. Lời của Giáo phận Toledo chính là lời cảnh tỉnh để chúng ta không rơi vào sự lười biếng thiêng liêng, khoán trắng trách nhiệm suy tư và yêu thương cho máy móc.

Hơn nữa, phẩm giá con người đòi hỏi sự hiện diện đích thực. Trong thế giới kỹ thuật số, chúng ta dễ dàng kết nối nhưng lại khó khăn trong việc hiệp thông. AI có thể tạo ra những người bạn ảo, những đối tác trò chuyện ảo để xoa dịu sự cô đơn, nhưng đó chỉ là thuốc giảm đau chứ không phải là phương thuốc chữa lành. Sự phát triển con người đích thực đòi hỏi sự cọ xát, sự va chạm giữa người với người, đòi hỏi sự kiên nhẫn lắng nghe tiếng thở dài của người bên cạnh, đòi hỏi cái nắm tay ấm áp của tình huynh đệ. Khi chúng ta sử dụng AI để thay thế những tương tác này, chúng ta đang bào mòn nhân tính của mình, biến mình thành những ốc đảo cô độc giữa đại dương dữ liệu. Giáo hội, với tư cách là Mẹ và Thầy, luôn nhắc nhở rằng công nghệ phải phục vụ cho văn hóa gặp gỡ, giúp chúng ta xích lại gần nhau hơn để chia sẻ Tin Mừng, chứ không phải tạo ra những bức tường vô hình ngăn cách chúng ta với thực tại.

Một khía cạnh khác cần được soi chiếu dưới ánh sáng Tin Mừng là vấn đề công bằng xã hội và sự ưu tiên cho người nghèo. Khi AI được phát triển như một công cụ hỗ trợ, nó có tiềm năng to lớn để nâng cao chất lượng giáo dục ở những vùng sâu vùng xa, đưa những phương pháp chữa bệnh tiên tiến đến với người nghèo, và giúp những người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Đó là khi công nghệ thực thi sứ mạng “phục vụ sự sống”. Tuy nhiên, nếu không có sự định hướng đạo đức, AI có nguy cơ khoét sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo, tạo ra một tầng lớp “vô dụng” về mặt kinh tế khi máy móc thay thế lao động chân tay và trí óc. Tiếng nói của Giáo hội tại Toledo là tiếng nói bênh vực cho phẩm giá người lao động. Lao động không chỉ là để kiếm sống, mà còn là cách con người cộng tác vào công trình sáng tạo và thánh hóa bản thân. Nếu AI tước đi cơ hội lao động, nó cũng tước đi một phần phẩm giá của con người. Do đó, việc sử dụng AI phải luôn đi kèm với trách nhiệm xã hội, đảm bảo rằng “công cụ” này không trở thành “vũ khí” loại trừ những người yếu thế ra bên lề xã hội.

Trong viễn tượng giáo dục, lời khuyên của Giáo phận Toledo càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Giáo dục Công giáo không chỉ là truyền thụ kiến thức, mà là “educare” – dẫn dắt, khơi dậy tiềm năng và hình thành nhân cách. AI có thể cung cấp kiến thức bách khoa, nhưng không thể dạy cho một đứa trẻ biết yêu thương, biết hy sinh, biết phân định thiện ác. Người thầy, người cô, và cha mẹ phải là những người hướng dẫn, sử dụng AI để mở rộng chân trời tri thức cho con trẻ, nhưng chính họ phải là mẫu gương sống động về đức tin và nhân bản. Chúng ta không thể giao phó tâm hồn con em mình cho những thuật toán của TikTok hay Youtube, nơi mà chân lý bị bóp méo bởi những xu hướng trào lưu hời hợt. Sự phát triển con người toàn diện đòi hỏi một sự giáo dục của trái tim, nơi mà hạt giống Đức Tin được gieo trồng và chăm sóc bởi những bàn tay yêu thương, chứ không phải bởi những lập trình lạnh lùng.

Sâu xa hơn, trong đời sống đức tin, chúng ta cần cẩn trọng để không biến AI thành một ngẫu tượng mới. Có những lúc chúng ta tin vào dự báo của AI hơn là tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa. Chúng ta tìm kiếm câu trả lời cho những vấn nạn cuộc đời nơi ChatGPT hơn là nơi Kinh Thánh và sự cầu nguyện. Đây là một sự lệch lạc thiêng liêng tinh vi. AI, dù thông minh đến đâu, vẫn là sản phẩm của con người, mang trong mình những giới hạn và cả những thiên kiến của người tạo ra nó. Nó không sở hữu Chân Lý tuyệt đối. Chỉ có Thiên Chúa là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống. Sử dụng AI như một công cụ nghiên cứu Kinh Thánh, tìm hiểu lịch sử Giáo hội là điều tốt lành, nhưng để nó thay thế sự gặp gỡ cá vị với Chúa Giêsu trong thinh lặng của tâm hồn là một sự đánh mất chính mình. Sự khôn ngoan của Thiên Chúa (Sapientia) khác xa với sự thông minh của máy móc (Intelligentia). Sự khôn ngoan đến từ sự kính sợ Thiên Chúa và sự khiêm nhường, còn trí thông minh nhân tạo chỉ là sự tổng hợp của dữ liệu quá khứ.

Nhìn về tương lai với niềm hy vọng Kitô giáo, chúng ta không sợ hãi trước sự trỗi dậy của AI, nhưng chúng ta cần một sự tỉnh thức bén nhạy. Giáo hội không bao giờ chống lại khoa học kỹ thuật, bởi chân lý đức tin và chân lý khoa học không thể mâu thuẫn nhau, vì cả hai đều bắt nguồn từ một Chân Lý duy nhất là Thiên Chúa. Tuy nhiên, Giáo hội có trách nhiệm luân lý để định hướng cho sự phát triển ấy đi đúng quỹ đạo của tình yêu thương và sự tôn trọng sự sống. Văn kiện ngày 28 tháng 3 năm 2025 của Giáo phận Toledo là một ngọn hải đăng kịp thời. Nó nhắc nhở chúng ta rằng: Con người là chủ thể, là trung tâm và là mục đích của mọi hoạt động kinh tế xã hội. AI sinh ra để giúp con người bớt vất vả, để con người có thêm thời gian dành cho gia đình, cho cộng đoàn và cho Thiên Chúa, chứ không phải để con người trở nên nô lệ cho chính sản phẩm mình làm ra.

Cuối cùng, cốt lõi của thông điệp là lời mời gọi trở về với căn tính của chúng ta. Chúng ta được tạo dựng “theo hình ảnh Thiên Chúa”, có tự do và có khả năng yêu thương. Không một cỗ máy nào có thể có tự do để chọn lựa điều thiện một cách có ý thức, và không một cỗ máy nào có thể hiến mạng sống mình vì bạn hữu. Đó là đặc quyền và cũng là trách nhiệm của con người. Trong một thế giới ngày càng “số hóa”, người Kitô hữu được mời gọi trở nên nhân văn hơn bao giờ hết. Chúng ta phải dùng AI để lan tỏa Tin Mừng, để gieo rắc tình yêu, để bảo vệ sự thật, nhưng đồng thời phải luôn ý thức rằng, sức mạnh biến đổi thế giới không nằm ở công nghệ, mà nằm ở Thánh Thần Thiên Chúa hoạt động qua những trái tim biết yêu thương. Hãy để AI làm những việc của máy móc – tính toán, phân tích, tổng hợp; và hãy để con người làm việc của con người – yêu thương, tha thứ, sáng tạo và cầu nguyện.

Sự phân định này đòi hỏi một đời sống nội tâm sâu sắc. Nếu chúng ta hời hợt, chúng ta sẽ dễ dàng bị cuốn trôi và bị thay thế. Nhưng nếu chúng ta bám rễ sâu trong Đức Kitô, chúng ta sẽ biết cách thánh hóa công nghệ, biến nó thành khí cụ bình an của Chúa. Như Thánh Alphonsus đã từng dạy về việc sử dụng mọi phương tiện để cứu rỗi các linh hồn, ngày nay, chúng ta cũng sử dụng AI với cùng một thao thức ấy: Cứu rỗi các linh hồn và làm vinh danh Chúa, chứ không phải để đánh mất linh hồn vào thế giới ảo ảnh. Sự phát triển con người mà Giáo hội nhắm tới là sự phát triển trọn vẹn cả xác và hồn, và AI chỉ có giá trị khi nó đóng góp vào tiến trình thánh thiện hóa ấy. Đó là con đường hẹp nhưng là con đường dẫn tới sự sống, con đường mà Giáo phận Toledo đã can đảm chỉ ra cho chúng ta trong thời đại đầy biến động này. Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là nguồn mạch của mọi sự khôn ngoan, ban cho chúng ta sự sáng suốt để làm chủ công nghệ, và một trái tim đủ lớn để sử dụng nó vì hạnh phúc đích thực của đồng loại, để trong mọi sự, Thiên Chúa được tôn vinh.

Lm. Anmai, CSsR

GIÁO HỘI DẠY GÌ VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ NGƯỜI CÔNG GIÁO PHẢI LÀM GÌ? – Lm. Anmai, CSsR

Trong thời đại mà nhịp sống nhân loại đang bị cuốn theo cơn lốc của những tiến bộ kỹ thuật số, câu hỏi về vị trí của con người trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ Nhân tạo (AI) không còn là một nỗi băn khoăn mang tính lý thuyết, mà đã trở thành một ưu tư hiện sinh cấp thiết. Chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử, nơi mà những thuật toán không còn chỉ là những công cụ tính toán vô tri, mà đã bắt đầu len lỏi vào từng ngõ ngách sâu kín nhất của đời sống, từ cách chúng ta làm việc, giao tiếp, cho đến cách chúng ta tư duy và định hình các mối tương quan. Nỗi lo lắng về việc cuộc sống đang thay đổi quá nhanh, và nguy cơ con người ngày càng phụ thuộc vào máy móc và robot để thay thế cho tiếng nói và suy nghĩ của chính mình, là một nỗi lo lắng chính đáng và mang tính ngôn sứ. Trước bối cảnh ấy, Giáo hội, với tư cách là Mẹ và là Thầy, không đứng bên lề của dòng chảy lịch sử. Ngược lại, Giáo hội nhìn nhận vấn đề này dưới ánh sáng của Tin Mừng và Phẩm giá Nhân vị, để soi dẫn cho con người tìm thấy con đường đúng đắn giữa mê cung của công nghệ. Câu hỏi được đặt ra: “Giáo hội dạy gì về AI, và người Công giáo nên làm gì?” là một lời mời gọi chúng ta bước vào một cuộc hành trình biện phân sâu sắc, không chỉ về công nghệ, mà là về chính bản chất của con người và ơn gọi làm con Thiên Chúa.

Đức Thánh Cha Phanxicô, vị cha chung với trái tim luôn thao thức về vận mệnh của nhân loại, đã nhiều lần lên tiếng về những tác động sâu rộng của trí tuệ nhân tạo dưới lăng kính của Tin Mừng. Đối với ngài, công nghệ, tự bản chất, là sản phẩm của sự sáng tạo mà Thiên Chúa đã ban tặng cho con người. Đó là một ân huệ, một tiềm năng to lớn. Tuy nhiên, Đức Thánh Cha cũng nhìn thấy trong sự tiến bộ thần tốc này những bóng tối đáng ngại, những thách đố nghiêm trọng đối với tình huynh đệ nhân loại và sự phát triển của một nền văn hóa Kitô giáo đích thực. AI không chỉ là vấn đề của kỹ thuật, mà là vấn đề của đạo đức, của nhân học và của công lý xã hội. Ngài cảnh báo rằng AI đang đặt ra những thách thức lớn lao cho các nhà hoạch định chính sách, những người có trách nhiệm ban hành luật pháp, buộc họ phải đảm bảo rằng công nghệ này phải phục vụ cho tình đoàn kết và hòa bình của nhân loại, chứ không phải là công cụ để thống trị hay chia rẽ. Lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng hướng đến các nhà lãnh đạo thế giới là một lời nhắc nhở khẩn thiết: hãy chắc chắn rằng AI không làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng và bất công vốn đang hiện hữu đầy đau thương trong cộng đồng toàn cầu của chúng ta. Nếu không được định hướng bởi một lương tâm ngay thẳng và một đạo đức học vị nhân sinh, AI có nguy cơ trở thành một cỗ máy khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa người giàu và người nghèo, giữa những kẻ nắm giữ thông tin và những người bị gạt ra bên lề của dòng chảy tri thức.

Giáo huấn của Giáo hội, qua tiếng nói của Đức Phanxicô, mời gọi chúng ta thực hiện một sự biện phân và cảnh giác cao độ để hướng dẫn sự phát triển của AI. Mục đích tối hậu của công nghệ này phải là thúc đẩy tự do và sự viên mãn cho mọi người thuộc mọi chủng tộc, ngôn ngữ và quốc gia, chứ không phải để biến con người thành nô lệ cho những dòng mã lệnh. Đức Thánh Cha mang trong mình một nỗi lo âu mục vụ sâu sắc rằng, nếu chúng ta lơ là và thiếu tỉnh thức trước sự tiến hóa của AI, con người – vốn là Hình ảnh của Thiên Chúa (Imago Dei) – sẽ có nguy cơ bị biến thành “thức ăn cho các thuật toán”. Đây là một hình ảnh đầy ám ảnh và cảnh tỉnh. Con người không phải là dữ liệu, không phải là những con số thống kê để máy móc khai thác và định đoạt. Phẩm giá của con người vượt lên trên mọi sự tính toán của máy móc. Do đó, Đức Thánh Cha cảnh báo các nhà lãnh đạo thế giới phải nhìn xa hơn những quy định pháp lý đơn thuần, để đảm bảo rằng AI không tạo ra một sự tách biệt giả tạo và nguy hiểm giữa thông tin và các mối quan hệ cá nhân sống động. Bởi lẽ, sự tiến bộ đích thực của nhân loại không nằm ở tốc độ xử lý của chip điện tử, mà phụ thuộc vào những trái tim luôn khao khát và nỗ lực cho sự hiệp thông. Sự hiệp thông này là cốt lõi của đời sống Kitô hữu, là nơi Thiên Chúa hiện diện, và không một trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được hơi ấm của tình người và sự gặp gỡ trực tiếp giữa những ngôi vị.

Nhìn vào thực tế đời sống hàng ngày, ngay cả khi chúng ta chỉ mới “tập tễnh” bước vào thế giới của các ứng dụng AI, chúng ta cũng không thể phủ nhận rằng công nghệ này đã và đang bao trùm lấy cuộc sống của mình. Từ những hệ thống điện thoại tự động lạnh lùng, những hoạt động trực tuyến được điều khiển bởi các thuật toán vô hình nhằm thao túng hành vi tiêu dùng, cho đến những ứng dụng tiện ích nhưng hoàn toàn vắng bóng sự tiếp xúc giữa người với người. Chúng ta đang sống trong một nghịch lý: chưa bao giờ nhân loại được kết nối nhiều như thế về mặt kỹ thuật, nhưng cũng chưa bao giờ sự cô đơn lại hiện hữu rõ rệt như thế trong tâm hồn. Sự lan rộng nhanh chóng của giao tiếp ảo và kỹ thuật số đang dần kiến tạo nên một nền văn hóa ngày càng thiếu vắng những cuộc gặp gỡ đích thực. Chúng ta chạm vào màn hình nhiều hơn chạm vào tay nhau, chúng ta nhìn vào những pixel ánh sáng nhiều hơn nhìn vào ánh mắt của người đối diện. Đây là một hồi chuông cảnh báo cho lương tâm người Công giáo, những người được mời gọi sống mầu nhiệm Nhập Thể – mầu nhiệm của sự hiện diện bằng xương bằng thịt, của sự gặp gỡ và chạm đến nỗi đau của tha nhân.

Kinh nghiệm đau thương của đại dịch vừa qua đã dạy cho chúng ta một bài học đắt giá về giới hạn của công nghệ. Trong những ngày tháng giãn cách, khi chúng ta buộc phải kết nối với nhau chỉ qua các phương tiện ảo, chúng ta đã nhận ra rằng sự kết nối ấy, dù hữu ích đến đâu, cũng chỉ là một sự thay thế tạm bợ và khiếm khuyết. Nó làm căng thẳng các mối quan hệ, khiến việc duy trì sự gắn kết với người thân và đồng nghiệp trở nên khó khăn và mệt mỏi. Chính trong sự thiếu thốn đó, cơn đói khát về sự hiện diện của con người, về những tiếp xúc trực tiếp, đã trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Chúng ta nhận ra rằng con người được tạo dựng không phải để sống như những hòn đảo kỹ thuật số, mà để sống trong sự tương tác sống động, để cảm nhận hơi thở, nụ cười và cả những giọt nước mắt của nhau một cách chân thực nhất. AI có thể mô phỏng giọng nói, nhưng không thể mô phỏng được sự rung cảm của con tim. AI có thể cung cấp thông tin y tế, nhưng không thể nắm lấy bàn tay của người bệnh để trao gửi niềm hy vọng và sự ủi an.

Tuy nhiên, Giáo hội không mang một cái nhìn bi quan hay bài trừ công nghệ. Bản thân công nghệ không xấu, nó là trung tính về mặt đạo đức. Vấn đề nằm ở ý hướng và cách thức sử dụng của con người. Việc chủ ý lựa chọn kinh doanh, làm việc và giao lưu xã hội với những con người thực sự, thay vì phó mặc cho máy móc, là điều tối quan trọng để duy trì thế giới quan Kitô giáo của chúng ta. Người Công giáo, khi đứng trước sự tiện nghi mà AI mang lại, cần phải thực hiện một cuộc biện phân nghiêm túc. Chúng ta phải tự vấn lương tâm: liệu công nghệ này, vốn được tạo ra với ý định làm cho cuộc sống dễ dàng hơn, giúp chúng ta có thêm thời gian cho gia đình và giải trí, có thực sự đạt được mục đích đó không? Hay ngược lại, nó đang biến chúng ta trở nên lo lắng hơn, bất hạnh hơn và cô lập hơn? Những tin nhắn văn bản và email, dù nhanh chóng và tiện lợi, liệu có giúp chúng ta hiểu nhau sâu sắc hơn, hay lại là nguyên nhân của những hiểu lầm và sự hời hợt? Những giờ phút chúng ta “đốt” trên mạng xã hội, bị cuốn theo dòng chảy của các thuật toán đề xuất nội dung, liệu có dẫn đến những cuộc trò chuyện hài hòa hơn, đặc biệt là giữa những người có quan điểm khác biệt, hay chỉ làm gia tăng sự phân cực và thù ghét?

Chúng ta có quyền truy cập vào một kho tàng thông tin khổng lồ từ mọi nguồn, một điều mà các thế hệ trước không thể tưởng tượng nổi. Nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn còn đó: Liệu tôi có khôn ngoan hơn nhờ nó không? Sự khôn ngoan trong Kinh Thánh không đồng nghĩa với sự tích lũy kiến thức hay dữ liệu. Sự khôn ngoan là khả năng nhìn cuộc đời dưới ánh mắt của Thiên Chúa, là khả năng phân định điều thiện và điều ác, là khả năng yêu thương và phục vụ. Liệu thế giới kỹ thuật số có mang lại cho tôi cái nhìn sâu sắc hơn về kinh nghiệm sống của chính mình, hay nó chỉ làm cho tâm trí tôi trở nên phân mảnh và xao lãng? Đây không phải là những câu hỏi có thể trả lời đơn giản bằng “có” hoặc “không”. Chúng là khởi đầu của một cuộc đối thoại nghiêm túc và liên tục, một cuộc đối thoại nội tâm và đối thoại với cộng đoàn đức tin. Người Công giáo không thể thụ động tiếp nhận mọi trào lưu công nghệ, mà phải chủ động “lội ngược dòng” khi cần thiết, để bảo vệ giá trị của sự thinh lặng, của sự suy tư và của những mối tương quan nhân bản đích thực.

Thật đáng suy ngẫm khi chúng ta gọi công nghệ mới này là “Trí tuệ nhân tạo”. Cách gọi này đôi khi gây ra sự nhầm lẫn tai hại. AI, thực chất, là một công cụ được tạo ra bởi sự sáng tạo của con người. Nó là kết tinh của trí tuệ con người, chứ không phải là một chủ thể độc lập có ý thức hay linh hồn. Nó chỉ thực sự có ích khi được sử dụng bởi những bộ óc biết hướng nó đến việc thúc đẩy tự do, bình đẳng và sự viên mãn của nhân loại. Nó sẽ trở nên “nhân tạo” theo nghĩa tiêu cực, nghĩa là giả tạo và phi nhân, chỉ khi chúng ta quên đi nguồn gốc con người của nó và mục đích chân chính của nó: là để diễn đạt và thăng hoa tinh thần con người, chứ không phải để thay thế con người. Bài trắc nghiệm tối thượng cho AI, cũng như cho mọi tiến bộ khoa học kỹ thuật khác, phải là cách nó phục vụ công lý và hòa bình. Đây là bối cảnh duy nhất đúng đắn cho sự tiến bộ của tất cả mọi người trên thế giới và cho việc xây dựng một xã hội hài hòa hơn. Chúng ta không thể chấp nhận một loại AI làm gia tăng lợi nhuận cho một nhóm nhỏ trong khi đẩy đại đa số vào cảnh thất nghiệp và nghèo đói. Chúng ta không thể chấp nhận một loại AI được sử dụng để chế tạo vũ khí tự động giết người mà không có sự kiểm soát của lương tri con người.

AI, dù tinh vi đến đâu, cũng không thể thay thế cho khả năng của trái tim con người trong việc tích hợp toàn bộ kinh nghiệm nhân sinh. Trái tim con người là nơi giao thoa của lý trí và cảm xúc, của ký ức và hy vọng, của nỗi đau và niềm vui. Chỉ có trái tim con người mới có khả năng rung cảm trước cái đẹp, biết xót thương trước nỗi khổ đau, và biết hy sinh vì tình yêu. Máy móc có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng nó không bao giờ biết “khóc với người khóc, vui với người vui”. Nó không có khả năng thấu cảm, không có khả năng sám hối, và không có khả năng cầu nguyện. Chính vì thế, người Công giáo phải cam kết thực hiện sự biện phân và cảnh giác mà Đức Thánh Cha Phanxicô đã kêu gọi. Trách nhiệm của chúng ta không phải là chối bỏ công nghệ, mà là thánh hóa nó, đưa nó vào trật tự của tình yêu Thiên Chúa.

Người Công giáo, trong vai trò là muối và ánh sáng cho trần gian, có nhiệm vụ chỉ ra Đức Kitô như là mẫu mực tuyệt hảo cho sự viên mãn của con người. Trong Đức Kitô, Thiên Chúa đã làm người, đã sống một cuộc đời trọn vẹn với những mối tương quan, những cảm xúc và những lựa chọn tự do. Ngài không cứu độ thế giới bằng một nút bấm hay một thuật toán, mà bằng chính Máu và Thịt của Ngài, bằng sự hiến dâng trọn vẹn trên Thập Giá. Đó là chuẩn mực của tình yêu và sự sống. Chúng ta phải làm việc không mệt mỏi để đảm bảo rằng AI không làm suy giảm phẩm giá và tự do của con người. Chúng ta phải là những người bảo vệ không gian cho sự gặp gỡ, bảo vệ quyền được riêng tư, và bảo vệ quyền được mắc sai lầm và được tha thứ – những điều mà các thuật toán lạnh lùng thường không dung thứ.

Cuối cùng, việc đối diện với AI là một lời mời gọi chúng ta quay về với cốt lõi của đức tin: Tình Yêu. Nếu AI giúp chúng ta yêu thương nhiều hơn, phục vụ tốt hơn, và liên đới chặt chẽ hơn với những người nghèo khổ, thì đó là một phúc lành. Nhưng nếu nó khiến chúng ta trở nên dửng dưng, cô lập và ích kỷ, thì chúng ta phải can đảm từ chối hoặc điều chỉnh cách sử dụng nó. Hãy để Tin Mừng soi dẫn cho ngón tay chúng ta khi chạm vào bàn phím, và để Thánh Thần hướng dẫn tâm trí chúng ta khi tương tác với thế giới số. Đừng để mình trở thành nô lệ của những công cụ do chính mình tạo ra, nhưng hãy làm chủ chúng với tư cách là những người con tự do của Thiên Chúa, để qua đó, Danh Chúa được cả sáng và Nước Chúa được trị đến, ngay cả trong không gian kỹ thuật số mênh mông này.

Lm. Anmai, CSsR

 

NĂM 2026, AI SẼ CHUYỂN TỪ SỰ THỔI PHỒNG SANG CHỦ NGHĨA THỰC DỤNG – Lm. Anmai, CSsR

Nếu năm 2025 là năm AI được kiểm tra vibe, thì năm 2026 sẽ là năm công nghệ trở nên thực tế. Trọng tâm đã chuyển dịch khỏi việc xây dựng các mô hình ngôn ngữ lớn hơn bao giờ hết và hướng tới công việc khó khăn hơn là làm cho AI trở nên hữu dụng. Trong thực tế, điều đó liên quan đến việc triển khai các mô hình nhỏ hơn ở nơi phù hợp, nhúng trí thông minh vào các thiết bị vật lý, và thiết kế các hệ thống tích hợp mượt mà vào quy trình làm việc của con người.

Các chuyên gia mà TechCrunch đã nói chuyện thấy năm 2026 như một năm chuyển tiếp, một năm phát triển từ việc mở rộng quy mô thô bạo sang nghiên cứu các kiến trúc mới, từ các bản demo hào nhoáng sang các triển khai nhắm mục tiêu, và từ các agent hứa hẹn sự tự chủ sang những agent thực sự tăng cường cách con người làm việc.

Bữa tiệc chưa kết thúc, nhưng ngành công nghiệp đang bắt đầu tỉnh táo trở lại.

Vào năm 2012, bài báo ImageNet của Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever và Geoffrey Hinton đã cho thấy cách các hệ thống AI có thể “học” để nhận diện các vật thể trong hình ảnh bằng cách xem hàng triệu ví dụ. Phương pháp này tốn kém về tính toán, nhưng có thể thực hiện được nhờ GPU. Kết quả? Một thập kỷ nghiên cứu AI hardcore khi các nhà khoa học làm việc để phát minh ra các kiến trúc mới cho các nhiệm vụ khác nhau.

Điều đó đạt đỉnh điểm vào khoảng năm 2020 khi OpenAI ra mắt GPT-3, cho thấy cách chỉ cần làm mô hình lớn hơn 100 lần sẽ mở khóa các khả năng như lập trình và suy luận mà không cần đào tạo rõ ràng. Điều này đánh dấu sự chuyển tiếp sang cái mà Kian Katanforoosh, CEO và người sáng lập nền tảng agent AI Workera, gọi là “thời đại mở rộng”: một giai đoạn được định nghĩa bởi niềm tin rằng nhiều tính toán hơn, nhiều dữ liệu hơn và các mô hình transformer lớn hơn sẽ không thể tránh khỏi dẫn đến các đột phá lớn tiếp theo trong AI.

Ngày nay, nhiều nhà nghiên cứu nghĩ rằng ngành AI đang bắt đầu cạn kiệt giới hạn của quy luật mở rộng và sẽ một lần nữa chuyển tiếp sang thời đại nghiên cứu.

Yann LeCun, cựu trưởng khoa học AI của Meta, từ lâu đã lập luận chống lại sự phụ thuộc quá mức vào mở rộng, và nhấn mạnh nhu cầu phát triển các kiến trúc tốt hơn. Và Sutskever nói trong một cuộc phỏng vấn gần đây rằng các mô hình hiện tại đang đạt đến mức ổn định và kết quả tiền đào tạo đã phẳng lì, cho thấy nhu cầu về các ý tưởng mới.

“Tôi nghĩ rất có thể trong vòng 5 năm tới, chúng ta sẽ tìm ra một kiến trúc tốt hơn là một cải tiến đáng kể so với transformer,” Katanforoosh nói. “Và nếu chúng ta không làm được, chúng ta không thể mong đợi nhiều cải thiện trên các mô hình.”

Các mô hình ngôn ngữ lớn rất giỏi trong việc tổng quát hóa kiến thức, nhưng nhiều chuyên gia nói rằng làn sóng tiếp theo của việc áp dụng AI doanh nghiệp sẽ được thúc đẩy bởi các mô hình ngôn ngữ nhỏ hơn, linh hoạt hơn có thể được tinh chỉnh cho các giải pháp cụ thể theo lĩnh vực.

“Các SLM được tinh chỉnh sẽ là xu hướng lớn và trở thành một yếu tố chính được sử dụng bởi các doanh nghiệp AI trưởng thành vào năm 2026, vì lợi thế về chi phí và hiệu suất sẽ thúc đẩy việc sử dụng chúng hơn các LLM sẵn có,” Andy Markus, giám đốc dữ liệu chính của AT&T, nói với TechCrunch. “Chúng tôi đã thấy các doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào SLM vì, nếu được tinh chỉnh đúng cách, chúng khớp với các mô hình lớn hơn, tổng quát hơn về độ chính xác cho các ứng dụng kinh doanh doanh nghiệp, và vượt trội về chi phí và tốc độ.”

Chúng tôi đã thấy lập luận này trước đây từ startup AI mã nguồn mở Pháp Mistral: Nó lập luận rằng các mô hình nhỏ của họ thực sự hoạt động tốt hơn các mô hình lớn hơn trên một số benchmark sau khi tinh chỉnh.

“Hiệu quả, tính kinh tế và khả năng thích ứng của SLM làm chúng lý tưởng cho các ứng dụng tùy chỉnh nơi độ chính xác là tối quan trọng,” Jon Knisley, một chiến lược gia AI tại ABBYY, một công ty AI doanh nghiệp có trụ sở tại Austin, nói.

Trong khi Markus nghĩ SLM sẽ là chìa khóa trong kỷ nguyên agentic, Knisley nói rằng bản chất của các mô hình nhỏ nghĩa là chúng tốt hơn cho việc triển khai trên các thiết bị cục bộ, “một xu hướng được thúc đẩy bởi các tiến bộ trong edge computing.”

Con người không chỉ học qua ngôn ngữ; chúng ta học bằng cách trải nghiệm cách thế giới hoạt động. Nhưng LLM không thực sự hiểu thế giới; chúng chỉ dự đoán từ hoặc ý tưởng tiếp theo. Đó là lý do tại sao nhiều nhà nghiên cứu tin rằng bước nhảy vọt lớn tiếp theo sẽ đến từ các mô hình thế giới: các hệ thống AI học cách các vật thể di chuyển và tương tác trong không gian 3D để chúng có thể đưa ra dự đoán và thực hiện hành động.

Các dấu hiệu cho thấy năm 2026 sẽ là năm lớn cho các mô hình thế giới đang nhân lên. LeCun rời Meta để khởi động phòng thí nghiệm mô hình thế giới của riêng mình và được cho là đang tìm kiếm định giá 5 tỷ đô la. DeepMind của Google đã cắm đầu vào Genie và vào tháng 8 đã ra mắt mô hình mới nhất xây dựng các mô hình thế giới đa năng tương tác thời gian thực. Bên cạnh các bản demo từ các startup như Decart và Odyssey, World Labs của Fei-Fei Li đã ra mắt mô hình thế giới thương mại đầu tiên, Marble. Các tân binh như General Intuition vào tháng 10 đã nhận được vòng seed 134 triệu đô la để dạy các agent lý luận không gian bằng cách sử dụng các clip trò chơi video, và startup tạo video Runway vào tháng 12 đã phát hành mô hình thế giới đầu tiên, GWM-1.

Trong khi các nhà nghiên cứu thấy tiềm năng dài hạn trong robot và tự chủ, tác động gần hạn có lẽ sẽ được thấy đầu tiên trong trò chơi video. PitchBook dự đoán thị trường cho các mô hình thế giới trong gaming có thể tăng từ 1,2 tỷ đô la giữa năm 2022 và 2025 lên 276 tỷ đô la vào năm 2030, được thúc đẩy bởi khả năng tạo ra các thế giới tương tác và các nhân vật không chơi giống thật hơn của công nghệ.

Pim de Witte, người sáng lập General Intuition, nói với TechCrunch rằng các môi trường ảo không chỉ có thể định hình lại gaming, mà còn trở thành các sân thử nghiệm quan trọng cho thế hệ mô hình nền tảng tiếp theo.

Các agent không đáp ứng được sự thổi phồng vào năm 2025, nhưng một lý do lớn là vì khó kết nối chúng với các hệ thống nơi công việc thực sự diễn ra. Không có cách nào để truy cập công cụ và ngữ cảnh, hầu hết các agent bị kẹt trong các quy trình thử nghiệm.

Model Context Protocol (MCP) của Anthropic, một “USB-C cho AI” cho phép các agent AI nói chuyện với các công cụ bên ngoài như cơ sở dữ liệu, công cụ tìm kiếm và API, đã chứng minh là mô liên kết thiếu và đang nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn. OpenAI và Microsoft đã công khai chấp nhận MCP, và Anthropic gần đây đã tặng nó cho Agentic AI Foundation mới của Linux Foundation, nhằm giúp chuẩn hóa các công cụ agentic mã nguồn mở. Google cũng đã bắt đầu thiết lập các máy chủ MCP được quản lý của riêng mình để kết nối các agent AI với sản phẩm và dịch vụ của mình.

Với MCP giảm ma sát trong việc kết nối các agent với các hệ thống thực tế, năm 2026 có lẽ sẽ là năm các quy trình agentic cuối cùng chuyển từ demo sang thực tiễn hàng ngày.

Rajeev Dham, một đối tác tại Sapphire Ventures, nói rằng những tiến bộ này sẽ dẫn đến các giải pháp agent-first đảm nhận “vai trò hệ thống ghi chép” trên các ngành công nghiệp.

“Khi các agent giọng nói xử lý nhiều nhiệm vụ end-to-end hơn như intake và giao tiếp khách hàng, chúng cũng sẽ bắt đầu hình thành các hệ thống cốt lõi cơ bản,” Dham nói. “Chúng ta sẽ thấy điều này ở nhiều lĩnh vực như dịch vụ gia đình, proptech và y tế, cũng như các chức năng ngang như bán hàng, IT và hỗ trợ.”

Trong khi các quy trình agentic hơn có thể làm dấy lên lo ngại rằng sa thải có thể theo sau, Katanforoosh của Workera không chắc chắn rằng đó là thông điệp: “Năm 2026 sẽ là năm của con người,” anh ấy nói.

Vào năm 2024, mọi công ty AI đều dự đoán họ sẽ tự động hóa công việc mà không cần con người. Nhưng công nghệ chưa đạt đến đó, và trong một nền kinh tế không ổn định, đó không thực sự là một lời nói phổ biến. Katanforoosh nói rằng năm tới, chúng ta sẽ nhận ra rằng “AI chưa hoạt động tự chủ như chúng ta nghĩ,” và cuộc trò chuyện sẽ tập trung nhiều hơn vào cách AI được sử dụng để tăng cường quy trình làm việc của con người, thay vì thay thế chúng.

“Và tôi nghĩ nhiều công ty sẽ bắt đầu tuyển dụng,” anh ấy bổ sung, lưu ý rằng anh ấy mong đợi sẽ có các vai trò mới trong quản trị AI, minh bạch, an toàn và quản lý dữ liệu. “Tôi khá lạc quan về tỷ lệ thất nghiệp trung bình dưới 4% vào năm tới.”

“Con người muốn ở trên API, không phải dưới nó, và tôi nghĩ năm 2026 là năm quan trọng cho điều này,” de Witte bổ sung.

Các tiến bộ trong công nghệ như mô hình nhỏ, mô hình thế giới và edge computing sẽ cho phép nhiều ứng dụng vật lý hơn của machine learning, các chuyên gia nói.

“AI vật lý sẽ trở thành主流 vào năm 2026 khi các loại thiết bị được hỗ trợ bởi AI mới, bao gồm robot, AV, drone và thiết bị đeo bắt đầu thâm nhập thị trường,” Vikram Taneja, trưởng AT&T Ventures, nói với TechCrunch.

Trong khi xe tự lái và robot là các trường hợp sử dụng rõ ràng cho AI vật lý sẽ tiếp tục phát triển vào năm 2026, đào tạo và triển khai cần thiết vẫn còn đắt đỏ. Thiết bị đeo, mặt khác, cung cấp một cách tiếp cận ít tốn kém hơn với sự chấp nhận của người tiêu dùng. Kính thông minh như Ray-Ban Meta đang bắt đầu xuất xưởng các trợ lý có thể trả lời câu hỏi về những gì bạn đang nhìn, và các hình thức mới như vòng sức khỏe được hỗ trợ bởi AI và đồng hồ thông minh đang bình thường hóa suy luận luôn bật, trên cơ thể.

“Các nhà cung cấp kết nối sẽ làm việc để tối ưu hóa cơ sở hạ tầng mạng của họ để hỗ trợ làn sóng thiết bị mới này, và những người có sự linh hoạt trong cách họ cung cấp kết nối sẽ được định vị tốt nhất,” Taneja nói.

Lm. Anmai, CSsR

SUY TƯ THẦN HỌC VÀ NHÂN VĂN VỀ SỰ BIỆT PHÂN CĂN BẢN GIỮA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ TÂM THỨC CON NGƯỜI DƯỚI ÁNH SÁNG CỦA ĐỨC TIN KITO GIÁO VÀ GIÁO HUẤN CỦA HỘI THÁNH

Trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, chưa bao giờ con người lại đứng trước một ngã rẽ vừa kỳ vĩ vừa đầy thách đố như ngày hôm nay, khi mà những thành tựu của khoa học kỹ thuật đã chạm đến ngưỡng cửa của cái gọi là “Trí tuệ Nhân tạo” (AI). Khởi đi từ những trang đầu tiên của Sách Sáng Thế, chúng ta thấy hình ảnh Thiên Chúa, Đấng Tạo Hóa toàn năng, đã cúi xuống trên nắm đất sét vô tri, hà hơi sự sống và trao ban cho con người một đặc ân cao trọng nhất: đó là được tạo dựng nên theo “hình ảnh và giống như Ngài” (Imago Dei). Chính từ nguồn cội thần linh ấy, trí tuệ con người không đơn thuần là khả năng xử lý thông tin hay tính toán số liệu, mà là ánh sáng phản chiếu sự khôn ngoan của Thiên Chúa, là nơi cư ngụ của lương tâm, của tự do và của khả năng yêu thương vô hạn. Ngày nay, khi đứng trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của AI, hơn bao giờ hết, chúng ta cần một sự phân định thiêng liêng và sáng suốt, để không bị lóa mắt bởi ánh hào quang của công nghệ mà quên đi phẩm giá siêu việt của con người. Như Đức Thánh Cha Phanxicô, vị cha chung khả kính của chúng ta đã từng cảnh tỉnh trong các văn kiện gần đây, việc chúng ta sử dụng thuật ngữ “trí tuệ” để gán cho máy móc có thể là một sự ngộ nhận ngôn ngữ đầy rủi ro, bởi lẽ, trong bản chất sâu xa nhất, cái được gọi là AI ấy chưa bao giờ và sẽ không bao giờ là một bản sao, hay một sự thay thế cho trí tuệ sống động, đầy rung cảm và thấm đẫm thần khí của con người.

Chúng ta cần phải xác quyết một chân lý nền tảng rằng, AI, dù có tinh vi và phức tạp đến đâu, vẫn chỉ là sản phẩm của bàn tay và khối óc con người, nó là “tạo vật của tạo vật”, chứ không phải là một chủ thể có linh hồn. Khi Đức Giáo Hoàng Phanxicô khẳng định rằng “việc sử dụng từ ‘trí tuệ’ liên quan đến AI ‘có thể gây hiểu lầm’”, Ngài đang mời gọi chúng ta trở về với định nghĩa đích thực của trí tuệ. Trí tuệ con người không chỉ là một bộ vi xử lý lạnh lùng; nó gắn liền với trái tim, với khả năng “chạnh lòng thương” trước nỗi đau của đồng loại, với sự thao thức đi tìm Chân – Thiện – Mỹ, và trên hết, là khả năng hướng thượng để gặp gỡ Thiên Chúa. Máy móc có thể tính toán nhanh hơn con người, có thể lưu trữ dữ liệu khổng lồ vượt xa trí nhớ của chúng ta, nhưng chúng hoàn toàn mù lòa trước những giá trị đạo đức, không biết rơi lệ trước một phận người đau khổ, và không bao giờ cảm nhận được sự hiện diện thiêng liêng. Do đó, AI không nên và không được phép xem là một hình thức trí tuệ con người nhân tạo, mà đúng hơn, nó phải được định vị khiêm tốn là “sản phẩm của trí tuệ con người”. Sự phân biệt này không phải là một trò chơi chữ nghĩa, mà là ranh giới bảo vệ nhân phẩm, ngăn chặn nguy cơ con người tự hạ thấp mình xuống ngang hàng với những thuật toán vô hồn mà chính mình đã tạo ra.

Nhìn vào bản chất công cụ của AI, chúng ta thấy rõ tính hai mặt của nó, giống như bất kỳ sản phẩm nào xuất phát từ sự khéo léo nhưng cũng đầy giới hạn và tội tính của con người. Tài liệu của Giáo hội đã khôn ngoan chỉ ra rằng: “Giống như bất kỳ sản phẩm nào của sự khéo léo con người, AI cũng có thể hướng tới mục đích tích cực hoặc tiêu cực”. Đây là mầu nhiệm của tự do mà Thiên Chúa đã ban cho chúng ta. Một con dao có thể dùng để cắt bánh mì chia sẻ cho người nghèo, nhưng cũng có thể trở thành hung khí gây án; tương tự như vậy, AI có thể là cánh tay nối dài giúp con người chữa bệnh, dự báo thiên tai, kết nối tri thức, nhưng nó cũng có thể trở thành công cụ của sự kiểm soát, thao túng và hủy diệt. Sự thiện hay cái ác không nằm trong những dòng mã lệnh (code), mà nằm trong ý hướng (intentio) của người sử dụng và người tạo ra nó. Vì thế, vấn đề cốt lõi không phải là công nghệ, mà là đạo đức học của công nghệ. Chúng ta không thể đổ lỗi cho máy móc, mà phải soi rọi vào lương tâm của chính mình. Sự phát triển của AI đặt ra cho người Kitô hữu một trách nhiệm quản gia nặng nề: làm sao để những sáng tạo này phục vụ cho Sự Sống, cho nền văn minh tình thương, chứ không phải cho nền văn hóa của sự chết và sự loại trừ.

Tuy nhiên, chúng ta không thể phủ nhận những tiềm năng to lớn mà AI mang lại, như Giáo hội đã thừa nhận rằng “AI có thể giới thiệu những đổi mới quan trọng”. Thiên Chúa không cấm cản con người sáng tạo, trái lại, Ngài vui thích khi thấy con người cộng tác vào công trình sáng tạo của Ngài để làm cho thế giới tốt đẹp hơn. Nhưng ngay bên cạnh lời khen ngợi ấy là một hồi chuông cảnh báo khẩn thiết về những hệ lụy xã hội mà công nghệ này có thể gây ra. Nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng phân biệt đối xử, nghèo đói, và gia tăng “khoảng cách kỹ thuật số” là những hiện thực đau lòng mà chúng ta đang bắt đầu chứng kiến. Trong viễn tượng của Học thuyết Xã hội Công giáo, ưu tiên chọn lựa người nghèo là kim chỉ nam cho mọi hành động. Thế nhưng, AI đang có xu hướng phục vụ cho kẻ mạnh, kẻ giàu, và những quốc gia phát triển, để lại phía sau những người yếu thế, những cộng đồng nghèo khổ không có khả năng tiếp cận công nghệ. Sự bất bình đẳng này không chỉ là vấn đề kinh tế, mà là một sự xúc phạm đến công bằng xã hội. Khi thuật toán quyết định ai được vay vốn, ai được tuyển dụng, hay thậm chí ai được cứu chữa y tế dựa trên những dữ liệu thiên kiến, thì phẩm giá của con người đã bị giản lược thành những con số vô tri. Con người, vốn là hình ảnh của Thiên Chúa, không thể bị định đoạt số phận bởi một cái máy.

Hơn thế nữa, sự tập trung quyền lực đối với các ứng dụng AI chính thống vào tay một vài công ty công nghệ khổng lồ đang đặt ra những lo ngại đạo đức đáng kể và nghiêm trọng. Chúng ta đang chứng kiến sự hình thành của những “đế chế kỹ thuật số” mới, nơi mà quyền lực không đến từ lãnh thổ hay quân đội, mà đến từ dữ liệu và khả năng kiểm soát thông tin. Giáo hội, với vai trò là Mẹ và là Thầy, không thể làm ngơ trước rủi ro rằng “AI có thể bị thao túng vì lợi ích cá nhân hoặc doanh nghiệp hoặc để định hướng dư luận vì lợi ích của một ngành công nghiệp cụ thể”. Đây là một hình thức thực dân mới, thực dân hóa tâm trí và ý thức hệ. Khi sự thật bị bóp méo bởi các thuật toán tối ưu hóa lợi nhuận, khi dư luận bị dẫn dắt bởi những tin giả (fake news) được tạo ra tinh vi bởi AI, thì nền tảng của tự do và dân chủ bị lung lay. Nguy hiểm hơn, nó làm xói mòn khả năng phân định sự thật của con người, khiến chúng ta lạc lối trong ma trận của thông tin hỗn loạn, xa rời Chân Lý vĩnh cửu là Đức Kitô. Sự thao túng này là một tội ác chống lại sự thật, và như Thánh Gioan đã viết: “Sự thật sẽ giải phóng anh em”, thì ngược lại, sự dối trá của công nghệ sẽ nô lệ hóa con người trong những ảo ảnh phù du.

Trí tuệ con người, khác biệt hoàn toàn với AI, là một trí tuệ mang tính “nhập thể”. Chúng ta suy nghĩ không chỉ bằng bộ não, mà bằng cả thân xác, bằng những giác quan, bằng kinh nghiệm sống, bằng những vết thương và niềm vui. AI không có thân xác, không biết đau đớn, không biết cái lạnh của sự cô đơn hay hơi ấm của một cái nắm tay. Chính vì không có thân xác, AI không có khả năng chịu trách nhiệm đạo đức. Trong thần học luân lý, hành vi nhân linh (actus humanus) đòi hỏi sự hiểu biết và tự do ý chí. AI không có ý chí, nó chỉ hoạt động theo lập trình. Do đó, việc trao quyền quyết định sinh sát hay những phán quyết quan trọng về con người cho AI là một sự thoái thác trách nhiệm đạo đức không thể chấp nhận được. Con người không được phép rửa tay như Philatô để giao phó lương tâm mình cho máy móc. Trong ngày sau hết, Thiên Chúa sẽ phán xét mỗi người chúng ta về cách chúng ta đối xử với anh em mình, chứ Ngài không phán xét thuật toán. Sự hiện diện của AI, thay vì làm cho chúng ta lười biếng trong tư duy và đạo đức, phải trở thành động lực để chúng ta ý thức sâu sắc hơn về sự độc đáo và bất khả thay thế của nhân tính.

Chúng ta cũng cần suy tư về chiều kích tâm linh của vấn đề. AI có thể mô phỏng những bài kinh, có thể viết ra những bài giảng thuyết hùng hồn (như chính bài viết này đang được soạn thảo), nhưng nó không bao giờ có thể “cầu nguyện”. Cầu nguyện là cuộc gặp gỡ thân tình giữa “cái tôi” nhỏ bé của con người và cái “Tu” vĩ đại của Thiên Chúa. Đó là hành vi của linh hồn, nơi sâu thẳm nhất mà chỉ có Chúa Thánh Thần mới có thể thấu suốt. AI không có linh hồn, không có đời sống nội tâm. Vì vậy, AI mãi mãi chỉ là một công cụ bên ngoài, một chiếc vỏ rỗng tuếch nếu thiếu đi hơi thở của con người. Sự nguy hiểm nằm ở chỗ con người có thể bắt đầu tôn thờ công nghệ như một ngẫu tượng mới (idol). Khi chúng ta tin tưởng tuyệt đối vào câu trả lời của AI hơn là sự phân định khôn ngoan của cộng đoàn và sự soi dẫn của Lời Chúa, chúng ta đang phạm vào tội thờ ngẫu tượng, đặt thụ tạo lên trên Đấng Tạo Hóa. Giáo hội mời gọi chúng ta tỉnh thức để sử dụng AI như một phương tiện phục vụ Nước Chúa, chứ không để nó trở thành một vị thần mới cai trị đời sống chúng ta.

Trong bối cảnh bất bình đẳng xã hội ngày càng gia tăng do tác động của công nghệ, tiếng nói của Giáo hội phải là tiếng nói của ngôn sứ, đòi lại công lý cho người nghèo. “Khoảng cách kỹ thuật số” không chỉ là khoảng cách về thiết bị, mà là khoảng cách về cơ hội sống, về tiếng nói và quyền được tham gia vào đời sống cộng đồng. Những người nghèo, những người bị gạt ra bên lề xã hội thường là những nạn nhân đầu tiên của sự tự động hóa thay thế việc làm, của sự giám sát kỹ thuật số, và của sự thao túng dữ liệu. Lòng bác ái Kitô giáo đòi hỏi chúng ta không chỉ chia sẻ cơm bánh, mà còn phải đấu tranh cho một cấu trúc xã hội nơi công nghệ được chia sẻ công bằng, nơi AI được thiết kế để phục vụ lợi ích chung (bonum commune) chứ không phải chỉ làm giàu cho một nhóm thiểu số đầu sỏ. Các công ty công nghệ nắm giữ quyền lực khổng lồ cần phải được giám sát bởi những nguyên tắc đạo đức chặt chẽ, và cộng đồng quốc tế cần có những hành lang pháp lý để đảm bảo rằng phẩm giá con người luôn được đặt ở trung tâm của mọi sự phát triển.

Kết lại dòng suy tư này, chúng ta nhận thấy rằng sự phân biệt giữa AI và trí tuệ con người không chỉ là vấn đề khoa học, mà là vấn đề của đức tin và nhân học Kitô giáo. AI là sản phẩm của con người, phản chiếu sự thông minh nhưng cũng cả những giới hạn và bóng tối của con người. Nó là một công cụ mạnh mẽ, đầy tiềm năng nhưng cũng đầy rủi ro. Đối diện với nó, thái độ của người Kitô hữu không phải là sợ hãi hay chối bỏ, mà là đón nhận với sự phân định khôn ngoan và tinh thần trách nhiệm. Chúng ta được mời gọi để trở thành những người quản gia trung tín, lái con tàu công nghệ đi đúng hướng về bến bờ của Chân Lý và Tình Yêu. Hãy để trí tuệ nhân tạo mãi mãi là tôi tớ phục vụ cho sự thăng hoa của con người, chứ không bao giờ được phép trở thành ông chủ nô dịch nhân loại. Xin Chúa Thánh Thần, Đấng là Nguồn Sáng và là Chân Lý vẹn toàn, soi sáng cho các nhà khoa học, các nhà lãnh đạo và mỗi người chúng ta, để chúng ta biết dùng những phương tiện trần thế này mà tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ anh chị em mình, trong niềm hy vọng vào một trời mới đất mới, nơi mà tình yêu chứ không phải thuật toán, sẽ là quy luật tối thượng muôn đời.

Lm. Anmai, CSsR

 

 

THỰC TRẠNG GIẢ DỐI VÀ HỌA DIỆT VONG TỪ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO:

MỘT SUY TƯ THẦN HỌC VỀ SỰ THẬT, QUYỀN LỰC VÀ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI TRONG THỜI ĐẠI KỸ THUẬT SỐ

TỪ LOGOS ĐẾN THUẬT TOÁN – CUỘC KHỦNG HOẢNG CĂN NGUYÊN

Khởi đi từ thuở tạo thiên lập địa, trước khi có thời gian và không gian, Thiên Chúa đã phán một Lời (Logos), và muôn vật được tác thành. Lời ấy không phải là một âm thanh thoảng qua, mà là Ngôi Hai Thiên Chúa, là Chân Lý hằng hữu, là Sự Thật tuyệt đối và là nguồn mạch của mọi sự hiện hữu. Thánh Gioan Tông đồ đã long trọng tuyên xưng: “Nhờ Ngôi Lời, vạn vật được tạo thành, và không có Người, thì chẳng có gì được tạo thành” (Ga 1,3). Bởi lẽ Thiên Chúa là Đấng Chân Thật, là “Amen” trung tín, nên trong Người hoàn toàn vắng bóng sự gian dối hay bóng tối của sự lập lờ. Sự sáng tạo, tự bản chất, là một hành vi của Sự Thật và Tình Yêu.

Con người, thụ tạo duy nhất được dựng nên giống hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei), được trao ban vinh dự cao cả là cộng tác vào công trình sáng tạo ấy qua lao động và trí tuệ. Trí tuệ con người là ánh phản của Trí tuệ Thần linh, cho phép con người khám phá quy luật của vũ trụ và sáng tạo nên những công cụ để phục vụ sự sống. Tuy nhiên, đi kèm với vinh dự ấy là một trách nhiệm luân lý nặng nề: con người phải quản cai vạn vật trong sự thật, hướng mọi sự về Chân-Thiện-Mỹ, và không bao giờ được phép chiếm đoạt quyền năng của Đấng Tạo Hóa.

Thế nhưng, lịch sử cứu độ – vốn là lịch sử của tình yêu nhưng cũng đầy rẫy những vết thương – đã cho thấy bi kịch của sự sa ngã luôn bắt đầu từ một sự lệch lạc về chân lý. Từ vườn địa đàng, con rắn xưa, kẻ được Đức Giêsu gọi đích danh là “cha của sự gian dối” (Ga 8,44), đã gieo vào lòng nguyên tổ một “tin giả” (fake news) đầu tiên: “Chẳng chết chóc gì đâu! Nhưng Thiên Chúa biết ngày nào ông bà ăn trái ấy… ông bà sẽ nên như những vị thần” (St 3,4-5). Cám dỗ “trở nên như thần” ấy chưa bao giờ ngủ yên trong tâm khảm nhân loại.

Ngày nay, trong kỷ nguyên bùng nổ của công nghệ số, cơn cám dỗ ngàn đời ấy lại hiện hình dưới một vỏ bọc mới, tinh vi hơn, quyến rũ hơn, mang tên Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI). Đứng trước sự phát triển vũ bão như thác lũ của khoa học kỹ thuật, Giáo hội Công giáo không chối bỏ những thành tựu tri thức nhân loại, bởi lẽ mọi chân lý dù được khám phá bởi khoa học cũng đều thuộc về Thiên Chúa. Nhưng với tư cách là Mẹ và là Thầy (Mater et Magistra), Giáo hội có bổn phận thiêng liêng phải gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh lương tâm nhân loại. Chúng ta đang đối diện với những nguy cơ hiện sinh không chỉ đe dọa sự an toàn thể lý, mà còn tấn công trực diện vào phẩm giá con người, vào nền tảng sự thật và hòa bình thế giới, đặc biệt khi công nghệ này bị thao túng bởi “mầu nhiệm của sự gian ác” nhằm mục đích lừa dối và sát hại.

MÊ CUNG CỦA SỰ GIẢ DỐI – KHI THUẬT TOÁN XÂM PHẠM GIAO ƯỚC CỦA SỰ THẬT

1. Sự Thật và Tính Thánh Thiêng của Thực Tại

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực (real) và ảo (virtual) ngày càng trở nên mong manh đến mức đáng sợ. Sự thật – vốn là nền tảng của Tin Mừng, là điều kiện tiên quyết để con người được giải phóng (“Sự thật sẽ giải phóng anh em” – Ga 8,32) – đang bị bao vây bởi những ma trận thông tin được thêu dệt bởi các thuật toán vô tri.

Trong thần học luân lý, Sự thật không chỉ là sự khớp đúng giữa lời nói và thực tại, mà còn là sự trung thành với Giao ước. Khi con người giao tiếp, họ không chỉ trao đổi thông tin, mà còn trao tặng chính mình. Vì vậy, sự dối trá là một sự phản bội lại chính cấu trúc xã hội và phản bội lại Thiên Chúa. Mối nguy hại đầu tiên và cũng là sự xúc phạm trực tiếp đến Giao ước này chính là khả năng tạo ra sự giả dối một cách cố ý và có hệ thống của các hệ thống AI thế hệ mới (Generative AI).

2. Deepfake: “Lời Chứng Dối” ở Cấp Độ Bản Thể

Như các tài liệu phân tích và các thông điệp truyền thông gần đây đã cảnh báo, sự giả dối của AI không còn đơn thuần là những lỗi kỹ thuật ngẫu nhiên (glitch) hay sự hạn chế của dữ liệu. Nó, trong nhiều trường hợp, “có thể là cố ý: cá nhân hoặc tổ chức cố ý tạo ra và lan truyền nội dung sai lệch với mục đích lừa dối hoặc gây hại”. Đỉnh cao của sự nguy hại này là công nghệ “Deepfake” – một thuật ngữ ghép từ “Deep learning” (học sâu) và “Fake” (giả mạo).

Deepfake cho phép tạo ra hình ảnh, video và âm thanh miêu tả sai về một người với độ chân thực đến mức mắt thường không thể phân biệt. Xét dưới nhãn quan thần học, đây là một sự vi phạm nghiêm trọng Điều răn thứ Tám: “Chớ làm chứng dối”, nhưng ở một cấp độ tinh vi và hủy hoại khủng khiếp hơn.

• Sự đánh cắp nhân dạng: Khuôn mặt và giọng nói của con người không chỉ là đặc điểm sinh học, mà là “dấu chỉ” của nhân vị, là nơi “cái Tôi” gặp gỡ “cái Tu” (theo triết gia Martin Buber). Khuôn mặt con người phản chiếu hình ảnh Thiên Chúa. Khi Deepfake đánh cắp khuôn mặt và giọng nói để gán ghép vào những hành vi đồi bại hoặc những phát ngôn sai trái, nó không chỉ là sự vu khống, mà là sự “báng bổ” lên hình ảnh Thiên Chúa nơi con người đó.
• Sự hủy hoại lòng tin xã hội: Nếu như trước đây, lời nói dối chỉ giới hạn trong phạm vi ngôn ngữ, thì nay, sự gian dối đã khoác lên mình hình hài của sự thật vật lý. Khi “mắt thấy tai nghe” không còn là thước đo của sự thật, thì niềm tin – chất keo gắn kết cộng đoàn nhân loại và là nền tảng của đức tin tôn giáo – sẽ bị xói mòn tận gốc rễ. Làm sao chúng ta có thể loan báo Tin Mừng của Sự Thật trong một thế giới mà con người luôn nghi ngờ mọi thứ mình nhìn thấy đều là sản phẩm của kỹ xảo? Đây là một “thuyết bất khả tri” mới về mặt hiện sinh.

3. Phản Sáng Tạo: Mưu Chước của Sự Dữ

Khi một hình ảnh hay video deepfake được tạo ra để bôi nhọ, tống tiền, thao túng bầu cử hay gây chia rẽ sắc tộc, kẻ tạo ra nó đang thực hiện hành vi “phản sáng tạo”.

• Thiên Chúa sáng tạo bằng Lời để mang lại sự sống và ánh sáng.
• Kẻ lạm dụng AI dùng mã lệnh (code) để tạo ra bóng tối và sự hỗn mang.

Họ sử dụng quyền năng trí tuệ mà Chúa ban cho để kiến tạo nên những thực tại giả dối (pseudo-reality), gieo rắc sự hoang mang và ngờ vực. Đức Giáo Hoàng Phanxicô, trong sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, đã nhiều lần cảnh báo về “tin giả” như một loại virus độc hại. Những kẻ đứng sau các thuật toán lừa đảo này đang dự phần vào hành vi của “cha sự gian dối”, cố tình làm lu mờ ánh sáng lương tâm, dẫn đưa nhân loại vào một mê cung của những ảo ảnh (simulacra), nơi sự thật bị bóp méo để phục vụ cho lợi ích nhóm, cho quyền lực chính trị và lòng tham vô đáy.

TỪ CÔNG CỤ ĐẾN VŨ KHÍ – AI VÀ SỰ THOÁI HÓA CỦA LƯƠNG TÂM TRONG CHIẾN TRANH

Nếu sự giả dối của AI tấn công vào tâm trí (mind) và linh hồn (soul), thì ứng dụng quân sự của nó lại là mối đe dọa trực tiếp đến sự sống thể lý (body) và nền hòa bình mong manh của nhân loại, chạm đến cốt lõi của Điều răn thứ Năm: “Chớ giết người”.

1. Sự Vô Cảm Hóa Sự Chết: Vũ Khí Tự Động (LAWS)

Tài liệu nghiên cứu và các báo cáo của Liên Hiệp Quốc đã chỉ ra một thực tế đáng rùng mình: sự phát triển của Hệ thống Vũ khí Tự động Sát thương (Lethal Autonomous Weapons Systems – LAWS). Đây là những cỗ máy có khả năng lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người.

Dưới ánh sáng của Tin Mừng Bình An và Học thuyết Chiến tranh Chính đáng (Just War Theory) của Giáo hội, đây là một sự thoái hóa trầm trọng của lương tâm nhân loại.

• Loại bỏ sự giám sát của con người (Human-in-the-loop): Chiến tranh, tự bản chất, đã là một sự thất bại của nhân tính. Tuy nhiên, trong lịch sử, ngay cả trong những giờ phút đen tối nhất của xung đột, yếu tố con người vẫn đóng vai trò là “chốt chặn” đạo đức cuối cùng. Một người lính khi bóp cò có thể cảm thấy do dự, có thể cảm thấy lòng trắc ẩn, hoặc bị lương tâm cắn rứt trước tiếng khóc của một đứa trẻ hay ánh mắt van xin của kẻ thù. Nhưng một thuật toán thì không. AI không có linh hồn, không có trắc ẩn, không biết đau xót. Nó chỉ biết tối ưu hóa hàm mục tiêu: “Tiêu diệt”.
• Sự “tầm thường hóa” sự ác: Việc giao phó quyền quyết định sự sống và cái chết cho các cỗ máy vô tri giác là một sự xúc phạm đến Đấng là Chủ tể sự sống. Nó biến việc giết người trở thành một quy trình kỹ thuật lạnh lùng, sạch sẽ, nơi các nhà lãnh đạo có thể phát động chiến tranh mà không cần đối diện với máu và nước mắt. Đây chính là biểu hiện mới của cái mà triết gia Hannah Arendt gọi là “Sự tầm thường của cái ác” (The Banality of Evil).

2. Cám Dỗ Của Chiến Tranh “Dễ Dàng”

Tài liệu đã cảnh báo: “Sự dễ dàng mà vũ khí tự động làm cho chiến tranh trở nên khả thi hơn” là một cái bẫy nguy hiểm. Khi cái giá phải trả bằng máu của binh lính phe mình được giảm thiểu nhờ sử dụng robot và drone tự sát, các quốc gia sẽ ít ngần ngại hơn khi dấn thân vào các cuộc xung đột. Ngưỡng cửa của việc sử dụng bạo lực bị hạ thấp. Chiến trường sẽ biến thành những “lò sát sinh” công nghệ cao, nơi sự sống con người bị coi rẻ như những con số thống kê, những dữ liệu đầu vào (input) cần bị loại bỏ (delete).

3. Tháp Babel Mới: Cuộc Chạy Đua Vũ Trang Bất Ổn

Viễn cảnh về một “cuộc chạy đua vũ trang bất ổn mới” là sự tái hiện của tháp Babel kiêu ngạo trong sách Sáng Thế. Các cường quốc đua nhau xây dựng sức mạnh hủy diệt bằng AI để khẳng định quyền lực bá chủ, thay vì xây dựng nền văn minh tình thương. Sự chạy đua này gây ra hai tội ác song song:

1. Tội ác trực tiếp: Tạo ra nguy cơ hủy diệt hàng loạt nhanh hơn khả năng phản ứng của lý trí con người.
2. Tội ác cấu trúc: Tiêu tốn những nguồn lực khổng lồ lẽ ra phải được dùng để cứu đói, chữa bệnh và giáo dục cho người nghèo. Như Giáo huấn xã hội đã chỉ rõ: “Việc chạy đua vũ trang là một trong những vết thương trầm trọng nhất của nhân loại… nó làm hại người nghèo đến mức không thể chịu nổi” (Sách Giáo lý HTCG, số 2329).

Quyền được sống, quyền được an toàn, quyền được mưu cầu hạnh phúc sẽ bị đe dọa bởi những bầy đàn vũ khí tự động (drone swarms). Làm sao có thể có công lý khi phán quyết tử hình được đưa ra bởi những dòng mã lệnh đen ngòm, không có khả năng thấu hiểu bối cảnh đạo đức?

LỜI KÊU GỌI TỈNH THỨC – HƯỚNG TỚI MỘT NỀN ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ (ALGOR-ETHICS)

Đối diện với “bóng tối đang bao phủ mặt đất” này, người Kitô hữu không được phép chọn thái độ thờ ơ, trốn tránh hay sợ hãi thụ động. Đức Kitô đã dạy: “Anh em là muối cho đời… là ánh sáng cho trần gian” (Mt 5,13-14). Chúng ta phải tỉnh thức và hành động.

1. Khẳng Định Vị Thế Của Con Người: Chủ Thể, Không Phải Khách Thể

Giáo hội cần phải mạnh mẽ rao giảng một nền nhân học Kitô giáo vững chắc: Kỹ thuật sinh ra để phục vụ con người, chứ không phải con người sinh ra để làm nô lệ cho kỹ thuật. Chúng ta cần kêu gọi một nền “Đạo đức học thuật toán” (Algor-ethics), như Tòa Thánh Vatican đã và đang thúc đẩy qua “Lời kêu gọi Rome về Đạo đức AI” (Rome Call for AI Ethics). Nền đạo đức này phải đặt trên các nguyên tắc bất di bất dịch:

• Tính minh bạch: Các thuật toán không được phép là những “hộp đen” bí ẩn, thao túng người dùng mà không ai hay biết.
• Tính trách nhiệm: Phải luôn có con người chịu trách nhiệm cuối cùng cho các quyết định của AI, đặc biệt là trong y tế, pháp luật và quân sự.
• Bảo vệ người yếu thế: AI không được phép khoét sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo hay phân biệt chủng tộc thông qua các định kiến dữ liệu (bias).

2. Trách Nhiệm Của Các “Quản Gia” Công Nghệ

Tiếng nói của Giáo hội, tiếng nói của lương tâm cần phải vang lên mạnh mẽ để nhắc nhở các nhà khoa học, các nhà lãnh đạo và các tập đoàn công nghệ (Big Tech) rằng: Họ không phải là những vị chúa tể (Dominus), mà là những người quản gia (Steward). Quyền lực càng lớn, trách nhiệm càng cao. Mỗi dòng mã (code) họ viết ra, mỗi thuật toán họ phát triển đều mang sức nặng luân lý và phải chịu trách nhiệm trước toà án lương tâm, trước lịch sử và trước mặt Thiên Chúa tối cao. Sự tiến bộ không nằm ở việc chúng ta có thể làm được gì (khả năng kỹ thuật), mà là chúng ta nên làm gì (trách nhiệm đạo đức). Đừng để sự kiêu ngạo tri thức khiến họ xây dựng những con “quái vật” Frankenstein hiện đại, để rồi nó quay lại cắn xé chính nhân loại đã sinh ra nó.

3. Cuộc Chiến Thiêng Liêng Bảo Vệ Sự Thật

Cuối cùng, chúng ta phải nhận thức rằng cuộc chiến chống lại sự giả dối của Deepfake hay sự tàn bạo của vũ khí tự động không chỉ là cuộc chiến về kỹ thuật hay chính trị. Sâu xa hơn, đó là cuộc chiến thiêng liêng (Spiritual Warfare). Đó là cuộc chiến để bảo vệ hình ảnh Thiên Chúa nơi con người. Đó là cuộc chiến giữa “Văn minh Tình thương” và “Văn hóa của sự chết”. Người Kitô hữu cần trang bị cho mình “binh giáp của sự thật” (Ep 6,14), trau dồi khả năng phân định (discernment) để nhận ra đâu là tiếng nói của Mục tử nhân lành, đâu là tiếng nói của những thuật toán lừa dối. Gia đình và nhà trường cần giáo dục thế hệ trẻ không chỉ giỏi về công nghệ, mà còn phải có một “bộ lọc” lương tâm nhạy bén để không bị cuốn trôi bởi dòng thác thông tin sai lệch.

NIỀM HY VỌNG TRONG SỰ KHIÊM NHƯỜNG

Trong tâm tình phó thác và cậy trông, chúng ta hãy nhìn nhận rằng: Dù trí tuệ nhân tạo có ưu việt đến đâu, nó mãi mãi chỉ là sản phẩm của bàn tay con người – một tạo vật hữu hạn. Nó không bao giờ có thể thay thế được sự khôn ngoan của Thiên Chúa. Mọi sự thật đích thực đều phát xuất từ Chúa Thánh Thần, và mọi sự sống đều là quà tặng linh thiêng không ai có quyền tước đoạt. Sự giả dối của deepfake hay sự lạnh lùng của robot sát thủ đều là những biểu hiện của sự chối từ Thiên Chúa, chối từ tình huynh đệ đại đồng.

Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống, gìn giữ nhân loại khỏi những cạm bẫy của sự kiêu ngạo tri thức. Xin Người ban cho chúng ta sự khôn ngoan để làm chủ công nghệ, biến nó thành khí cụ của hòa bình và thăng tiến con người, thay vì biến thế giới này thành vương quốc của những trái tim bằng sắt thép lạnh lùng và những nụ cười giả tạo.

Chỉ khi con người biết khiêm tốn nhận ra giới hạn của mình, cúi đầu trước Đấng Tạo Hóa và trân trọng phẩm giá của người anh em, chúng ta mới có thể hy vọng vào một tương lai nơi kỹ thuật số không phải là dấu chấm hết, mà là một chương mới đầy hy vọng trong lịch sử cứu độ.

Lm. Anmai, CSsR

 

 

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG CHƯƠNG TRÌNH SÁNG TẠO CỦA THIÊN CHÚA:

TỪ QUYỀN NĂNG ĐỒNG SÁNG TẠO ĐẾN TRÁCH NHIỆM LƯƠNG TÂM TRƯỚC VỰC THẲM CÔNG NGHỆ SỐ

KHỞI NGUYÊN MỚI CỦA LOGOS VÀ CON SỐ

“Ban đầu Thiên Chúa sáng tạo trời đất” (St 1,1). Câu kinh mở đầu của bộ Thánh Kinh không chỉ là một lời tường thuật về quá khứ, mà là một chân lý vĩnh cửu, một dòng chảy sáng tạo không ngừng nghỉ tuôn trào từ tình yêu của Ba Ngôi Thiên Chúa. Trong dòng chảy ấy, Thiên Chúa đã thực hiện một hành động vô tiền khoáng hậu: dựng nên con người theo “hình ảnh và họa ảnh” của Ngài (Imago Dei). Nếu Thiên Chúa là Đấng Sáng Tạo (The Creator), thì con người, mang trong mình hơi thở thần linh, được mời gọi trở thành những kẻ “đồng sáng tạo” (Co-creators).

Trong hàng ngàn năm, con người đã thực thi mệnh lệnh “làm bá chủ mặt đất” bằng cơ bắp, bằng công cụ thô sơ, rồi đến máy hơi nước và điện năng. Nhưng hôm nay, chúng ta đang đứng trước một “vụ nổ Big Bang” thứ hai về mặt tri thức: sự ra đời và trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI). Đây không đơn thuần là một bước tiến kỹ thuật; nó là một thách đố hiện sinh và thần học lớn nhất mà nhân loại từng đối mặt.

Phải chăng khi con người viết nên những dòng mã lệnh (code) để tạo ra một trí khôn giả lập, họ đang lặp lại hành động của Thiên Chúa khi Ngài nặn hình con người từ bụi đất? Hay họ đang liều lĩnh bước vào lãnh địa cấm kỵ của tháp Babel? Bài viết này sẽ không chỉ dừng lại ở bề mặt của hiện tượng, mà sẽ đi sâu vào bản thể luận của công nghệ dưới cái nhìn của Thần học Công giáo, từ sự quan phòng của Thiên Chúa, qua nguy cơ của tội lỗi, đến niềm hy vọng cứu chuộc trong kỷ nguyên số.

THẦN HỌC VỀ SỰ SÁNG TẠO VÀ CÔNG NGHỆ

“Tiến bộ là một phần trong kế hoạch của Chúa”

1. Con người: Kẻ quản gia của tiềm năng vũ trụ

Giáo hội Công giáo chưa bao giờ nhìn nhận khoa học kỹ thuật là kẻ thù của đức tin. Ngược lại, Hiến chế Gaudium et Spes (Vui mừng và Hy vọng) của Công đồng Vatican II đã khẳng định: khi con người nỗ lực lao động và phát minh, họ đang triển nở ý định của Tạo Hóa. Sự xuất hiện của AI, theo Tòa Thánh Vatican, “không phải là một sự kiện ngẫu nhiên nằm ngoài sự quan phòng, cũng chẳng phải là một quái thai của lịch sử”. Tại sao? Bởi vì nguyên liệu để tạo ra AI – từ silicon trong các vi mạch điện tử đến các quy luật logic toán học – đều đã hiện diện sẵn trong công trình tạo dựng của Chúa. Con người không sáng tạo ra cái gì từ “hư vô” (ex nihilo – đặc quyền của duy nhất Thiên Chúa), mà con người “khám phá và sắp xếp lại” những tiềm năng ẩn giấu trong vật chất.

Vì thế, trí tuệ nhân tạo, ở khía cạnh thuần túy nhất, là sự phản chiếu vinh quang của Thiên Chúa qua lăng kính trí tuệ con người. Khi một thuật toán giải quyết được một bài toán khó, khi một robot thực hiện được một ca phẫu thuật tinh vi, đó là lời ca tụng thầm lặng dâng lên Đấng đã ban cho con người khả năng tư duy tuyệt vời ấy.

2. Bản chất “Mở rộng” (Extension)

Như Đức Hồng y Víctor Manuel Fernández – Trưởng Ban Giáo lý Đức tin, và Đức Hồng y José Tolentino de Mendonça – Trưởng Ban Văn hóa và Giáo dục, đã định nghĩa một cách đầy triết lý: “Giống như bất kỳ công cụ nào, AI là sự mở rộng của sức mạnh con người.”

Định nghĩa này rất quan trọng để tránh hai thái cực sai lầm:

• Thần thánh hóa AI: Coi nó là một thực thể siêu việt, một vị thần mới (Deus ex machina) có thể giải quyết mọi đau khổ.
• Quỷ hóa AI: Coi nó là hiện thân của Antichrist, là sự xấu xa tự bản chất.

AI là “cánh tay nối dài”. Cái búa là sự mở rộng của nắm tay; kính viễn vọng là sự mở rộng của con mắt; và AI là sự mở rộng của bộ não. Nhưng chính ở đây, tính lưỡng diện (ambivalence) xuất hiện. Cánh tay nối dài có thể dùng để ôm ấp, nhưng cũng có thể dùng để bóp nghẹt từ xa. Bộ não được mở rộng có thể dùng để tìm ra phương thuốc chữa ung thư, nhưng cũng có thể dùng để thiết kế những chiến lược diệt chủng hoàn hảo. AI phóng đại (amplify) bản chất con người. Do đó, vấn đề của AI, xét cho cùng, là vấn đề của Nhân học (Anthropology).

BÓNG TỐI CỦA BABEL – KHI “CÔNG CỤ” MUỐN TRỞ THÀNH “CỨU CÁNH”

1. Sự cám dỗ “Sẽ trở nên như thần thánh” (Eritis sicut Deus)

Lịch sử cứu độ là một chuỗi những lần con người cố gắng vượt quá giới hạn thụ tạo của mình. Con rắn trong vườn địa đàng đã không dụ dỗ Eva bằng trái cây ngon ngọt, mà bằng lời hứa về quyền lực tri thức: “Mắt ông bà sẽ mở ra và ông bà sẽ biết thiện ác như thần thánh”.

Ngày nay, Big Data (Dữ liệu lớn) và Deep Learning (Học sâu) đang thì thầm vào tai nhân loại lời hứa tương tự. Chúng ta ảo tưởng rằng nếu thu thập đủ dữ liệu, chúng ta có thể tiên đoán tương lai, kiểm soát hành vi, và thậm chí xóa bỏ cái chết (transhumanism – chủ nghĩa siêu nhân bản).

Câu chuyện tháp Babel trong Sách Sáng Thế (St 11) là một hình ảnh tiên tri cho thời đại số. Người xưa có gạch và nhựa đường; người nay có mã nhị phân và mạng internet. Người xưa muốn xây tháp chạm trời để “làm rạng danh mình”; người nay muốn xây dựng một siêu trí tuệ để chứng minh con người không cần Chúa. Bi kịch của Babel không phải là sự sụp đổ của cái tháp, mà là sự hỗn loạn của ngôn ngữ. Ngày nay, nghịch lý thay, khi chúng ta có những công cụ dịch thuật tức thời bằng AI, sự hiểu biết và hiệp thông giữa người với người lại dường như rạn nứt hơn bao giờ hết. Chúng ta kết nối (connect) nhiều hơn, nhưng hiệp thông (communion) ít hơn.

2. Nguy cơ phi nhân hóa (Dehumanization)

Tài liệu của Vatican cảnh báo: “Trong khi khả năng tương lai của nó không thể dự đoán, hành động quá khứ của nhân loại cung cấp những cảnh báo rõ ràng.” AI hoạt động dựa trên xác suất và thống kê. Đối với máy móc, con người là một tập hợp các điểm dữ liệu (data points). Nhưng con người, theo nhãn quan Kitô giáo, là một “mầu nhiệm” (mystery).

• Một thuật toán tuyển dụng có thể loại hồ sơ của một người vì quá khứ lầm lỗi, nhưng nó không hiểu được sự “sám hối” và “nỗ lực vươn lên”.
• Một hệ thống tư pháp AI có thể tuyên án dựa trên xác suất tái phạm, nhưng nó không biết đến “lòng thương xót”.
• Một robot chăm sóc có thể đo nhịp tim, nhưng không thể thấu cảm nỗi cô đơn của người già.

Nếu chúng ta giao phó những quyết định quan trọng về phận người cho máy móc, chúng ta đang phạm tội “thờ ngẫu tượng”, đặt sản phẩm của tay mình lên trên hình ảnh của Thiên Chúa. Sự vô cảm của máy móc, nếu không được kiểm soát, sẽ lây lan và làm “đông cứng” trái tim con người.

ĐẠO ĐỨC TRONG THUẬT TOÁN (ALGOR-ETHICS)

“Sự thật sẽ giải phóng anh em” (Ga 8,32)

1. Cuộc chiến về Sự Thật và Deepfake

Thiên Chúa là Chân, Thiện, Mỹ. Ma quỷ là “cha của sự gian dối”. Trong kỷ nguyên AI, ranh giới giữa thật và giả đang bị xóa nhòa một cách đáng sợ. Công nghệ Deepfake có thể tạo ra khuôn mặt, giọng nói, và hành động của một người mà người đó chưa từng làm. Điều này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là một khủng hoảng luân lý trầm trọng.

• Nó đe dọa danh dự và nhân phẩm con người (Điều răn thứ 8: Chớ làm chứng gian).
• Nó gieo rắc sự nghi ngờ và hỗn loạn trong xã hội.
• Nó làm suy yếu niềm tin vào các bằng chứng thực tế.

Người Kitô hữu có trách nhiệm lương tâm cực lớn trước vực thẳm này. Chúng ta không được phép sử dụng AI để đánh bóng tên tuổi giả tạo, để bôi nhọ đối thủ, hay lan truyền tin giả (fake news). Hơn thế nữa, chúng ta phải là những “người kiểm chứng sự thật”, dùng sự phân định của Thánh Thần để tách biệt lúa và cỏ lùng trong cánh đồng thông tin.

2. Công bằng xã hội và “Quyền ưu tiên cho người nghèo”

Giáo huấn Xã hội của Giáo hội luôn nhấn mạnh “Quyền ưu tiên cho người nghèo”. AI đang tạo ra sự thịnh vượng khổng lồ, nhưng ai là người hưởng lợi? Nếu AI chỉ giúp các tập đoàn công nghệ (Big Tech) trở nên giàu có hơn, kiểm soát dữ liệu của hàng tỷ người, trong khi đẩy hàng triệu lao động phổ thông vào cảnh thất nghiệp và bần cùng, thì đó là một cấu trúc tội lỗi (structural sin). Công nghệ phải phục vụ cho công ích (Bonum Commune). Trách nhiệm của các nhà lập pháp, các nhà kinh doanh Công giáo là đảm bảo rằng AI không tạo ra một tầng lớp “vô dụng” (useless class) mới, mà phải được dùng để:

• Phân phối tài nguyên công bằng hơn.
• Giúp người khuyết tật hòa nhập cộng đồng.
• Đưa giáo dục và y tế đến những vùng xa xôi nhất.

LINH ĐẠO CỦA NGƯỜI KITÔ HỮU TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Thổi hồn vào máy móc – Sứ mạng của người Mục tử thời đại mới

1. Từ “người sử dụng” đến “người đồng hành khôn ngoan”

Chúng ta không thể chối bỏ AI, cũng không thể chạy trốn vào sa mạc để tránh né nó. Sứ mạng của chúng ta là “ở trong thế gian nhưng không thuộc về thế gian”. Đức Hồng y Tolentino de Mendonça nhắc nhở về sự khiêm tốn. Sự khiêm tốn ở đây là nhận ra giới hạn của công nghệ. AI có thể trả lời câu hỏi “Làm thế nào?” (How), nhưng nó không bao giờ trả lời được câu hỏi “Tại sao?” (Why) và “Để làm gì?” (For what purpose). Chỉ có con người, với lương tâm và đức tin, mới có thể cung cấp ý nghĩa cho dữ liệu. Chúng ta phải là những người “thổi hồn” vào công nghệ, định hướng cho các thuật toán bằng các giá trị Tin Mừng: Bác ái, Hy sinh, Tha thứ và Hiệp nhất.

2. Canh tân đời sống cầu nguyện và mục vụ

Trong một thế giới ồn ào của các thông báo (notifications), sự thinh lặng trở nên xa xỉ nhưng cần thiết hơn bao giờ hết. Người Kitô hữu cần tìm lại sự kết nối trực tiếp với Thiên Chúa, một kết nối không qua trung gian Wi-Fi. Tuy nhiên, không gian số cũng là một “lục địa mới” cần truyền giáo. Các linh mục, tu sĩ và giáo dân được mời gọi hiện diện trên mạng xã hội không phải để “câu like”, mà để trở thành những chứng nhân. Một lời an ủi chân thành, một câu Kinh Thánh đúng lúc, một sự phản biện ôn hòa trước sự dữ… đó là cách chúng ta “rửa tội” cho văn hóa số.

3. Giáo dục lương tâm cho thế hệ trẻ

Thách thức lớn nhất nằm ở giáo dục. Con cái chúng ta lớn lên với iPad trước khi biết cầm tràng hạt. Giáo hội và gia đình phải giáo dục cho người trẻ một “lương tâm số” (digital conscience). Biết dừng lại trước một nút “Share” (chia sẻ) để tự hỏi: Điều này có thật không? Điều này có gây tổn thương ai không? Điều này có làm vinh danh Chúa không?

NIỀM HY VỌNG KHÔNG AI LẤY MẤT ĐƯỢC

Chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử vĩ đại và đầy rủi ro. AI là một con dao hai lưỡi sắc bén nhất mà con người từng chế tạo. Nhưng với cái nhìn đức tin, chúng ta không sợ hãi. Chúng ta tin rằng, Đức Kitô là Alpha và Omega, là Khởi Nguyên và Tận Cùng của lịch sử. Không một thuật toán nào, dù phức tạp đến đâu, có thể nằm ngoài quyền năng tể trị của Ngài. Sự cứu rỗi nhân loại không đến từ một bản nâng cấp phần mềm, không đến từ sự bất tử kỹ thuật số (digital immortality), mà đến từ Thập Giá và sự Phục Sinh.

Máy móc có thể tính toán, nhưng chỉ con người mới biết khóc. Máy móc có thể mô phỏng nụ cười, nhưng chỉ con người mới biết hân hoan. Máy móc có thể lưu trữ dữ liệu, nhưng chỉ con người mới có ký ức của con tim. Và quan trọng nhất, máy móc không có linh hồn để được cứu rỗi, nhưng con người thì có.

Chính vì thế, thái độ của người Công giáo trước AI là: Tỉnh thức nhưng Hy vọng. Chúng ta đón nhận công nghệ như một ân huệ và một trách nhiệm, sử dụng nó để xoa dịu nỗi đau, để loan báo Tin Mừng, và để xây dựng một nền văn minh tình thương. Chúng ta kiên quyết từ chối để công nghệ biến mình thành nô lệ, và luôn khẳng định quyền tối thượng của con người và Thiên Chúa trên mọi máy móc.

LỜI NGUYỆN CHO KỶ NGUYÊN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Lạy Thiên Chúa là Đấng Sáng Tạo muôn loài và là Nguồn Trí Tuệ Vô Cùng, Ngài đã ban cho con người vinh dự được chia sẻ quyền năng sáng tạo, Để qua bàn tay và khối óc, chúng con tiếp tục hoàn thiện trần gian này.

Hôm nay, trước sự trỗi dậy của những trí tuệ do tay người phàm làm ra, Xin ban cho chúng con Thần Khí của sự Khôn Ngoan và Phân Định. Xin đừng để chúng con bị lóa mắt bởi ánh hào quang của công nghệ, Đến mức quên đi ánh sáng rạng ngời của Nhan Thánh Chúa.

Xin gìn giữ chúng con khỏi thói kiêu ngạo của tháp Babel, Khỏi ảo tưởng muốn thay thế Chúa bằng những thuật toán vô hồn. Xin dạy chúng con biết dùng Trí tuệ Nhân tạo để phục vụ người nghèo, Để chữa lành bệnh tật, để kết nối yêu thương, Và để bảo vệ phẩm giá thiêng liêng của từng con người.

Xin thánh hóa không gian kỹ thuật số, Biến những dòng mã lệnh khô khan thành những nốt nhạc ca tụng Chúa. Và xin cho chúng con luôn nhớ rằng, Dù khoa học có tiến xa đến đâu, Chỉ có Tình Yêu của Ngài là vĩnh cửu, Và chỉ có Trái Tim Con Chúa là nơi nương náu cuối cùng của nhân loại.

Chúng con cầu xin, nhờ Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng con. Amen.

Lm. Anmai, CSsR

 

 

CHUYÊN KHẢO: SỨ MẠNG BẢO VỆ “IMAGO DEI” TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN

SUY TƯ VỀ QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC GIÁO HOÀNG LÊÔ XIV ĐỐI VỚI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ TƯƠNG LAI NHÂN LOẠI

DẤU CHỈ CỦA THỜI ĐẠI VÀ NGÃ RẼ CỦA LỊCH SỬ

Trong dòng chảy cuồn cuộn và vô tận của lịch sử cứu độ, nhân loại đã từng bước qua nhiều cuộc cách mạng: từ nông nghiệp đến công nghiệp, từ hơi nước đến điện khí hóa. Tuy nhiên, chưa bao giờ con người lại đứng trước một ngã rẽ mang tính hiện sinh, vừa kỳ vĩ tráng lệ lại vừa đầy rẫy những nguy cơ tiềm ẩn mang tính hủy diệt như trong kỷ nguyên kỹ thuật số hiện nay. Đây là thời đại mà Trí tuệ Nhân tạo (AI) không còn là những câu chuyện viễn tưởng, mà đang trỗi dậy như một “thế lực” (power) có khả năng tái định hình căn bản cấu trúc kinh tế, văn hóa, chính trị, và đáng sợ hơn cả: tái định hình chính bản tính của con người.

Giữa bối cảnh đầy biến động và xáo trộn ấy, tiếng nói của Đức Giáo hoàng Lêô XIV vang lên không chỉ như một vị lãnh đạo tôn giáo, mà như một ngôn sứ của thời đại mới. Tiếng nói ấy vang lên như một hồi chuông cảnh tỉnh giữa đêm dài của sự mê ngủ công nghệ. Ngài không khước từ sự tiến bộ, bởi Giáo hội luôn nhìn nhận trí tuệ con người là sự phản chiếu vinh quang Thiên Chúa. Nhưng Ngài lên tiếng để soi rọi ánh sáng của Tin Mừng vào những “hang cùng ngõ hẻm” của thế giới số (digital world), những nơi mà ánh sáng lương tri đang có nguy cơ bị che khuất bởi bóng tối của những thuật toán vô hồn. Đối với Đức Lêô XIV, sự bùng nổ của AI là một “dấu chỉ của thời đại” (Sign of the times) đòi hỏi một sự phân định thiêng liêng (spiritual discernment) ở cấp độ cao nhất.

NHÂN HỌC KITÔ GIÁO VÀ BẢN CHẤT CỦA TRÍ TUỆ

1.1. Trí Tuệ: Ân Ban hay Công Cụ?

Khởi đi từ nền tảng nhân học Kitô giáo vững chắc, Đức Giáo hoàng Lêô XIV xác quyết một chân lý ngàn đời: Trí tuệ, tự bản chất, là một ân ban cao quý (donum) mà Thiên Chúa Tạo Hóa đã trao tặng riêng cho con người. Đó là dấu ấn để con người được gọi là “con cái Sự Sáng”, được mời gọi cộng tác vào công trình Sáng Tạo (Co-creators), làm chủ trái đất và tôn vinh Đấng Tối Cao. Trí tuệ con người không chỉ là khả năng tính toán (computation), mà là khả năng chiêm nghiệm (contemplation), khả năng nhận biết Chân – Thiện – Mỹ.

1.2. Nguy cơ của sự “Nhân tạo hóa” (Artificialization)

Tuy nhiên, Đức Giáo hoàng cảnh báo về một sự đứt gãy hữu thể học nghiêm trọng. Khi trí tuệ được “nhân tạo hóa”, tức là khi khả năng xử lý thông tin bị tách rời hoàn toàn khỏi lương tâm (conscience), khỏi khả năng rung cảm (empathy) và lòng trắc ẩn (compassion), nó biến đổi từ một ân ban thành một “con dao hai lưỡi”.

• Trí tuệ máy móc: Hoạt động dựa trên xác suất, dữ liệu và logic nhị phân lạnh lùng.
• Trí tuệ nhân bản: Hoạt động dựa trên tình yêu, luân lý, kinh nghiệm đau khổ và niềm hy vọng.

Sự nguy hiểm nằm ở chỗ con người bắt đầu định nghĩa lại bản thân theo tiêu chuẩn của máy móc. Đức Lêô XIV lo ngại rằng chúng ta đang tiến tới một xã hội nơi “tốc độ xử lý” được coi trọng hơn “chiều sâu suy tư”, và “kết quả tối ưu” được đặt cao hơn “quy trình đạo đức”.

PHẨM GIÁ LAO ĐỘNG VÀ CÔNG LÝ XÃ HỘI TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

2.1. Phẩm giá không thể thay thế của con người

Trong cái nhìn của Đức Lêô XIV, phẩm giá con người không phải là một khái niệm triết học trừu tượng, mà là hiện thực sống động nơi mỗi khuôn mặt, mỗi số phận, mỗi giọt mồ hôi. Ngài đặc biệt hướng về những người lao động đang đứng trước nguy cơ bị gạt ra bên lề xã hội (marginalized) bởi sự thay thế tàn nhẫn của tự động hóa.

Tiếp nối tinh thần của các vị tiền nhiệm, đặc biệt là thông điệp Rerum Novarum (Tân Sự) của Đức Lêô XIII, Đức Lêô XIV tái khẳng định: Giá trị của lao động không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế (economic output) hay sản lượng (productivity). Lao động là phương thế để con người:

1. Hoàn thiện bản thân (Self-fulfillment).
2. Xây dựng cộng đồng (Community building).
3. Tham gia vào sự quan phòng của Thiên Chúa (Divine Providence).

2.2. Sự nô lệ mới của Thuật toán

Khi AI được đưa vào để tối ưu hóa năng suất mà thiếu đi những rào chắn đạo đức (ethical guardrails), nó biến con người thành những “nô lệ của thuật toán”. Trong các nhà máy thông minh hay các nền tảng giao hàng công nghệ, con người bị giám sát từng giây, bị đánh giá bởi các chỉ số KPI vô cảm, nơi mà giá trị của một nhân vị bị quy giản (reductionism) thành những con số thống kê lạnh lùng.

2.3. Hố sâu ngăn cách bất công

Công lý xã hội đòi hỏi sự công bằng trong việc phân phối lợi ích của AI. Đức Giáo hoàng cảnh báo về sự hình thành của một tầng lớp “tinh hoa kỹ trị” (technocratic elite) – những người nắm giữ dữ liệu và thuật toán, trong khi đại đa số nhân loại trở thành “dân nghèo dữ liệu” (data-poor). Điều này làm sâu sắc thêm hố sâu ngăn cách giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển, tạo ra một dạng “thực dân hóa kỹ thuật số” (digital colonization) mới.

MỐI NGUY HẠI CHO THẾ HỆ TƯƠNG LAI – CỐT LÕI CỦA SỰ THAO THỨC

Đây chính là điểm nhấn sâu sắc, đau đáu và đầy trăn trở nhất trong tư tưởng của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Ngài nhìn thấy một “cuộc khủng hoảng thầm lặng” đang diễn ra trong tâm trí của trẻ em.

3.1. Tính dẻo của não bộ (Neuroplasticity) và sự tấn công của AI

Với sự nhạy bén của một nhà thần học am hiểu khoa học, Đức Giáo hoàng chỉ ra rằng não bộ trẻ em có tính dẻo rất cao. Đây là giai đoạn vàng để hình thành nhân cách và trí tuệ, nhưng cũng là giai đoạn dễ bị tổn thương nhất.

• Cơ chế gây nghiện: Các thuật toán AI của mạng xã hội, trò chơi điện tử được thiết kế dựa trên cơ chế Dopamine, tạo ra những vòng lặp gây nghiện (addictive loops) không khác gì ma túy.
• Sự xói mòn khả năng tập trung: Việc tiếp xúc quá sớm với luồng thông tin nhanh, ngắn, kích thích liên tục làm trẻ mất đi khả năng “tập trung sâu” (deep focus) – điều kiện tiên quyết của tư duy triết học và cầu nguyện.

3.2. Sự “Thuê ngoài” (Outsourcing) nhận thức

Đức Giáo hoàng dùng thuật ngữ “thuê ngoài nhận thức” để cảnh báo về một hiện tượng nguy hiểm:

• Trí nhớ: Khi mọi thứ có thể Google hoặc hỏi ChatGPT, não bộ trẻ ngưng nỗ lực ghi nhớ, dẫn đến sự teo tóp của vùng hồi hải mã (hippocampus).
• Định hướng: Khi quá phụ thuộc vào GPS và bản đồ số, khả năng định hướng không gian tự nhiên bị suy giảm.
• Cảm xúc: Khi AI gợi ý cảm xúc, gợi ý câu trả lời, trẻ mất dần khả năng tự vấn và diễn đạt nội tâm.

Ngài gọi đây là sự “tước đoạt nhân tính một cách tinh vi và êm ái”. Chúng ta đang tạo ra một thế hệ “thông thái về dữ liệu nhưng nghèo nàn về sự khôn ngoan” (data-rich but wisdom-poor).

3.3. Cái chết của sự “Kinh ngạc” (Wonder)

Triết học và Đức tin đều bắt đầu từ sự “kinh ngạc” trước mầu nhiệm cuộc sống. Nhưng khi mọi câu trả lời đều có sẵn trong tích tắc, khi mọi nhu cầu giải trí đều được thuật toán “dâng tận miệng”, không gian cho sự tò mò, cho sự thắc mắc siêu hình sẽ bị bóp nghẹt. Trẻ em mất đi khả năng đối diện với sự buồn chán (boredom) – vốn là mảnh đất màu mỡ để trí tưởng tượng và sự sáng tạo nảy mầm.

ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN (ALGOR-ETHICS) VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC “ÔNG LỚN”

4.1. Lợi nhuận và Phẩm giá

Đức Giáo hoàng Lêô XIV không ngần ngại lên tiếng trước các tập đoàn công nghệ khổng lồ (Big Tech). Ngài khẳng định: Lợi nhuận không bao giờ được phép đặt cao hơn phẩm giá con người. Ngài kêu gọi thiết lập một nền “Đạo đức thuật toán” (Algor-ethics), bao gồm:

• Tính minh bạch (Transparency): Các thuật toán nhắm vào trẻ em phải được công khai cơ chế hoạt động.
• Tính giải trình (Accountability): Các công ty phải chịu trách nhiệm nếu sản phẩm AI của họ gây ra trầm cảm, rối loạn lo âu hay lệch lạc hành vi ở trẻ.

4.2. Bảo vệ “Thánh địa” tâm hồn trẻ thơ

Ngài nhắc nhở: Mỗi đứa trẻ là một quà tặng linh thiêng. Bất cứ ai gây cớ vấp phạm cho “một trong những kẻ bé mọn này” bằng những thuật toán độc hại, thao túng tâm lý (psychological manipulation) để trục lợi, đều phải chịu trách nhiệm nặng nề trước lương tâm và trước phán xét công thẳng của Thiên Chúa.

Sự phát triển thần kinh của trẻ em không phải là phòng thí nghiệm (lab rat) cho các mô hình AI thử nghiệm. Đó là một “thánh địa” (sanctuary) cần được bảo vệ bằng tất cả sự kính trọng.

SUY TƯ THẦN HỌC – TỪ NHẬP THỂ ĐẾN “NGỘ ĐẠO MỚI”

5.1. Mầu nhiệm Nhập Thể làm chuẩn mực

Đức Giáo hoàng mời gọi chúng ta nhìn vào Mầu nhiệm Nhập Thể (Incarnation). Thiên Chúa đã làm người, đã có một tuổi thơ, đã lớn lên về “thân thế, ân sủng và khôn ngoan”. Sự phát triển tự nhiên, từ từ, qua tương tác thực tế là khuôn mẫu cho mọi sự giáo dục.

• Việc đốt cháy giai đoạn bằng công nghệ là đi ngược lại quy luật tự nhiên.
• Việc thay thế tương tác “mặt đối mặt” (face-to-face) bằng tương tác ảo là một sự chối bỏ tính xác thể (corporeality) của Kitô giáo.

5.2. Nguy cơ của Thuyết Ngộ Đạo mới (Neo-Gnosticism)

Ngài cảnh báo AI có thể tạo ra một dạng tà giáo mới: Thuyết Ngộ Đạo kỹ thuật số.

• Con người tin rằng mình có thể được cứu rỗi, được hoàn thiện chỉ nhờ vào tri thức (dữ liệu) và công nghệ.
• Họ chối bỏ sự cần thiết của Ân sủng, của sự hy sinh, của đau khổ và lòng bác ái.
• Họ mơ về sự bất tử kỹ thuật số, tách rời linh hồn khỏi thể xác.

Nhiệm vụ của Giáo hội là giúp thế hệ trẻ nhận ra: Dù AI có thông minh đến đâu, nó không bao giờ có “linh hồn”, không biết khóc, không biết rung cảm trước cái đẹp, và quan trọng nhất: AI không bao giờ biết cầu nguyện.

LỜI MỜI GỌI HÀNH ĐỘNG VÀ NIỀM HY VỌNG

6.1. Chuyển đổi sinh thái kỹ thuật số toàn diện

Đức Giáo hoàng không kêu gọi đập bỏ máy móc (như phong trào Luddite), mà kêu gọi một sự “chuyển đổi sinh thái toàn diện”.

• Thiết lập “Vùng Xanh” (Green Zones): Gia đình và nhà trường cần có những không gian và thời gian “phi công nghệ”, nơi trẻ em được tiếp xúc với thiên nhiên, nghệ thuật và sự thinh lặng.
• Giáo dục Lương tâm: Giáo dục Công giáo phải tiên phong trong việc đào tạo bản lĩnh phân định. Trẻ em cần được dạy để trở thành “người chủ” của công nghệ, sử dụng nó để vinh danh Chúa, chứ không phải nô lệ của nó.

6.2. Hiệp ước giáo dục toàn cầu

Ngài mời gọi một sự liên đới: Gia đình, Nhà trường, Giáo hội và Chính phủ phải ký kết một “Hiệp ước giáo dục” mới. Mục tiêu là xây dựng một môi trường AI nhân văn (human-centric), tôn trọng các giá trị luân lý phổ quát.

6.3. Niềm hy vọng Kitô giáo

Kết thúc bài phân tích, quan điểm của Đức Giáo hoàng Lêô XIV không mang màu sắc bi quan yếm thế. Trái lại, nó tràn đầy niềm hy vọng. Ngài tin vào sức mạnh của Chúa Thánh Thần – Đấng luôn đổi mới mặt địa cầu. Nhưng niềm hy vọng phải đi đôi với sự tỉnh thức. Bảo vệ trí tuệ và tâm hồn trẻ em trước AI chính là bảo vệ “đất thánh” nơi Thiên Chúa gieo mầm ơn gọi.

Chúng ta, những người làm cha mẹ, những nhà giáo dục, hãy trở về với vai trò người “giữ vườn” (gardener) của mình. Hãy vun trồng để những mầm non tương lai lớn lên trong sự tự do đích thực của con cái Chúa, biết dùng công nghệ để phục vụ sự sống, để xây dựng nền văn minh tình thương, chứ không để sự sống bị công nghệ nuốt chửng.

Đó chính là con đường dẫn đến một tương lai công bằng, nhân ái và thánh thiện mà Giáo hội hằng mong ước và cầu nguyện.

Lm. Anmai, CSsR