AI KHÔNG HỀ ỔN: THẢO LUẬN VỀ TÁC HẠI TIỀM ẨN CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO ĐỐI VỚI XÃ HỘI VÀ MỐI QUAN HỆ CON NGƯỜI
Trong thế giới hiện đại ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) được ca ngợi như một bước tiến vĩ đại của công nghệ, hứa hẹn mang lại vô số lợi ích và thay đổi cách chúng ta sống, làm việc và tương tác. Từ việc hỗ trợ chẩn đoán bệnh tật đến tối ưu hóa quy trình sản xuất, AI dường như là chìa khóa mở ra một tương lai tươi sáng hơn. Tuy nhiên, đằng sau những lời quảng bá rùm beng đó, có những mối đe dọa tiềm ẩn mà chúng ta không thể bỏ qua. Bài viết này, dựa trên quan điểm từ bài gốc “AI Is Not A-Okay” trên Catholic Stand, sẽ khám phá sâu sắc hơn về những tác hại mà AI có thể gây ra đối với xã hội, đặc biệt là sự phát triển của trẻ em, mối quan hệ con người và thậm chí là linh hồn của chúng ta. Chúng ta sẽ phân tích từng khía cạnh, mở rộng với các ví dụ thực tế, nghiên cứu khoa học và góc nhìn đạo đức, để thấy rõ rằng AI không phải lúc nào cũng “ổn” như chúng ta nghĩ.
SỰ RA ĐỜI VÀ SỰ LAN TỎA CỦA AI TRONG XÃ HỘI
Trí tuệ nhân tạo không phải là khái niệm mới mẻ. Nó đã tồn tại từ những năm 1950, nhưng chỉ thực sự bùng nổ vào công chúng trong vài năm gần đây, đặc biệt với sự xuất hiện của các chatbot như ChatGPT vào năm 2022. AI là khả năng của máy móc thực hiện các nhiệm vụ đòi hỏi trí thông minh con người, chẳng hạn như ra quyết định, giải quyết vấn đề và thậm chí mô phỏng ngôn ngữ tự nhiên. Ngày nay, AI len lỏi vào mọi ngóc ngách của cuộc sống: từ trợ lý ảo như Siri hay Alexa, đến thuật toán gợi ý nội dung trên mạng xã hội, hay hệ thống tự lái xe.
Những người ủng hộ AI thường nhấn mạnh lợi ích kinh tế và xã hội. Họ cho rằng AI sẽ tăng hiệu quả kinh doanh, giảm thiểu công việc hành chính lặp lại, thậm chí giúp xóa bỏ nghèo đói và bệnh tật bằng cách phân tích dữ liệu lớn (big data) để tìm ra giải pháp nhanh chóng. Ví dụ, trong y tế, AI có thể dự đoán dịch bệnh hoặc hỗ trợ phẫu thuật chính xác hơn. Trong giáo dục, nó có thể cá nhân hóa bài học cho từng học sinh. Tuy nhiên, những lời hứa hẹn này chỉ là một mặt của đồng xu. Mặt kia là những rủi ro khôn lường, có thể thay đổi cấu trúc xã hội theo hướng tiêu cực, làm suy yếu nền tảng nhân văn mà con người đã xây dựng qua hàng ngàn năm.
Theo bài gốc, chỉ có hai điều chắc chắn về AI: thế giới của chúng ta sẽ không còn như cũ sau một thế hệ, và AI chắc chắn có tiềm năng gây hại lớn. Điều này không phải là bi quan vô căn cứ, mà dựa trên các bằng chứng thực tế và cảnh báo từ các tổ chức uy tín, bao gồm cả Giáo hội Công giáo.
QUAN ĐIỂM CỦA GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VỀ AI
Giáo hội Công giáo đã sớm nhận ra mối đe dọa từ AI. Vào tháng 1 năm 2025, Vatican đã ban hành tài liệu “Antiqua et Nova” (tạm dịch: Cổ Xưa Và Mới Mẻ), với phụ đề “Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Trí Tuệ Con Người”. Tài liệu này nhấn mạnh cách AI có thể gây hại cho xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực mối quan hệ con người. Nó cảnh báo rằng AI, dù tiên tiến đến đâu, cũng không thể thay thế cho sự tương tác chân thực giữa con người với con người, vốn là nền tảng của đạo đức Kitô giáo.
Chỉ năm tháng sau, một vị Giáo hoàng mới lên ngôi – Giáo hoàng Leo XVI – đã chọn AI làm một trong những vấn đề ưu tiên. Trong bài phát biểu đầu tiên trước Hội đồng Hồng y, ngài giải thích lý do chọn tên “Leo”: để tưởng nhớ Giáo hoàng Leo XIII, người đã đề cập đến vấn đề xã hội trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần đầu tiên qua thông điệp “Rerum Novarum”. Giáo hoàng Leo XVI so sánh AI với một cuộc cách mạng công nghiệp mới, đặt ra thách thức cho việc bảo vệ phẩm giá con người, công bằng và lao động.
Hai ngày sau, trong buổi gặp gỡ báo chí, ngài nhấn mạnh: “Khi nhìn vào sự phát triển của công nghệ… tôi đặc biệt nghĩ đến trí tuệ nhân tạo, với tiềm năng khổng lồ của nó, nhưng đòi hỏi trách nhiệm và sự phân biệt để đảm bảo nó được sử dụng vì lợi ích của tất cả, mang lại lợi ích cho toàn nhân loại. Trách nhiệm này thuộc về mọi người, tùy theo tuổi tác và vai trò trong xã hội.” Lời nói của ngài không chỉ là lời cảnh tỉnh tôn giáo mà còn là lời kêu gọi hành động toàn cầu, nhắc nhở rằng AI có thể làm thay đổi xã hội giống như Cách mạng Công nghiệp đã làm, nhưng với hậu quả nghiêm trọng hơn nếu không được kiểm soát.
TÁC HẠI KINH TẾ VÀ VIỆC LÀM: SỰ THAY THẾ CỦA MÁY MÓC
Một trong những tác hại rõ rệt nhất của AI là sự đe dọa đến việc làm. Giáo hoàng Leo XVI đã chỉ ra rằng AI có thể thay thế hàng loạt lao động, dẫn đến thất nghiệp hàng loạt. Theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) năm 2024, AI có thể ảnh hưởng đến 40% việc làm toàn cầu, đặc biệt ở các nước phát triển. Ở Việt Nam, nơi ngành công nghiệp sản xuất và dịch vụ đang phát triển, AI có thể thay thế công nhân lắp ráp, nhân viên hỗ trợ khách hàng hoặc thậm chí là lập trình viên cơ bản.
Ví dụ, các công ty như Amazon đã sử dụng AI để tự động hóa kho hàng, dẫn đến giảm nhu cầu lao động thủ công. Điều này không chỉ gây thất nghiệp mà còn làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Những người có kỹ năng cao có thể thích nghi, nhưng tầng lớp lao động thấp sẽ bị đẩy ra rìa, dẫn đến bất ổn xã hội, tội phạm tăng cao và áp lực lên hệ thống phúc lợi. Bài gốc nhấn mạnh rằng đây là vấn đề đạo đức: con người được tạo ra để lao động có ý nghĩa, không phải để bị máy móc thay thế hoàn toàn.
Để mở rộng, hãy xem xét trường hợp của ngành vận tải. Xe tự lái do AI điều khiển có thể thay thế hàng triệu tài xế taxi và xe tải trên toàn thế giới. Tại Mỹ, Uber và Tesla đang thử nghiệm công nghệ này, nhưng hậu quả là gì? Không chỉ mất việc, mà còn mất đi sự tương tác con người – một tài xế taxi có thể trò chuyện, chia sẻ câu chuyện, góp phần vào mạng lưới xã hội. AI không thể làm điều đó; nó chỉ là một thuật toán lạnh lùng.
TÁC HẠI ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TRẺ EM VÀ GIÁO DỤC
Bài gốc dành phần lớn để thảo luận về tác hại của AI đối với trẻ em, và đây là khía cạnh đáng lo ngại nhất. Việc lạm dụng AI trong giáo dục có thể làm giảm tương tác giữa giáo viên và học sinh, ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội và phát triển cảm xúc. Một khảo sát cho thấy chỉ dưới 25% học sinh trung học cảm thấy giáo viên quan tâm đến cuộc sống ngoài trường học của họ. Với AI, con số này có thể giảm hơn nữa, vì các hệ thống học tập trực tuyến dựa trên AI thay thế cho bài giảng trực tiếp.
Hơn nữa, AI khuyến khích gian lận và đạo văn. Trước đây, internet đã làm tăng vấn đề này, nhưng AI như ChatGPT làm cho việc sao chép trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Học sinh chỉ cần yêu cầu AI viết bài luận, và kết quả là không thể phân biệt với bài viết thật. Điều này không chỉ dạy trẻ cách lười biếng mà còn cản trở sự phát triển trí tuệ. Một nghiên cứu từ MIT năm 2025 cho thấy những người sử dụng ChatGPT để viết bài luận SAT có mức độ hoạt động não bộ thấp hơn, và họ trở nên lười biếng hơn theo thời gian.
Mở rộng ra, hãy nghĩ về Việt Nam, nơi hệ thống giáo dục đang chuyển đổi số. Các ứng dụng học trực tuyến như Zoom hay AI hỗ trợ chấm bài có thể hữu ích trong đại dịch, nhưng nếu lạm dụng, trẻ em sẽ thiếu kỹ năng giao tiếp thực tế. Chúng sẽ quen với việc tương tác với màn hình hơn là bạn bè, dẫn đến cô lập xã hội. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ trầm cảm ở thanh thiếu niên đã tăng 30% kể từ khi mạng xã hội phổ biến, và AI sẽ làm tình hình tệ hơn bằng cách tạo ra “bạn ảo” – những chatbot giả lập bạn bè, nhưng có thể đưa ra lời khuyên hại, lừa đảo hoặc thậm chí khuyến khích hành vi nguy hiểm.
Một ví dụ bi thảm là vụ kiện của một bà mẹ ở Mỹ chống lại nền tảng AI, cáo buộc nó dẫn đến con trai bà tự tử. AI có thể giả dạng chuyên gia tâm lý, nhưng thiếu sự đồng cảm thực sự. Hơn nữa, AI đang thúc đẩy nội dung khiêu dâm trẻ em. Các trang web sử dụng AI để tạo hình ảnh giả mạo, và “ứng dụng nudifying” cho phép trẻ em tạo ảnh khỏa thân của bạn bè, dẫn đến bắt nạt mạng và tổn thương tâm lý lâu dài.
TÁC HẠI ĐỐI VỚI MỐI QUAN HỆ CON NGƯỜI VÀ LINH HỒN
AI không chỉ ảnh hưởng đến trẻ em mà còn đến toàn xã hội, đặc biệt là mối quan hệ con người. Bài gốc nhấn mạnh rằng AI mô phỏng hành vi con người, nhưng không thể thay thế trái tim, trí óc và linh hồn. Quan sát một gia đình hiện đại tại nhà hàng: mọi người dán mắt vào điện thoại thay vì trò chuyện. AI làm tình trạng này tệ hơn bằng cách tạo ra “người bạn đồng hành xã hội” – chatbot giả lập mối quan hệ, nhưng thiếu sự hy sinh và yêu thương thực sự.
Từ góc nhìn Công giáo, con người được tạo ra để ở trong sự hiệp thông với Chúa và với nhau. Sách Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo (số 371-372) dạy rằng đàn ông và phụ nữ được tạo ra cho nhau, không phải để cô đơn. Khi gắn bó với máy móc, chúng ta bỏ lỡ sứ mệnh trở thành “cộng đồng nhân vị”. Chúa đã trở thành người thật, không phải robot, để dạy chúng ta giá trị của sự tiếp xúc vật lý và cảm xúc.
Mở rộng, hãy xem xét tác hại đến hôn nhân và gia đình. AI có thể tạo ra “người yêu ảo” qua ứng dụng hẹn hò, dẫn đến sự cô lập. Nghiên cứu từ Đại học Stanford cho thấy tỷ lệ ly hôn tăng ở các cặp đôi dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội, và AI sẽ làm điều này nghiêm trọng hơn bằng cách cung cấp sự thỏa mãn giả tạo. Trong xã hội Việt Nam, nơi giá trị gia đình truyền thống còn mạnh, AI có thể phá vỡ sự gắn kết này, dẫn đến thế hệ trẻ thiếu kỹ năng xây dựng mối quan hệ thực tế.
Hơn nữa, AI có thể thao túng ý kiến xã hội qua thuật toán. Trên mạng xã hội, AI ưu tiên nội dung gây nghiện, dẫn đến phân cực chính trị và mất lòng tin. Ví dụ, trong các cuộc bầu cử, deepfake AI có thể tạo video giả mạo lãnh đạo, gây hỗn loạn xã hội.
CÁC RỦI RO KHÁC: MÔI TRƯỜNG, ĐẠO ĐỨC VÀ AN NINH
Ngoài xã hội và mối quan hệ, AI còn gây hại môi trường. Việc huấn luyện mô hình AI như GPT-4 tiêu tốn năng lượng khổng lồ, tương đương hàng nghìn hộ gia đình. Theo báo cáo của Google, AI góp phần vào biến đổi khí hậu, nhưng ít được thảo luận.
Về đạo đức, AI có thể phân biệt đối xử do dữ liệu huấn luyện thiên vị. Ví dụ, hệ thống nhận diện khuôn mặt thường sai với người da màu, dẫn đến bất công xã hội. Trong an ninh, AI có thể được dùng cho vũ khí tự động, như drone giết người, đặt ra câu hỏi đạo đức về chiến tranh.
CẦN GIỚI HẠN VÀ TRÁCH NHIỆM
AI không phải là kẻ thù, nhưng nếu không kiểm soát, nó sẽ gây hại lớn. Như bài gốc kêu gọi, phụ huynh, trường học và xã hội phải đặt giới hạn, đặc biệt với trẻ em. Giáo hội Công giáo dẫn dắt bằng cách nhấn mạnh phẩm giá con người. Ở Việt Nam, chính phủ nên ban hành luật quy định AI, thúc đẩy giáo dục đạo đức công nghệ.
Chúng ta cần nhớ: công nghệ phục vụ con người, không phải ngược lại. Bằng cách cân bằng lợi ích và rủi ro, chúng ta có thể đảm bảo AI mang lại lợi ích mà không phá hủy xã hội và mối quan hệ con người. Nếu không, thế hệ tương lai sẽ sống trong một thế giới lạnh lùng, nơi máy móc thống trị trái tim.
Lm. Anmai, CSsR
