ĐẠO ĐỨC AI KHÔNG CHỈ LÀ VẤN ĐỀ KỸ THUẬT MÀ CÒN LÀ NGHĨA VỤ TINH THẦN VÀ ĐẠO ĐỨC

Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi khía cạnh của cuộc sống con người, Vatican – trung tâm của Giáo hội Công giáo – đã đưa ra những hướng dẫn quan trọng nhằm định hướng việc sử dụng AI một cách đạo đức và có trách nhiệm. Tài liệu “Hướng Dẫn Về Trí Tuệ Nhân Tạo” được ban hành bởi Ủy ban Giáo hoàng Nhà nước Thành Vatican vào ngày 16 tháng 1 năm 2025, thông qua Sắc lệnh số DCCII, không chỉ dừng lại ở các khía cạnh kỹ thuật mà còn nhấn mạnh vào nghĩa vụ tinh thần và đạo đức. Khung đạo đức AI được Vatican xây dựng dựa trên nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, tôn trọng phẩm giá con người và phục vụ lợi ích chung, phản ánh quan điểm thần học rằng công nghệ phải là công cụ hỗ trợ cho sự phát triển toàn diện của nhân loại, chứ không phải là mối đe dọa đến linh hồn và xã hội.

Trước hết, cần hiểu rằng Vatican coi AI không chỉ là một tiến bộ khoa học kỹ thuật mà còn là một thách thức đối với nhân loại học thần học. Trong tài liệu “Antiqua et Nova: Ghi Chú Về Mối Quan Hệ Giữa Trí Tuệ Nhân Tạo Và Trí Tuệ Con Người” được công bố ngày 28 tháng 1 năm 2025 bởi Bộ Giáo Lý Đức Tin, Vatican khẳng định rằng trí tuệ con người là một phần của hình ảnh Thiên Chúa (imago Dei), bao gồm lý trí, thân xác, mối quan hệ xã hội và khả năng hướng tới sự siêu việt. Ngược lại, AI chỉ là công cụ mô phỏng các chức năng nhiệm vụ thông qua mẫu thống kê và logic tính toán, thiếu khả năng suy nghĩ thực sự, phân biệt đạo đức, hoặc trải nghiệm mối quan hệ chân thực. Do đó, việc phát triển và sử dụng AI phải tuân thủ kế hoạch của Thiên Chúa, thúc đẩy sự hợp tác của con người trong việc hoàn thiện tạo hóa, đồng thời tránh lạm dụng dẫn đến mất nhân tính. Điều này nhấn mạnh rằng khung đạo đức AI không thể chỉ giới hạn ở các tiêu chuẩn kỹ thuật như hiệu suất hay an ninh mạng, mà phải bao gồm nghĩa vụ tinh thần: đảm bảo AI không thay thế mối quan hệ con người đích thực, không làm suy giảm khả năng đồng cảm hay kết nối với Thiên Chúa.

Một trong những bài học quan trọng từ hướng dẫn của Vatican là nguyên tắc lấy con người làm trung tâm (anthropocentrism). AI phải tôn trọng phẩm giá, quyền tự trị và quyền con người, phục vụ con người mà không thống trị hay thay thế họ. Ví dụ, các quyết định cuối cùng luôn thuộc về con người, đặc biệt trong lĩnh vực y tế hoặc pháp lý, nơi AI chỉ được sử dụng để hỗ trợ tổ chức, đơn giản hóa và nghiên cứu, chứ không ảnh hưởng đến quyền tự do ra quyết định. Vatican cấm sử dụng AI nếu nó dẫn đến phân biệt đối xử, vi phạm quyền con người, gây hại tâm lý hoặc thể chất, hoặc cản trở tiếp cận đối với người khuyết tật. Điều này phản ánh nghĩa vụ đạo đức rằng công nghệ phải thúc đẩy công bằng xã hội và đoàn kết, tránh tạo ra bất bình đẳng hoặc lạm dụng dữ liệu để thao túng.

Hơn nữa, tính minh bạch và khả năng tiếp cận là các yếu tố cốt lõi trong khung đạo đức của Vatican. Các hệ thống AI phải dễ dàng tiếp cận, kiểm soát bởi người dùng và minh bạch để xây dựng lòng tin. Quyết định của hệ thống tự động phải rõ ràng, phù hợp với nguyên tắc đạo đức, và người dùng có quyền khiếu nại nếu dữ liệu bị sử dụng sai. Bảo vệ dữ liệu và an ninh được nhấn mạnh, đặc biệt với dữ liệu sinh trắc học, đòi hỏi xử lý dữ liệu một cách đạo đức và minh bạch để tránh lạm dụng, phân biệt đối xử hoặc xâm phạm phẩm giá. Vatican cũng yêu cầu tính bền vững, đảm bảo việc áp dụng AI phải xem xét tác động kinh tế và môi trường lâu dài, đồng thời giám sát liên tục để đảm bảo tính chính xác, phù hợp và tỷ lệ. Những yêu cầu này không chỉ là kỹ thuật mà còn là nghĩa vụ tinh thần, vì chúng bảo vệ linh hồn con người khỏi sự tha hóa do công nghệ gây ra.

Từ góc nhìn tinh thần, Vatican lấy cảm hứng từ “Lời Kêu Gọi Rome Vì Đạo Đức AI” năm 2020, nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ nhân loại và môi trường, ưu tiên phẩm giá con người, tự do và bền vững. Các nguyên tắc như bao dung, không phân biệt đối xử, lợi ích cho nhân loại và môi trường, nhận thức và trao quyền, minh bạch, trách nhiệm, công bằng, độ tin cậy, an ninh và quyền riêng tư được gọi là “algor-ethics” – đạo đức thuật toán. Điều này yêu cầu sự hợp tác giữa các bên liên quan để tích hợp giá trị đạo đức từ giai đoạn thiết kế đến sử dụng, đảm bảo công nghệ khẳng định sự thông minh và tính toàn vẹn đạo đức của con người. Vatican cảnh báo rằng AI có thể làm suy giảm mối quan hệ chân thực, khuyến khích ưu tiên gặp gỡ trực tiếp thay vì qua màn hình, và tích hợp AI với hướng đạo đức hướng tới lợi ích thực sự, tránh nô lệ hóa bởi công nghệ.

Các cấm đoán cụ thể trong hướng dẫn của Vatican càng làm rõ nghĩa vụ đạo đức này. Không được sử dụng AI cho các hành vi phân biệt đối xử, gây hại tâm lý hoặc thể chất, hoặc vi phạm bản quyền tác phẩm sáng tạo. Nội dung do AI tạo ra phải được nhận diện rõ ràng, và Nhà nước Vatican giữ quyền kinh tế và tác giả đối với nội dung được tạo ra trong lãnh thổ của mình. AI không thể thay thế phán đoán con người trong quyết định pháp lý, y tế hoặc hành chính cuối cùng; trong lĩnh vực an ninh, phải có quy định thực thi cụ thể để tôn trọng an ninh nhà nước và trật tự công cộng. Trong quản lý di sản văn hóa, AI phải tuân thủ quy định quốc tế về bảo tồn và phục hồi, tôn trọng tính toàn vẹn của tài sản.

Để thực thi những nguyên tắc này, Vatican thành lập Ủy ban Trí Tuệ Nhân Tạo gồm năm thành viên, bao gồm đại diện từ Văn phòng Pháp lý, Viễn thông và An ninh, chịu trách nhiệm soạn thảo luật, đưa ý kiến về hệ thống AI, báo cáo rủi ro và nộp báo cáo tác động bán niên. Các thành viên phục vụ nhiệm kỳ ba năm, có thể gia hạn hoặc thay thế bởi Chủ tịch Governorate. Điều này cho thấy Vatican không chỉ đưa ra lý thuyết mà còn có cơ chế thực tiễn để giám sát, đảm bảo AI phù hợp với sứ mệnh mục vụ của Giáo hoàng và không làm tổn hại đến Giáo hội hay hoạt động thể chế.

Từ những bài học này, chúng ta thấy rằng khung đạo đức AI của Vatican vượt xa các vấn đề kỹ thuật thuần túy. Nó là một lời nhắc nhở về nghĩa vụ tinh thần: con người phải chịu trách nhiệm đạo đức, vì chỉ con người mới là chủ thể đạo đức thực sự. AI phải được hướng dẫn bởi trí tuệ con người, không phải ngược lại, để thúc đẩy phát triển toàn diện, công bằng và tình huynh đệ. Trong bối cảnh toàn cầu, nơi AI có thể tạo ra vũ khí tự trị hoặc thao túng xã hội, hướng dẫn của Vatican kêu gọi quy định để tránh lạm dụng, đặc biệt trong vũ khí tự trị chết người thiếu kiểm soát con người, vi phạm luật nhân đạo quốc tế.

Tóm lại, bài học từ hướng dẫn AI của Vatican là một lời kêu gọi hành động toàn diện: kết hợp kỹ thuật với đạo đức và tinh thần để đảm bảo công nghệ phục vụ con người và Thiên Chúa. Bằng cách này, AI không phải là mối đe dọa mà là cơ hội để con người thực hiện sứ mệnh làm chủ tạo hóa một cách khôn ngoan và yêu thương. Trong thế giới ngày nay, nơi công nghệ phát triển chóng mặt, việc áp dụng khung đạo đức như vậy không chỉ là lựa chọn mà là nghĩa vụ thiêng liêng để bảo vệ phẩm giá con người và xây dựng một tương lai hy vọng.

Lm. Anmai, CSsR