ĐỨC THÁNH CHA PHANXICÔ: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO, PHẨM GIÁ NHÂN LINH VÀ TƯƠNG LAI CỦA LAO ĐỘNG – TIẾNG HÔ TRONG HOANG ĐỊA CỦA KỶ NGUYÊN SỐ
Lm. Anmai, CSsR
TIẾNG CHUÔNG GIỮA DÒNG CHẢY LỊCH SỬ
Trong sự vận hành cuồn cuộn và không ngừng nghỉ của dòng chảy lịch sử nhân loại, chúng ta đang đứng trước một khúc quanh định mệnh. Đây là thời khắc mà những tiến bộ khoa học kỹ thuật không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang vươn lên định hình lại toàn bộ diện mạo của thế giới với một tốc độ chóng mặt, vượt xa khả năng thích ứng của tâm lý và luân lý con người. Giữa cơn bão táp của kỷ nguyên số, nơi tiếng ồn của dữ liệu lấn át tiếng nói của tâm hồn, tiếng nói của Giáo Hội – và cụ thể là của Đấng kế vị Thánh Phêrô – vẫn vang lên, kiên định và trầm hùng, như một hồi chuông cảnh tỉnh lương tri nhân loại đang ngủ quên trong men say công nghệ.
Sự kiện Đức Thánh Cha Phanxicô hiện diện và cất tiếng nói tại Viện Brookings (Hoa Kỳ) vào ngày 29 tháng 4 năm 2025 không thể bị xem nhẹ như một cuộc viếng thăm ngoại giao thông thường, hay một buổi thuyết trình học thuật thuần túy. Viện Brookings, vốn được xem là “thánh địa” của tư duy chính sách công và chiến lược thế tục, hôm nay lại trở thành bục giảng cho một vị lãnh đạo tinh thần. Đây là một cuộc gặp gỡ mang tính biểu tượng và ngôn sứ cực độ: Cuộc đối thoại giữa Đức tin và Lý trí, giữa Đạo đức ngàn đời và Công nghệ tiên phong, giữa sự hữu hạn đầy khiêm cung của con người và tham vọng vô hạn, đôi khi kiêu ngạo, của Trí tuệ Nhân tạo (AI).
Đứng trước những thách thức chưa từng có của thời đại mới – nơi mà các thuật toán vô hình đang dần tước đoạt quyền năng ra quyết định trong những vấn đề cốt tử nhất của đời sống con người – Đức Thánh Cha Phanxicô đã chọn một vị trí không thể lay chuyển. Ngài không đứng về phía những tập đoàn công nghệ khổng lồ, không đứng về phía lợi nhuận ròng, mà Ngài đứng về phía con người, đặc biệt là những “kẻ bé mọn” trong Tin Mừng. Ngài đến để khẳng định lại vị trí tối thượng và bất khả xâm phạm của phẩm giá nhân linh – một phẩm giá được Thiên Chúa trao ban qua hơi thở sự sống, một phẩm giá không thể bị sao chép, mô phỏng hay thay thế bởi bất kỳ dòng mã lệnh (code) nào, dù chúng có tinh vi và phức tạp đến đâu chăng nữa.
BIỂU TƯỢNG CỦA SỰ HIỆN DIỆN – GIÁO HỘI BƯỚC VÀO TRUNG TÂM THẾ TỤC
Khi nhìn vào bối cảnh của Viện Brookings, một trong những trung tâm tư duy (think-tank) hàng đầu thế giới, nơi sản sinh ra những chính sách định hình kinh tế và chính trị toàn cầu, sự hiện diện của vị cha chung Giáo Hội Công giáo mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nó gợi nhắc chúng ta về Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes (Vui mừng và Hy vọng): Giáo Hội không đóng kín cửa trong các thánh đường uy nghi, mà luôn đồng hành cùng nhân loại trên mọi nẻo đường chông gai của lịch sử. Giáo Hội “vui với người vui, khóc với người khóc,” và ưu tư sâu sắc trước những vận mệnh của thế giới.
Trong bài phát biểu mang tính lịch sử này, Đức Thánh Cha Phanxicô không xuất hiện như một người chống đối khoa học (Luddite) hay một kẻ hoài cổ muốn quay ngược bánh xe lịch sử. Ngược lại, Ngài khởi đầu bằng sự trân trọng. Ngài không chối bỏ những thành tựu rực rỡ của trí tuệ nhân tạo. Bởi lẽ, theo nhãn quan thần học Công giáo, mọi sự khôn ngoan, hiểu biết và khả năng sáng tạo chân chính của con người, xét cho cùng, đều là sự tham dự vào sự khôn ngoan vô biên của Thiên Chúa Đấng Tạo Hóa. Khi con người phát minh, con người đang thực hiện sứ mạng “làm chủ trái đất” mà Chúa đã trao phó.
Tuy nhiên, ngay sau lời ngợi khen là một lời cảnh báo đanh thép. Ngài đã khéo léo và cương quyết vạch ra một lằn ranh đạo đức. Ngài nhắc nhở thế giới rằng: Công nghệ sinh ra là để phục vụ con người, là công cụ để nâng cao chất lượng sống, chứ không phải để con người trở thành nô lệ cho công nghệ. Chúng ta không được phép để mình bị biến thành những “công dân hạng hai” trước các thuật toán, hay tệ hại hơn, bị gạt ra bên lề của sự phát triển như những “phế phẩm” (waste) trong một dây chuyền sản xuất chỉ biết tối ưu hóa lợi nhuận mà quên đi nhân nghĩa.
“NHÂN VỊ” VÀ ẢO ẢNH CỦA MÁY MÓC – CUỘC CHIẾN CỦA TRÁI TIM
Trọng tâm cốt lõi trong sứ điệp của Đức Thánh Cha tại Brookings xoay quanh khái niệm thần học và triết học nền tảng: “Nhân vị” (Persona).
Trong cái nhìn của thần học Công giáo và truyền thống Kinh Thánh, mỗi con người là một mầu nhiệm thánh thiêng, được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (Imago Dei). Con người không chỉ là một tập hợp các phản ứng sinh hóa, không chỉ là dữ liệu sinh trắc học. Con người mang trong mình một linh hồn bất tử, một khát vọng hướng về Vô Biên và một lương tâm tự do.
Trí tuệ nhân tạo, ngày nay đã đạt đến những đỉnh cao đáng kinh ngạc. Chúng có khả năng xử lý hàng tỷ tỷ phép tính mỗi giây, phân tích dữ liệu khổng lồ (Big Data), tính toán xác suất và mô phỏng hành vi con người giống đến mức gây rùng mình. Nhưng Đức Thánh Cha chỉ ra một sự thật trần trụi: Máy móc, dù thông minh đến đâu, vẫn mãi mãi thiếu vắng yếu tố cốt lõi làm nên tính người – đó là “TRÁI TIM”.
- Máy móc không biết run rẩy: Nó không thể cảm nhận nỗi đau của một người mẹ mất con, không biết xót xa trước một số phận bất hạnh.
- Máy móc không có lòng trắc ẩn: Nó có thể chẩn đoán bệnh tật chính xác hơn bác sĩ, nhưng nó không thể cầm tay bệnh nhân để trao truyền niềm hy vọng và sự ủi an.
- Máy móc không biết hy sinh: Khái niệm “tự hiến” hay “chết vì người mình yêu” là một lỗi logic đối với thuật toán sinh tồn.
- Máy móc không thấu cảm được mầu nhiệm Tình Yêu: Đối với AI, tình yêu chỉ là sự gia tăng của các hooc-môn và tín hiệu thần kinh; nhưng đối với con người, đó là con đường dẫn đến Thiên Chúa.
Đức Thánh Cha cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ của một “mô thức kỹ trị” (technocratic paradigm) – một khái niệm Ngài đã từng đề cập trong Thông điệp Laudato Si’. Đây là một thế giới quan lệch lạc, nơi mọi giá trị của cuộc sống – từ giáo dục, y tế, đến nghệ thuật và đức tin – đều bị quy giản thành những con số, những dữ liệu khô khan, và những biểu đồ hiệu suất. Khi phẩm giá con người bị đặt lên bàn cân của sự hiệu quả (efficiency) và năng suất (productivity) do AI điều khiển, chúng ta đang đối diện với nguy cơ đánh mất chính linh hồn của nhân loại. Chúng ta đang biến xã hội thành một cỗ máy khổng lồ, lạnh lùng, vận hành trơn tru nhưng vô hồn, nơi lòng thương xót bị coi là sự yếu đuối và không có chỗ đứng.
TƯƠNG LAI CỦA LAO ĐỘNG – NỖI LO ÂU HIỆN SINH
Đi sâu vào vấn đề thực tế và cấp bách nhất: Tương lai của lao động. Tại Brookings, Đức Thánh Cha Phanxicô đã chạm đến một nỗi lo âu hiện sinh đang bao trùm hàng tỷ người trên thế giới.
Theo Giáo huấn Xã hội của Giáo Hội (đặc biệt trong thông điệp Laborem Exercens của Thánh Gioan Phaolô II), lao động không bao giờ chỉ đơn thuần là phương kế sinh nhai hay trao đổi kinh tế. Lao động mang một chiều kích thần học: Đó là con đường để con người cộng tác vào công trình sáng tạo chưa hoàn tất của Thiên Chúa. Qua lao động, con người thể hiện phẩm giá, rèn luyện nhân đức và đóng góp vào công ích.
Nhưng nay, khi Trí tuệ nhân tạo và Tự động hóa (Automation) đe dọa thay thế hàng loạt công việc – không chỉ là lao động chân tay đơn giản mà cả những nghề nghiệp trí óc cao cấp như luật sư, bác sĩ, nhà báo, lập trình viên – câu hỏi đặt ra không còn chỉ là về kinh tế (“Làm sao để sống?”), mà là về ý nghĩa của sự hiện hữu (“Tôi là ai nếu tôi không còn giá trị đóng góp?”).
Nếu con người không còn cơ hội để lao động, để cống hiến, thì xã hội sẽ đi về đâu? Đức Thánh Cha đã mạnh mẽ lên án một nền kinh tế loại trừ. Ngài cảnh báo về viễn cảnh đen tối nơi sự tiến bộ vượt bậc của một nhóm nhỏ tinh hoa công nghệ (những người nắm giữ thuật toán và dữ liệu) lại được xây dựng trên sự bần cùng hóa và vô dụng hóa của đại đa số dân chúng.
Ngài gọi đó là một “cấu trúc tội lỗi mới”. Trong cấu trúc này:
- Các thuật toán vô cảm quyết định ai được tuyển dụng, ai bị sa thải dựa trên các chỉ số lạnh lùng.
- AI quyết định ai được vay vốn ngân hàng, ai có đủ “điểm tín dụng xã hội” để tồn tại.
- Máy móc từ chối cơ hội sống một cuộc đời xứng đáng của những người yếu thế chỉ vì họ không khớp với mô hình chuẩn của dữ liệu.
Đây là tiếng kêu gào của công lý đòi hỏi sự đáp trả. Không thể để nhân loại bị chia rẽ thành “tầng lớp thần thánh” (những người làm chủ AI) và “tầng lớp vô dụng” (những người bị AI thay thế).
LỜI MỜI GỌI VỀ “ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN” (ALGORETHICS)
Hơn bao giờ hết, tiếng nói của Đức Thánh Cha tại Brookings là lời mời gọi khẩn thiết về việc thiết lập một nền “đạo đức thuật toán” (algorethics). Thuật ngữ này, được Giáo hội cổ võ trong những năm gần đây, nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập. Mỗi dòng code đều mang theo thiên kiến và giá trị quan của người viết ra nó.
Không thể để công nghệ phát triển trong một vùng xám đạo đức (moral grey zone), tự do hoành hành như ngựa không cương mà không có sự kiểm soát của lương tri. Đức Thánh Cha kêu gọi:
- Các nhà lập pháp: Phải ban hành những khung pháp lý để bảo vệ quyền con người trước sự xâm lấn của kỹ thuật số.
- Các tập đoàn công nghệ: Phải có trách nhiệm xã hội, không được đặt lợi nhuận lên trên sự an toàn và phẩm giá con người.
- Xã hội dân sự: Phải tham gia vào cuộc đối thoại chân thành và cởi mở.
Những nguyên tắc nền tảng mà Đức Thánh Cha đề ra bao gồm: Sự minh bạch (chúng ta phải hiểu tại sao AI đưa ra quyết định đó), Tính công bằng, Trách nhiệm giải trình và Sự bao trùm.
Đặc biệt, Ngài nhấn mạnh một điểm nhức nhối: Sự định kiến của thuật toán. AI học từ dữ liệu quá khứ, và nếu dữ liệu quá khứ chứa đựng sự phân biệt chủng tộc, coi thường phụ nữ hay gạt bỏ người nghèo, thì AI sẽ khuếch đại những bất công đó lên gấp bội lần. Chúng ta không được phép để các thuật toán khoét sâu thêm vết thương của xã hội.
Một nền công nghệ đích thực, theo lời Đức Thánh Cha, phải là một nền công nghệ mang tính “Samaritanô nhân hậu”. Nó không được phép bước qua người bị nạn một cách dửng dưng như thầy tư tế hay thầy Lê-vi trong dụ ngôn, cũng không được phép cán qua họ bằng bánh xe của sự tiến bộ mù quáng. Công nghệ phải biết “cúi xuống”, biết “dừng lại” để nâng đỡ những ai bị tổn thương, để chữa lành và kết nối.
SỨC MẠNH CỦA SỰ YẾU ĐUỐI VÀ VĂN HÓA GẶP GỠ
Nhìn lại lịch sử cứu độ, chúng ta thấy một nghịch lý vĩ đại: Thiên Chúa luôn chọn những gì thế gian cho là yếu đuối để làm bẽ mặt những kẻ hùng mạnh. Ngài chọn máng cỏ thay vì cung điện, chọn thập giá thay vì ngai vàng.
Trong kỷ nguyên số này, “những gì yếu đuối” ấy lại chính là những giá trị nhân văn cốt lõi nhất mà máy móc không thể có:
- Đó là sự gặp gỡ trực tiếp giữa người với người.
- Là nụ cười chân thật, là ánh mắt biết nói.
- Là sự chạm tay đầy hơi ấm, là cái ôm của sự tha thứ.
Không một robot nào, dù được trang bị cảm biến xúc giác tinh vi đến đâu, có thể bắt chước được sự rung động của linh hồn khi hai con người gặp gỡ nhau. Đức Thánh Cha Phanxicô, với tư cách là một người cha hiền, đã nhắc nhở chúng ta đừng để mình bị mê hoặc, thôi miên bởi ánh sáng hào nhoáng, xanh lè của màn hình điện thoại hay máy tính mà quên đi ánh sáng rạng ngời của Tin Mừng và khuôn mặt của người anh em bên cạnh.
Ngài kêu gọi một cuộc hoán cải về văn hóa: Chuyển từ “văn hóa vứt bỏ” (discard culture) sang “văn hóa gặp gỡ” và chăm sóc.
Tương lai của lao động trong thời đại AI không được phép là một tương lai đen tối của sự thất nghiệp và tuyệt vọng. Ngược lại, nó phải là cơ hội để nhân loại tái định nghĩa lại giá trị của công việc. Chúng ta cần chuyển dịch trọng tâm từ việc sản xuất của cải vật chất (việc mà máy móc làm tốt hơn) sang những hoạt động mang tính người sâu sắc:
- Chăm sóc con người (y tế, điều dưỡng, chăm sóc người già/trẻ em).
- Giáo dục và đào tạo con người (nơi cần sự thấu hiểu tâm lý và làm gương).
- Nghệ thuật và sáng tạo (nơi thăng hoa của cảm xúc).
- Tâm linh và mục vụ (nơi gặp gỡ Thiên Chúa).
Đây là những lãnh địa thánh thiêng mà trí tuệ nhân tạo không thể, và không bao giờ được phép chạm tới hay xâm phạm.
GIÁO HỘI – CHUYÊN GIA VỀ NHÂN LOẠI VÀ NGƯỜI CANH GÁC SỰ THẬT
Sự kiện ngày 29 tháng 4 năm 2025 cũng là dịp để Giáo Hội tái khẳng định vai trò của mình như một “chuyên gia về nhân loại” (theo lời Thánh Phaolô VI). Giáo Hội không có tham vọng chính trị, nhưng Giáo Hội có bổn phận luân lý phải đặt câu hỏi về “mục đích” (telos) của khoa học. Khoa học để làm gì? Và khoa học phục vụ ai?
Một sự phát triển không hướng về công ích (common good), không tôn trọng sự toàn vẹn của thọ tạo, thì đó là sự phát triển què quặt, méo mó và nguy hiểm.
Lời của Đức Thánh Cha vang lên như tiếng gọi của Đấng Chăn Chiên Lành, đang tìm kiếm con chiên lạc giữa một khu rừng rậm rạp của thông tin giả (fake news) và sự thao túng nhận thức. Ngài cảnh báo về sự xói mòn của chân lý trong kỷ nguyên Deepfake. Khi mà mắt thấy tai nghe cũng chưa chắc là sự thật, khi hình ảnh và giọng nói có thể bị giả mạo hoàn hảo để bôi nhọ, lừa đảo hay kích động chiến tranh, thì nền tảng của sự tin tưởng trong xã hội bị lung lay dữ dội.
Trong bối cảnh hỗn mang đó, việc giáo dục lương tâm và khả năng phân định (discernment) trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mỗi người Kitô hữu, và rộng hơn là mỗi công dân toàn cầu, cần được trang bị một “bộ lọc” của sự khôn ngoan. Chúng ta phải biết phân biệt:
- Đâu là lúa, đâu là cỏ lùng.
- Đâu là thông tin mang lại sự sống, đâu là tin tức gieo rắc sự chết.
- Đâu là công cụ phục vụ hòa bình, và đâu là mầm mống của sự hủy diệt.
HY VỌNG VÀ SỨ MẠNG XÂY DỰNG NỀN VĂN MINH TÌNH THƯƠNG
Kết thúc bài diễn văn đầy tâm huyết, chấn động cả khán phòng Viện Brookings và lan tỏa qua hàng triệu màn hình trực tuyến trên toàn cầu, Đức Thánh Cha Phanxicô không đưa ra một giải pháp kỹ thuật cụ thể (vì đó không phải là thẩm quyền của Giáo Hội). Nhưng Ngài đã làm một điều quan trọng hơn: Thắp lên một ngọn lửa hy vọng.
Hy vọng rằng nhân loại vẫn còn đủ tỉnh táo để cầm lái con tàu công nghệ, thay vì buông tay để nó tự lái lao xuống vực thẳm của sự diệt vong. Hy vọng rằng tình huynh đệ nhân loại (Fratelli Tutti) sẽ chiến thắng sự chia rẽ của các thuật toán vốn được thiết kế để tối ưu hóa sự thù ghét nhằm “câu view” và tăng tương tác. Hy vọng rằng, trong tương lai, khi nhìn lại giai đoạn bước ngoặt này, con cháu chúng ta sẽ tự hào vì thế hệ hôm nay đã dũng cảm:
- Chọn con người thay vì chọn máy móc.
- Chọn tình yêu thay vì chọn lợi nhuận.
- Chọn sự liên đới thay vì sự cô lập kỹ thuật số.
Sự quan phòng của Thiên Chúa vẫn luôn bao phủ thế giới, nhưng Ngài tôn trọng tuyệt đối tự do của con người. Lựa chọn nằm ở chính chúng ta.
Tiếng nói của Đức Thánh Cha tại Viện Brookings, vì thế, vừa là một lời cảnh báo nghiêm khắc của một ngôn sứ, vừa là một lời khích lệ ân cần của một người cha. Ngài mời gọi chúng ta hãy can đảm xây dựng một nền văn minh tình thương ngay trong lòng kỷ nguyên số đầy biến động. Đó là sứ mạng, là thách đố vĩ đại, và cũng là vinh quang của con người trong thời đại hôm nay.
Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là Nguồn Gốc và Cùng Đích của mọi sự, soi sáng cho trí tuệ và tâm hồn chúng ta, để chúng ta biết sử dụng những quyền năng mà Ngài ban cho qua khoa học kỹ thuật một cách khôn ngoan, khiêm nhu và đầy tình bác ái, hầu tôn vinh Danh Ngài và mưu ích cho toàn thể nhân loại.
Lm. Anmai, CSsR
