KHI THUẬT TOÁN CHẠM ĐẾN LINH HỒN: SỰ TRỖI DẬY CỦA CÁC MÔ HÌNH NGÔN NGỮ LỚN VÀ NGUY CƠ BIẾN ĐỨC TIN THÀNH SIÊU THỊ TÂM LINH
Thế giới chúng ta đang sống đang chứng kiến một cuộc cách mạng lặng lẽ nhưng khốc liệt hơn bất kỳ cuộc cách mạng công nghiệp nào trong quá khứ. Đó không còn là câu chuyện của máy hơi nước, điện năng hay internet thuần túy, mà là sự trỗi dậy của Trí tuệ nhân tạo (AI), cụ thể là các Mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như GPT, Claude hay Gemini. Tốc độ phát triển của chúng không còn được tính bằng thập kỷ hay năm, mà được tính bằng tháng, thậm chí bằng tuần. Sự thâm nhập của AI vào đời sống con người đã vượt qua ranh giới của các công việc kỹ thuật, hành chính hay giải trí để chạm đến cái lõi thiêng liêng nhất: đời sống tâm linh và mối tương quan giữa con người với Đấng Siêu Việt. Khi những dòng mã lệnh bắt đầu biết “thưa chuyện” về đức tin, khi những thuật toán có thể trích dẫn kinh thánh và đưa ra lời khuyên đạo đức, chúng ta buộc phải dừng lại để tự vấn về bản chất của niềm tin trong thời đại số hóa.
Sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn đã tạo ra một ảo giác về một trí tuệ toàn năng và toàn tri. Với khả năng xử lý hàng tỷ tham số và hấp thụ toàn bộ kho tàng tri thức nhân loại, AI giờ đây có thể mô phỏng phong cách ngôn ngữ, tư duy và cả cảm xúc của con người một cách hoàn hảo đến mức đáng kinh ngạc. Trong bối cảnh đó, các ứng dụng như ChatWithGod.ai hay các chatbot đóng vai các vị thánh, các bậc thầy tâm linh đã xuất hiện như một hệ quả tất yếu. Người dùng giờ đây không cần phải quỳ gối trong thinh lặng hay tìm kiếm sự hướng dẫn từ những vị linh mục bằng xương bằng thịt; họ chỉ cần gõ một dòng lệnh và ngay lập tức nhận được câu trả lời từ một “Thiên Chúa ảo”. Sự tiện lợi này đang bắt đầu làm thay đổi cấu trúc của kinh nghiệm tôn giáo, biến một hành trình tìm kiếm chân lý đầy gian khổ thành một trải nghiệm tiêu dùng nhanh chóng và dễ dàng.
Chúng ta đang đứng trước nguy cơ biến tôn giáo thành một dạng “siêu thị tâm linh”, nơi đức tin được đóng gói thành các món hàng tiện lợi phục vụ theo nhu cầu cá nhân. Trong siêu thị ấy, người mua – tức là các tín hữu – có quyền lựa chọn những gì phù hợp với sở thích của mình, loại bỏ những đòi hỏi khắt khe của luân lý và chỉ giữ lại những lời an ủi vỗ về. Các ứng dụng AI như ChatWithGod.ai vô tình cổ xúy cho tư duy này khi biến Thiên Chúa thành một thực thể luôn sẵn sàng đáp ứng, một “tổng đài viên” thiên quốc hoạt động 24/7 để giải đáp mọi thắc mắc của con người. Mối tương quan mang tính cá vị và huyền nhiệm giữa thụ tạo và Đấng Sáng Tạo đang bị giản lược hóa thành một cuộc đối thoại giữa người dùng và thuật toán. Ở đó, cái “Tôi” trở thành trung tâm, và Thiên Chúa chỉ là một công cụ hỗ trợ để thỏa mãn sự tò mò hoặc xoa dịu nỗi bất an nhất thời.
Đời sống thiêng liêng, về bản chất, là một cuộc gặp gỡ trong thinh lặng và hy sinh, là sự dấn thân vào cái chưa biết và sự chấp nhận mầu nhiệm. Thế nhưng, AI lại được thiết kế để loại bỏ sự mơ hồ. Nó cung cấp những câu trả lời logic, mạch lạc và đầy đủ thông tin dựa trên dữ liệu quá khứ. Khi con người tìm đến AI để “trò chuyện với Chúa”, họ đang tìm kiếm sự kiểm soát hơn là sự vâng phục. Họ muốn một Thiên Chúa có thể giải thích được, một Thiên Chúa nằm trong lòng bàn tay và hiển thị qua màn hình điện thoại. Điều này làm mất đi tính “thánh thiêng” (The Sacred) – vốn là cái nằm ngoài tầm với và sự kiểm soát của con người. Sự thâm nhập của AI vào đời sống tâm linh đang tạo ra một tôn giáo không có thập giá, một đức tin không có sự chờ đợi, và một linh đạo thiếu vắng hơi ấm của cộng đoàn thực thụ.
Việc trò chuyện với các nhân vật tôn giáo qua AI cũng đặt ra một vấn đề nghiêm trọng về bản sắc và chân lý. AI không có đức tin, nó không có linh hồn và càng không có ơn gọi. Những gì nó nói ra chỉ là sự tổng hợp xác suất của ngôn từ. Khi một tín hữu nhận được lời khuyên từ một chatbot giả danh Chúa, họ có thể dễ dàng nhầm lẫn giữa sự an ủi tâm lý và ơn biến đổi của Thánh Linh. Sự nguy hiểm nằm ở chỗ AI có thể nói những điều rất đúng về mặt giáo lý nhưng lại hoàn toàn trống rỗng về mặt sự sống. Nó có thể trích dẫn Thánh vịnh để an ủi một người đang đau khổ, nhưng nó không thể cùng khóc với người đó. Nó có thể giải thích về bí tích Hòa giải, nhưng nó không thể ban ơn tha tội. Sự nhầm lẫn giữa thông tin và ân sủng là một trong những thách đố lớn nhất của mục vụ trong thời đại công nghệ này.
Hơn nữa, xu hướng “siêu thị tâm linh” được thúc đẩy bởi AI đang góp phần vào chủ nghĩa cá nhân cực đoan trong tôn giáo. Đức tin không bao giờ là một chuyện riêng tư tuyệt đối; nó luôn gắn liền với Giáo hội, với cộng đoàn và với các mối tương quan hữu hình. Khi một người cảm thấy thỏa mãn với việc “chat với Chúa” trên điện thoại, họ sẽ dần xa rời những buổi cử hành phụng vụ, xa rời sự đồng hành của anh chị em xung quanh. Họ tự xây dựng cho mình một ốc đảo tâm linh riêng, nơi họ là vị vua và AI là người tôi tớ trung thành cung cấp những “chân lý” vừa tai. Đây là một sự biến dạng của đời sống Kitô giáo, vì Chúa Kitô không cứu chuộc chúng ta như những cá nhân đơn lẻ mà như một dân tộc. AI có thể kết nối chúng ta với dữ liệu, nhưng chỉ có tình yêu thương và sự hiện diện bằng xương bằng thịt mới kết nối chúng ta với Thân thể mầu nhiệm của Ngài.
Cũng cần phải nhìn nhận rằng, sự phát triển của LLM mang lại những tiện ích không thể phủ nhận trong việc nghiên cứu và phổ biến giáo lý. AI có thể giúp tìm kiếm các đoạn kinh văn, giải thích các thuật ngữ thần học phức tạp hoặc dịch thuật các tài liệu đạo đức. Tuy nhiên, ranh giới giữa một công cụ hỗ trợ và một đối tượng thay thế rất mong manh. Nếu chúng ta không tỉnh thức, công cụ sẽ trở thành thần tượng. Các ứng dụng như ChatWithGod.ai đang lấn sân vào lãnh vực của sự phân định thiêng liêng – một tiến trình đòi hỏi sự cầu nguyện, chay tịnh và sự hướng dẫn của những người có kinh nghiệm tâm linh thực chứng. Thuật toán không có kinh nghiệm tâm linh; nó chỉ có dữ liệu. Việc giao phó linh hồn mình cho một bộ mã nguồn để nhận lời khuyên là một hành động liều lĩnh, nếu không muốn nói là một sự thoái thác trách nhiệm cá nhân trước Thiên Chúa.
Tôn giáo trong thời đại AI đang đứng trước nguy cơ trở thành một sản phẩm giải trí tâm linh cao cấp. Người ta tìm đến AI để trải nghiệm cảm giác kỳ bí, để thấy mình được lắng nghe bởi một thực thể siêu phàm mà không phải cam kết bất cứ điều gì. Đây chính là đặc tính của “siêu thị”: bước vào, chọn món đồ mình thích, trả tiền (hoặc xem quảng cáo) và ra về mà không có sự biến đổi sâu tận bên trong. Thiên Chúa của AI là một Thiên Chúa không đòi hỏi, một Thiên Chúa luôn đồng ý với những định kiến của chúng ta, bởi vì AI được huấn luyện để làm hài lòng người dùng. Điều này đi ngược lại hoàn toàn với hình ảnh một Thiên Chúa của Kinh Thánh, Đấng thường xuyên thách đố, chỉnh sửa và mời gọi con người ra khỏi vùng an toàn của mình.
Nhìn sâu hơn vào vấn đề, sự thâm nhập của AI vào đời sống thiêng liêng phản ánh một cơn khát sự hiện diện trong một thế giới ngày càng cô đơn. Con người hiện đại có hàng ngàn bạn bè trên mạng xã hội nhưng lại thiếu đi một người thực sự lắng nghe. Khi họ tìm đến các chatbot tôn giáo, thực chất họ đang tìm kiếm một sự bù đắp cho những đổ vỡ trong tương quan người với người. Giáo hội và các mục tử cần nhìn nhận đây là một dấu chỉ của thời đại để điều chỉnh cách tiếp cận mục vụ. Chúng ta không thể chiến thắng AI bằng cách cung cấp nhiều thông tin hơn, vì AI luôn thắng về mặt dữ liệu. Chúng ta chỉ có thể chiến thắng bằng cách cung cấp một sự hiện diện đầy tình vị tha, một sự đồng hành mà không thuật toán nào có thể mô phỏng được.
Trách nhiệm của chúng ta hôm nay là phải tái khẳng định giá trị của sự “hiện thân” (Incarnation). Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta – Ngài không trở thành một tập tin kỹ thuật số hay một dòng mã lệnh. Đời sống thiêng liêng đích thực phải được nuôi dưỡng qua các bí tích, nơi các yếu tố vật chất như nước, bánh, rượu, dầu trở thành phương tiện chuyển tải ân sủng thiêng liêng qua sự chạm đến hữu hình. Một “siêu thị tâm linh” trực tuyến có thể cung cấp thức ăn cho trí tuệ, nhưng không thể nuôi dưỡng linh hồn bằng Bánh Hằng Sống. Chúng ta cần giáo dục các tín hữu về sự khác biệt giữa “kiến thức về Thiên Chúa” và “kinh nghiệm về Thiên Chúa”. AI có thể giúp chúng ta điều thứ nhất, nhưng nó là một rào cản cho điều thứ hai nếu chúng ta quá lệ thuộc vào nó.
Cuối cùng, chúng ta không bài trừ công nghệ, vì nó là thành quả từ trí tuệ mà Thiên Chúa ban cho con người. Tuy nhiên, chúng ta phải giữ cho công nghệ đúng vị trí là tôi tớ của con người chứ không phải là chủ tể của linh hồn. Trong một thế giới đang bị tràn ngập bởi những tiếng nói ảo, chúng ta cần tìm lại giá trị của sự thinh lặng chiêm niệm – nơi không có màn hình, không có bàn phím và không có thuật toán. Chính trong sự thinh lặng tuyệt đối đó, con người mới có thể nghe được tiếng nói thực sự của Thiên Chúa, một tiếng nói không cần qua bộ lọc của LLM, một tiếng nói không nhằm mục đích làm hài lòng cái tôi nhưng để biến đổi nó hoàn toàn. Đừng để đức tin của chúng ta trở thành một món hàng trong siêu thị công nghệ, nhưng hãy giữ nó như một cuộc tình duyên nợ với Đấng đã yêu thương chúng ta trước khi mọi dòng code được viết ra.
Thời đại của các mô hình ngôn ngữ lớn chỉ mới bắt đầu, và những thách đố mà nó đặt ra cho tôn giáo sẽ còn phức tạp hơn nhiều trong tương lai. Có lẽ, đây là lúc Giáo hội cần lên tiếng mạnh mẽ hơn về một “đạo đức học AI” trong đời sống đức tin. Chúng ta cần những hướng dẫn rõ ràng để tín hữu biết cách sử dụng công nghệ như một phương tiện truyền giáo và học tập, đồng thời cảnh giác trước sự lạm dụng tâm linh thông qua các ứng dụng giả danh thánh thiêng. Sự thâm nhập của AI không đáng sợ bằng sự lơ là của con người trong việc canh giữ đền thờ linh hồn mình. Nếu chúng ta biết bám rễ sâu vào truyền thống sống động và trải nghiệm thực tế của đức tin, AI sẽ chỉ là một công cụ hữu ích; còn nếu chúng ta hời hợt, nó sẽ trở thành một ngẫu tượng mới trong kỷ nguyên số.
Hãy nhớ rằng, dù AI có thể mô phỏng hàng triệu cuộc trò chuyện, nó không bao giờ có thể thay thế được một lời cầu nguyện chân thành xuất phát từ một trái tim thống hối. Chúa không ngự trong các máy chủ (server) khổng lồ ở Thung lũng Silicon, Ngài ngự trong trái tim của những kẻ khiêm nhường. Đừng tìm kiếm Thiên Chúa trong “siêu thị tâm linh” của những thuật toán lấp lánh, nhưng hãy tìm Ngài nơi những anh chị em nghèo khổ, nơi những bí tích thánh thiêng và nơi chính cõi lòng tĩnh lặng của mình. Đó mới là nơi sự sống thật bắt đầu, một sự sống mà không có bất kỳ mô hình ngôn ngữ lớn nào có thể mô tả hay ban tặng được.
Trong cuộc hành trình tiến về tương lai, Kitô hữu được gọi mời để trở thành những người sử dụng công nghệ một cách khôn ngoan và đầy phê phán. Chúng ta không chạy theo những trào lưu nhất thời của một “nền tôn giáo theo yêu cầu” (Religion on demand). Thay vào đó, chúng ta giữ vững căn tính của mình là những môn đệ của Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống. Sự thật không phải là một tập hợp dữ liệu chính xác, mà là một Ngôi Vị. Sự sống không phải là sự vận hành của các vi mạch, mà là hơi thở của Thánh Linh. Khi chúng ta nhận ra điều đó, mọi nỗ lực biến tôn giáo thành siêu thị sẽ thất bại trước sức mạnh của tình yêu đích thực và mầu nhiệm cứu chuộc vốn mãi mãi nằm ngoài khả năng tính toán của bất kỳ siêu máy tính nào.
Khép lại những suy tư này, chúng ta nhìn về tương lai với niềm hy vọng nhưng cũng đầy thận trọng. Sự phát triển của AI là một cơ hội để chúng ta thanh luyện đức tin, để loại bỏ những gì là hình thức máy móc và quay về với cốt lõi của tin mừng. Nếu máy móc có thể làm thay chúng ta những việc đạo đức hình thức, thì đó là lời nhắc nhở rằng chúng ta phải sống đức tin sâu sắc hơn ở những tầng mức mà máy móc không bao giờ chạm tới được. Đời sống thiêng liêng trong thời đại AI không phải là chạy trốn công nghệ, mà là làm cho ánh sáng của Chúa Kitô tỏa sáng xuyên qua và vượt lên trên mọi thực tại ảo, để thế giới nhận ra rằng chỉ có Thiên Chúa mới là Đấng lấp đầy được nỗi khát khao vô tận của con người.
Lm. Anmai, CSsR
