AI, QUYỀN RIÊNG TƯ VÀ KIỂM SOÁT: TIẾNG GỌI CỦA PHẨM GIÁ NHÂN VỊ TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN – Lm. Anmai, CSsR
Trong chương trình sáng tạo đầy huyền nhiệm và vô biên của Thiên Chúa, Đấng là nguồn cội của mọi sự sống, con người không bao giờ được nhìn nhận như một ốc đảo cô độc hay một thực thể tách biệt khỏi dòng chảy của vũ trụ. Ngược lại, con người là một hữu thể mang bản tính hiệp thông sâu sắc, một tạo vật được dệt nên từ những sợi tơ của tình yêu và sự tương giao. Ngay từ những trang đầu của Sách Sáng Thế, chúng ta đã được mạc khải một chân lý đức tin cao cả: Thiên Chúa đã tạo dựng con người theo hình ảnh và họa ảnh của Người. Đây không chỉ là một sự mô phỏng về hình dáng, mà là sự chia sẻ vào chính bản tính của Thiên Chúa Ba Ngôi – một Thiên Chúa vốn là sự tương quan tuyệt đối, là cuộc đối thoại vĩnh cửu của tình yêu giữa Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Chính vì mang trong mình dấu ấn của Đấng Tạo Hóa, bản chất sâu xa nhất của chúng ta là hướng về tha nhân, là nhu cầu tự hiến, chia sẻ và trao ban để tìm thấy chính mình trong sự hiệp thông với người khác. Sự hiện hữu của mỗi cá nhân chỉ thực sự trọn vẹn khi nó nằm trong một mạng lưới các mối tương quan mật thiết, nơi phẩm giá được tôn trọng và tình yêu được nảy nở.
Trong dòng chảy cuồn cuộn của thời đại hôm nay, khi cuộc cách mạng kỹ thuật số đang bao phủ và thẩm thấu vào mọi ngõ ngách của đời sống nhân loại, bản tính quan hệ ấy đã tìm thấy một hình thức biểu hiện hoàn toàn mới và đầy phức tạp: đó chính là các dữ liệu. Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mỗi hơi thở, mỗi bước chân của chúng ta trên không gian mạng, mỗi dòng tin nhắn gửi đi, mỗi sở thích được biểu lộ qua những lượt nhấn chuột, hay thậm chí là những suy tư thầm kín nhất được số hóa, đều không đơn thuần là những bit thông tin vô hồn hay những dãy số nhị phân khô khanh. Thực chất, chúng chính là những mảnh vụn của sự hiện hữu, là những dấu vết khách quan của bản tính tương quan mà Thiên Chúa đã đặt để trong mỗi nhân vị. Khi chúng ta tương tác với thế giới qua màn hình, chúng ta đang để lại những dấu ấn của tâm hồn mình trên đại dương kỹ thuật số. Do đó, chúng ta phải nhìn nhận với một sự cẩn trọng mang tính thần học rằng, dữ liệu cá nhân không chỉ truyền tải thông tin kỹ thuật, mà còn chứa đựng cả kho tàng kiến thức cá nhân, những ký ức sống động và cả những mối dây liên kết tâm linh thẳm sâu. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự thống trị của các thuật toán, những dữ liệu này có thể trở thành một thứ quyền lực to lớn, một loại tài sản mới có khả năng tác động trực tiếp và mạnh mẽ lên vận mệnh, danh dự và sự tự do của mỗi cá nhân trong xã hội hiện đại.
Sự phát triển thần tốc của Trí tuệ Nhân tạo (AI) đã đưa nhân loại đến một ngưỡng cửa lịch sử đầy hứa hẹn nhưng cũng không kém phần thách đố, nơi mà ranh giới giữa đời sống công cộng rộn ràng và cõi lòng riêng tư tĩnh lặng đang trở nên mong manh và dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết. Giáo hội, với cái nhìn mục tử đầy trăn trở và tình mẫu tử dành cho con cái mình, nhận thấy rằng việc bảo vệ dữ liệu không chỉ dừng lại ở một vấn đề kỹ thuật thuần túy hay một cuộc tranh luận pháp lý khô khan. Đây thực sự là một hành vi đạo đức nền tảng nhằm bảo vệ ranh giới của cuộc sống nội tâm – cái “phòng kín” thiêng liêng mà Tin Mừng đã nhắc đến, nơi mà Thiên Chúa gặp gỡ con người trong sự tĩnh lặng của lương tâm và trong sự chân thành của trái tim. Khi dữ liệu cá nhân bị lạm dụng, bị khai thác vì mục đích thương mại đơn thuần hoặc bị kiểm soát một cách bất hợp pháp bởi các quyền lực ẩn danh, quyền tự do hình thành các mối quan hệ và quyền tự do thể hiện bản thân của con người bị đe dọa nghiêm trọng. Sự riêng tư không phải là một sự ích kỷ hay che giấu tội lỗi, mà là một khoảng không gian cần thiết để nhân vị có thể trưởng thành, để sự tự do được thực thi mà không bị áp lực từ sự quan sát soi mói của kẻ khác.
Điều này càng trở nên hệ trọng và khẩn thiết hơn khi chúng ta xem xét dưới góc độ tự do tôn giáo và đời sống đức tin. Nếu sự giám sát kỹ thuật số, được hỗ trợ bởi các thuật toán AI tinh vi, bị sử dụng như một công cụ để theo dõi, phân tích và định hướng đức tin cũng như thực hành đạo đức của các tín hữu, thì nó đã trực tiếp xâm phạm vào quyền tối thượng của con người trong việc tìm kiếm và tôn thờ Đấng Tạo Hóa. Mối tương quan giữa thụ tạo và Đấng Tạo Hóa là một mối tương quan mang tính riêng tư nhất, thánh thiêng nhất, nơi không một quyền lực trần gian nào được phép can thiệp hay kiểm soát. Chúng ta không thể chấp nhận một thế giới nơi đời sống tâm linh bị đặt dưới lăng kính của các thuật toán kiểm soát, nơi những lựa chọn thuộc về lương tâm bị thao túng bởi những gợi ý tự động hay những áp lực vô hình từ mạng xã hội. Bởi lẽ, đức tin là một hồng ân nhưng không từ Thiên Chúa, đòi hỏi một sự đáp trả tự do tuyệt đối của trái tim, một sự “xin vâng” không bị vẩn đục bởi nỗi sợ hãi bị giám sát hay bị trừng phạt bởi những hệ thống chấm điểm xã hội kỹ thuật số.
Dưới ánh sáng rạng ngời của Công đồng Vatican II, chúng ta được nhắc nhở mạnh mẽ rằng quyền bảo vệ lĩnh vực riêng tư là một trong những quyền cơ bản, thiết yếu và bất khả xâm phạm cho một cuộc sống con người đích thực. Phẩm giá cao cả của nhân vị, vốn bắt nguồn từ việc được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, đòi hỏi mỗi người phải có một khoảng không gian thiêng liêng để suy tư, để lớn lên, để sai lầm và để đối thoại với chính mình cũng như với Thiên Chúa mà không bị can thiệp quá mức bởi các tác nhân bên ngoài. Giáo hội luôn tái khẳng định rằng sự tôn trọng đời sống riêng tư gắn liền hữu cơ với quyền danh tiếng, quyền được bảo vệ hình ảnh cá nhân và sự toàn vẹn về thể chất cũng như tinh thần của con người. Trong một thế giới mà AI có khả năng phân tích hành vi với độ chính xác kinh ngạc, có thể nhận diện những mẫu suy nghĩ từ những lượng thông tin nhỏ nhặt nhất, nguy cơ con người bị “giải mã”, bị dự đoán và cuối cùng là bị thao túng là một thực tế đang hiện hữu. Chúng ta không được phép để con người bị biến thành những thực thể có thể dự đoán được như các cỗ máy, bởi tính bất ngờ và sự tự do mới chính là điều làm nên vẻ đẹp của nhân vị.
Đức Thánh Cha Phanxicô, với sự nhạy bén của một người mục tử am hiểu thời đại, đã nhiều lần cảnh báo về một nghịch lý đau lòng của kỷ nguyên số: đó là khi chúng ta càng khép kín lòng mình với tha nhân trong thực tại vật lý, khi sự cô đơn đang trở thành một căn bệnh thời đại, thì quyền riêng tư của chúng ta lại càng biến mất nhanh chóng trong không gian số. Cuộc sống của chúng ta dường như đang trở thành một loại cảnh tượng công khai cho phép các thực thể vô danh nghe lén, theo dõi và thu thập dữ liệu liên tục. Điều này biến con người từ một chủ thể tự do, có chủ quyền đối với cuộc đời mình, thành một đối tượng bị quan sát dưới kính hiển vi của các tập đoàn công nghệ khổng lồ và các chính thể có xu hướng kiểm soát tuyệt đối. Khi mọi hành vi đều được ghi lại, con người bắt đầu có xu hướng tự kiểm duyệt chính mình, không còn dám sống thật với bản thân, và từ đó, sự sáng tạo cũng như tính độc bản của mỗi người bị bóp nghẹt dưới sức nặng của sự đồng nhất hóa kỹ thuật số.
Chúng ta phải khẳng định một cách mạnh mẽ rằng, dù Trí tuệ Nhân tạo mang lại những tiến bộ vượt bậc cho nhân loại, từ y học, giáo dục đến quản lý tài nguyên, và có những cách thức sử dụng hoàn toàn hợp pháp nhằm phục vụ ích chung, nhưng không bao giờ có một lý do chính đáng nào – dù là an ninh hay kinh tế – để dùng nó vào việc kiểm soát, bóc lột hay hạn chế quyền tự do chính đáng của con cái Thiên Chúa. Sự minh bạch và trách nhiệm công cộng của các cơ quan phát triển và giám sát AI không còn là một lựa chọn, mà là một đòi hỏi của công lý xã hội. Những người nắm giữ công nghệ, các kỹ sư, các CEO của các tập đoàn công nghệ phải hiểu rằng họ đang nắm giữ một quyền lực có thể định hình tương lai nhân loại, và quyền lực ấy chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ cho phẩm giá và sự tự do của mỗi người. Một xã hội công bằng và nhân đạo không bao giờ có thể được xây dựng trên nền tảng của sự ngờ vực, của việc giám sát lẫn nhau bằng camera và thuật toán, mà phải dựa trên sự tin tưởng, lòng khoan dung và sự tôn trọng tuyệt đối không gian riêng tư của mỗi cá vị.
Đặc biệt, sự tôn trọng cơ bản đối với phẩm giá con người đòi hỏi chúng ta không được phép đồng nhất một con người với một tập dữ liệu (dataset). Mỗi nhân vị là một mầu nhiệm duy nhất, một vũ trụ riêng biệt và bất khả lặp lại, không thể bị giản lược vào những con số, những đồ thị hay những thuật toán phân tích hành vi khô khan. Nguy cơ của một “xã hội xếp hạng” (ranking society) – nơi các cá nhân bị đánh giá, phân loại, hưởng đặc quyền hay bị loại trừ dựa trên những dữ liệu lịch sử hoặc những định kiến bị ô nhiễm bởi các thuật toán – là một sự sỉ nhục trực tiếp đối với lòng thương xót của Thiên Chúa. Nếu chúng ta để cho các thuật toán quyết định vận mệnh của một người, quyết định ai được vay vốn, ai được đi học hay ai là người “có ích” dựa trên những sai lầm trong quá khứ, chúng ta đã đóng sầm cánh cửa của hy vọng và sự hoán cải. Tin Mừng của Đức Kitô là Tin Mừng của sự tha thứ và khả năng biến đổi diệu kỳ. Một thuật toán có thể ghi nhớ mọi tội lỗi, mọi vết đen trong quá khứ của con người, nhưng nó không bao giờ có thể hiểu được sức nặng của một giọt nước mắt hối cải hay sức mạnh vô biên của ân sủng có thể biến một tội nhân thành một vị thánh. Chúng ta không được phép để AI cướp đi quyền được hy vọng, quyền được làm lại từ đầu và quyền được đóng góp cho xã hội của bất kỳ ai, bởi vì trước mặt Thiên Chúa, mỗi người luôn có giá trị hơn mọi lỗi lầm họ đã phạm.
Trong bối cảnh kinh tế và xã hội hiện nay, quá trình ra quyết định bằng thuật toán thường được bao phủ bởi một bức màn bí mật được gọi là “hộp đen”. Sự thiếu minh bạch này dễ dẫn đến những bất công xã hội sâu sắc, khi các định kiến về chủng tộc, giới tính hay địa vị kinh tế bị tích hợp vào mã nguồn một cách vô thức hoặc hữu ý. Khi chúng ta ủy thác quyền phán xét và ra quyết định cho máy móc mà không có sự giám sát của con người, chúng ta đang đánh mất đi “trái tim” – yếu tố cốt lõi trong các mối quan hệ nhân sinh. Máy móc có thể tính toán nhanh hơn con người hàng triệu lần, nhưng nó hoàn toàn không biết đến lòng trắc ẩn, không hiểu thế nào là sự hy sinh, và hoàn toàn xa lạ với khái niệm tha thứ hay sự thấu cảm giữa người với người. Vì vậy, con người phải luôn là trung tâm, là người cầm lái và là người có tiếng nói quyết định cuối cùng trong mọi quy trình ảnh hưởng đến phẩm giá và tương lai của nhân vị. Chúng ta cần một “đạo đức thuật toán” (algor-ethics) mạnh mẽ, được thấm đẫm các giá trị Tin Mừng và các nguyên tắc đạo đức nhân bản, để công nghệ thực sự trở thành công cụ của tình yêu thương, sự phục vụ chứ không phải là vũ khí của sự thống trị hay công cụ của sự loại trừ.
Việc bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư trong kỷ nguyên AI chính là một hình thức bảo vệ “đền thờ” của Chúa Thánh Thần trong mỗi con người. Đó là bảo vệ khả năng chúng ta có thể thưa “Xin vâng” với Thiên Chúa một cách tự do nhất, không bị thúc ép bởi các gợi ý của quảng cáo hay sự điều khiển của các thuật toán thao túng tâm lý. Khi xã hội càng trở nên kỹ thuật hóa và tự động hóa, chúng ta lại càng cần phải nhấn mạnh đến tính siêu việt của con người – một thực thể không thể bị định giá bằng tiền bạc hay bị đo lường bằng dung lượng lưu trữ. Con người không phải là một món hàng dữ liệu để bị bóc lột bởi kinh tế học hành vi, cũng không phải là một thực thể máy móc để bị điều khiển bởi các logic lập trình. Chúng ta là những lữ khách đang trên hành trình tiến về quê trời, và trên hành trình đầy cam go đó, chúng ta cần sự riêng tư để đối diện chân thành với chân lý, cần sự tự do để yêu thương một cách vị kỷ và cần sự bao dung để bắt đầu lại sau mỗi lần vấp ngã trên đường đời.
Nhìn vào tương lai với niềm hy vọng Kitô giáo, Giáo hội thiết tha mời gọi những nhà khoa học, những người làm công nghệ, các nhà chính trị và toàn thể cộng đồng nhân loại hãy can đảm đặt phẩm giá con người lên trên mọi lợi nhuận kinh tế và tham vọng quyền lực. AI phải được định hướng để phục vụ sự hiệp thông, hàn gắn những rạn nứt giữa người với người, thay vì tạo ra những bức tường giám sát lạnh lùng ngăn cách chúng ta. Chúng ta phải bảo đảm rằng ánh sáng của hy vọng, sự thật và sự cứu độ luôn rạng rời hơn bóng tối của sự kiểm soát kỹ thuật số và sự vô cảm của máy móc. Bởi lẽ, sau cùng, khi mọi dữ liệu bị xóa nhòa, mọi máy chủ ngừng hoạt động và mọi thuật toán dừng lại ở điểm cuối của lịch sử, điều duy nhất còn tồn tại vĩnh cửu chính là tình yêu – thứ mà không một trí tuệ nhân tạo nào, dù thông minh đến đâu, có thể thấu cảm, sở hữu hay thay thế được. Xin cho chúng ta biết sử dụng trí tuệ và sự sáng tạo mà Thiên Chúa ban tặng để kiến tạo một thế giới nơi công nghệ tôn vinh vẻ đẹp của sự sống và bảo vệ phẩm giá của từng người anh em, chị em trong đại gia đình nhân loại.
Chúng ta cũng cần đặc biệt cảnh giác với xu hướng biến dữ liệu và công nghệ thành một loại “ngẫu tượng” mới của thời đại, nơi con người tôn thờ sự chính xác tuyệt đối của thống kê mà quên đi chiều kích linh thiêng và mầu nhiệm của linh hồn. Sự kiểm soát thái quá và việc giám sát mọi lúc mọi nơi không bao giờ có thể mang lại bình an thật sự cho tâm hồn hay sự ổn định bền vững cho xã hội, mà nó chỉ tạo ra một sự phục tùng máy móc dựa trên nỗi sợ bị phán xét và bị trừng phạt. Trái lại, bình an đích thực của Đức Kitô chỉ tuôn tràn từ một lương tâm tự do, một tinh thần không bị xích xiềng và một con tim chân thành tìm kiếm thiện hảo. Việc bảo vệ quyền riêng tư chính là bảo vệ không gian cho ân sủng của Chúa tác động, nơi mà mỗi người có thể lắng nghe tiếng gọi mời của Thiên Chúa giữa tiếng ồn ào của thế giới hiện đại và sự nhiễu loạn của sự giám sát không ngừng nghỉ.
Kết thúc những suy tư trăn trở này, chúng ta được mời gọi trở về với căn tính nguyên thủy và cao quý nhất của mình: là những người con được yêu thương vô điều kiện của Thiên Chúa. Trong thế giới số hóa đầy biến động và đôi khi làm con người lạc lối, hãy luôn ghi nhớ rằng Thiên Chúa là Đấng duy nhất thấu suốt mọi tâm can, mọi nẻo đường của chúng ta mà không cần đến bất kỳ thuật toán hay hệ thống thu thập dữ liệu nào. Nhưng khác với sự giám sát của máy móc, Người nhìn chúng ta không phải bằng sự phán xét lạnh lùng của các con số, không phải để khai thác hay điều khiển, mà bằng ánh mắt của lòng thương xót vô biên và sự thấu hiểu tận cùng. Thiên Chúa biết rõ sự yếu đuối của chúng ta để nâng đỡ, biết rõ tội lỗi của chúng ta để tha thứ và biết rõ khát vọng của chúng ta để lấp đầy bằng tình yêu của Người. Ước mong sao, mọi nỗ lực của con người trong việc phát triển trí tuệ nhân tạo và quản lý dữ liệu luôn hướng tới một mục đích cao cả nhất: đó là tôn vinh Thiên Chúa thông qua việc phục vụ chân thành và bảo vệ phẩm giá tuyệt đối của mỗi con người – hình ảnh sống động và quý giá nhất của Người trên mặt đất này. Chúng ta được gọi để làm chủ công nghệ, chứ không phải để công nghệ làm chủ linh hồn chúng ta. Hãy để ánh sáng của nhân phẩm dẫn dắt mọi bước tiến của khoa học, để kỷ nguyên thuật toán không phải là một thời đại của sự kiểm soát tối tăm, mà là một mùa xuân của sự thăng tiến con người toàn diện trong tình yêu và sự thật.
Lm. Anmai, CSsR
