TẦM NHÌN CÔNG GIÁO VỀ AI TÔN TRỌNG TỰ DO NGÔN LUẬN VÀ PHỤC VỤ NHÂN LOẠI
Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), Giáo hội Công Giáo đã và đang đưa ra những hướng dẫn sâu sắc để đảm bảo rằng AI không chỉ là một công cụ kỹ thuật mà còn là một phương tiện phục vụ cho lợi ích của nhân loại. Bài viết này, dựa trên các tài liệu và suy tư từ các nguồn Công Giáo uy tín, sẽ khám phá một tầm nhìn tích cực về tương lai nơi trí tuệ thần thánh (của Thiên Chúa), trí tuệ con người và trí tuệ nhân tạo hòa quyện một cách hài hòa. Chúng ta sẽ nhấn mạnh vào việc AI phải tôn trọng tự do ngôn luận, tự do tôn giáo và các quyền tự do cơ bản khác, đồng thời luôn nhận thức rằng có những chân lý đạo đức khách quan cần được bảo vệ. Tầm nhìn này không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn hướng tới việc áp dụng thực tiễn, giúp con người sống một cuộc sống trọn vẹn hơn, gần gũi hơn với Thiên Chúa và với nhau.
GIỚI THIỆU: NỀN TẢNG THẦN HỌC CÔNG GIÁO VỀ TRÍ TUỆ VÀ TÌNH YÊU
Kinh Thánh, nền tảng của đức tin Công Giáo, dạy chúng ta hai điều răn lớn nhất: “Ngươi phải yêu mến Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi, hết lòng, hết linh hồn và hết trí khôn ngươi” và “Ngươi phải yêu người thân cận như chính mình” (Mt 22:37-40). Những lời dạy này không chỉ là mệnh lệnh đạo đức mà còn là chìa khóa để hiểu về bản chất của Thiên Chúa và con người. Thiên Chúa là Tình yêu (1 Ga 4:16), và con người được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (St 1:26-27), nghĩa là chúng ta cũng được kêu gọi để yêu thương. Tuy nhiên, Thiên Chúa không chỉ là Tình yêu mà còn là Logos – Lời, Lý trí, và Lý luận logic – như được mô tả trong Tin Mừng Gioan (Ga 1:1). Điều này có nghĩa là tình yêu của Thiên Chúa luôn logic, hợp lý, và hướng tới sự tồn tại vĩnh cửu.
Trong bối cảnh AI, tầm nhìn Công Giáo nhấn mạnh rằng công nghệ này phải phục vụ cho tình yêu và lý trí. Nếu AI được thiết kế để tôn trọng tự do ngôn luận, nó sẽ giúp con người bày tỏ ý kiến một cách tự do mà không bị kiểm duyệt vô lý, nhưng đồng thời phải tránh lan truyền những thông tin sai lệch có thể hại đến xã hội. Ví dụ, trong các nền tảng mạng xã hội sử dụng AI để kiểm duyệt nội dung, Giáo hội kêu gọi một sự cân bằng: bảo vệ tự do ngôn luận nhưng không cho phép những lời nói thù địch dẫn đến bạo lực hoặc phân biệt đối xử. Điều này xuất phát từ việc nhận thức rằng tự do là món quà từ Thiên Chúa, nhưng tự do phải đi đôi với trách nhiệm.
Hơn nữa, tầm nhìn này mở rộng đến việc AI phục vụ nhân loại bằng cách hỗ trợ phát triển bền vững, giáo dục, và chăm sóc sức khỏe. Chẳng hạn, AI có thể giúp chẩn đoán bệnh tật sớm hơn, giúp nông dân tối ưu hóa sản xuất thực phẩm, hoặc hỗ trợ giáo dục cho trẻ em ở vùng sâu vùng xa. Tuy nhiên, tất cả phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng phẩm giá con người, như được nhấn mạnh trong tài liệu “Antiqua et nova” của Vatican năm 2025 , nơi khẳng định rằng AI, như bất kỳ sản phẩm sáng tạo nào của con người, có thể hướng tới tích cực hoặc tiêu cực, nhưng phải luôn tôn trọng phẩm giá con người.
TRÍ TUỆ THẦN THÁNH: NGUỒN CẢM HỨNG CHO AI
Trí tuệ thần thánh, hay trí tuệ của Thiên Chúa, là nền tảng cho mọi suy tư Công Giáo về công nghệ. Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, và vũ trụ mà Ngài tạo dựng là một vũ trụ hợp lý, có thể được con người khám phá qua lý trí. Thánh Thomas Aquinas, một nhà thần học vĩ đại của thế kỷ 13, đã dạy rằng luật tự nhiên (natural law) là sự tham gia của lý trí con người vào trí tuệ vĩnh cửu của Thiên Chúa. Trong bối cảnh AI, điều này có nghĩa là AI phải được thiết kế để phù hợp với luật tự nhiên, bao gồm việc bảo vệ sự sống, thúc đẩy công bằng xã hội, và tìm kiếm sự thật.
Ví dụ, trong Sách Xuất Hành (Xh 3:14), Thiên Chúa tự xưng là “Ta là Đấng Hiện Hữu”, nhấn mạnh rằng Thiên Chúa là sự tồn tại thuần túy. Do đó, bất kỳ công nghệ nào, bao gồm AI, phải hỗ trợ sự tồn tại của con người chứ không phải đe dọa nó. Giáo hội cảnh báo về những rủi ro như AI dẫn đến mất việc làm hàng loạt, hoặc thậm chí là các hệ thống AI tự trị có thể gây ra tai nạn lớn, như trong lĩnh vực vũ khí. Pope Francis, trong thông điệp “Laudato Si'” (2015), đã kêu gọi bảo vệ nhân loại khỏi sự tự hủy diệt, và điều này được lặp lại trong các tài liệu gần đây dưới thời Pope Leo XIV năm 2025 , nơi AI được xác định là một thách thức lớn cho nhân loại.
Để làm cho tầm nhìn này cụ thể hơn, chúng ta có thể nghĩ đến việc AI được sử dụng trong lĩnh vực y tế. AI có thể phân tích dữ liệu để phát hiện ung thư sớm, cứu sống hàng triệu người. Điều này phù hợp với lệnh truyền yêu thương người lân cận, vì nó giúp chăm sóc người bệnh – những người yếu thế nhất trong xã hội. Tuy nhiên, AI phải được lập trình để tôn trọng quyền riêng tư và tự do lựa chọn của bệnh nhân, không sử dụng dữ liệu để thao túng hoặc phân biệt đối xử.
TRÍ TUỆ CON NGƯỜI: VAI TRÒ TRUNG TÂM TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN AI
Con người, với trí tuệ được Thiên Chúa ban tặng, là trung tâm của mọi sáng tạo công nghệ. Giáo hội Công Giáo nhấn mạnh rằng AI không phải là thay thế con người mà là công cụ hỗ trợ. Trong bài viết gốc, Brian Patrick Green, Giám đốc Đạo đức Công nghệ tại Trung tâm Markkula, Santa Clara University, nhấn mạnh rằng AI phải thể hiện tình yêu Thiên Chúa và người lân cận bằng cách đi trên con đường dẫn tới sự sống . Điều này có nghĩa là con người phải sử dụng trí tuệ của mình để hướng dẫn AI.
Một ví dụ cụ thể là trong lĩnh vực giáo dục. AI có thể cá nhân hóa việc học, giúp học sinh ở các nước đang phát triển tiếp cận kiến thức chất lượng cao. Tuy nhiên, Giáo hội cảnh báo rằng AI không được thay thế vai trò của giáo viên, vì giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là hình thành nhân cách, dạy về tình yêu và đạo đức. Pope Leo XIV, trong bài phát biểu tại Hội nghị Thanh niên Công Giáo Quốc gia (NCYC) năm 2025 , đã nhấn mạnh rằng AI phải giúp phát triển trẻ em chứ không cản trở, và phải luôn nhớ đến phẩm giá con người .
Hơn nữa, trí tuệ con người phải đảm bảo rằng AI tôn trọng tự do ngôn luận. Trong thời đại mạng xã hội, AI thường được sử dụng để lọc nội dung, nhưng Giáo hội kêu gọi một cách tiếp cận cân bằng: tôn trọng ý kiến đa dạng nhưng chống lại thông tin sai lệch. Điều này xuất phát từ Quy tắc Vàng: “Anh em muốn người ta làm gì cho mình, thì cũng hãy làm như vậy cho họ” (Mt 7:12). Nếu chúng ta muốn tự do bày tỏ đức tin Công Giáo, thì AI phải cho phép điều đó mà không kiểm duyệt, nhưng đồng thời ngăn chặn những nội dung thúc đẩy hận thù.
Để mở rộng, hãy xem xét các nguyên tắc Công Giáo xã hội. Theo Hội đồng Giám mục Công Giáo Hoa Kỳ , có bảy chủ đề chính: bảo vệ sự sống và phẩm giá con người, chăm sóc gia đình và cộng đồng, quyền lợi và trách nhiệm, lựa chọn ưu tiên cho người nghèo, phẩm giá lao động, đoàn kết, và chăm sóc tạo vật của Thiên Chúa. AI phải được tích hợp vào tất cả những điều này. Ví dụ, trong chăm sóc người nghèo, AI có thể giúp phân phối viện trợ hiệu quả hơn, sử dụng dữ liệu để xác định những khu vực cần giúp đỡ nhất.
TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CÔNG CỤ PHỤC VỤ HAY MỐI ĐE DỌA?
AI, như một sản phẩm của trí tuệ con người, có tiềm năng trở thành một phước lành lớn. Tuy nhiên, Giáo hội cảnh báo rằng đạo đức của AI phụ thuộc vào lựa chọn của con người . Trong tài liệu Vatican “Antiqua et nova” (2025), AI được mô tả như một sản phẩm sáng tạo có thể hướng tới tốt hoặc xấu, nhưng phải luôn tôn trọng trí tuệ con người .
Một tầm nhìn tích cực về AI bao gồm việc sử dụng nó để giải quyết các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu. AI có thể dự đoán thiên tai, giúp cứu sống và bảo vệ môi trường – phù hợp với thông điệp “Laudato Si'” của Pope Francis. Tuy nhiên, để tôn trọng tự do ngôn luận, AI phải được thiết kế để khuyến khích đối thoại mở, không thiên vị cho bất kỳ quan điểm chính trị nào.
Hơn nữa, Giáo hội nhấn mạnh việc cân bằng giữa quy tắc đạo đức nghiêm ngặt và tôn trọng lương tâm cá nhân. Thánh Thomas Aquinas dạy rằng luật tự nhiên có các nguyên tắc chung bất biến nhưng ứng dụng cụ thể có thể thay đổi (ST I-II 94.4). Do đó, AI phải linh hoạt, cho phép các nền văn hóa khác nhau sử dụng nó theo cách phù hợp, nhưng luôn bảo vệ các giá trị cốt lõi như sự sống và sự thật.
Trong lĩnh vực kinh tế, AI có thể tạo ra việc làm mới, nhưng cũng có nguy cơ làm mất việc làm. Giáo hội kêu gọi các công ty công nghệ đảm bảo rằng AI phục vụ công bằng xã hội, đào tạo lại lao động để họ không bị bỏ lại phía sau. Pope Leo XIV đã xác định AI là thách thức chính cho nhân loại trong tầm nhìn của ngài năm 2025 , nhấn mạnh nhu cầu phát triển AI với phẩm giá con người làm trung tâm .
CÁC GIÁ TRỊ CỤ THỂ CHO MỘT TƯƠNG LAI TÍCH CỰC VỚI AI
Dựa trên các giá trị Công Giáo, chúng ta có thể liệt kê năm giá trị cốt lõi cho AI :
- Bảo vệ sự sống ngay lập tức: AI phải tránh các rủi ro như tai nạn xe tự lái hoặc vũ khí tự trị.
- Bền vững dài hạn: AI hỗ trợ bảo vệ môi trường và nguồn tài nguyên.
- Xã hội tự do và công bằng: AI thúc đẩy đoàn kết, giảm bất bình đẳng.
- Giáo dục và kỹ năng: AI giúp con người phát triển trí tuệ và đạo đức.
- Tìm kiếm sự thật: AI chống lại tin giả, thúc đẩy thông tin chính xác.
Những giá trị này có thể liên kết với Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc hoặc Tuyên ngôn Nhân quyền, nhưng gốc rễ là từ luật tự nhiên của Thánh Thomas Aquinas.
THÁCH THỨC VÀ HY VỌNG: YÊU KẺ THÙ VÀ XÂY DỰNG UTOPIA
Lệnh truyền “yêu kẻ thù” (Mt 5:44) dường như khó khăn, nhưng trong bối cảnh AI, nó có nghĩa là sử dụng công nghệ để thúc đẩy hòa bình, ngay cả với những người bất đồng. AI có thể giúp hòa giải xung đột bằng cách phân tích dữ liệu để tìm điểm chung.
Giáo hội phê phán các utopia hiện đại, nhưng ủng hộ việc mơ về một thế giới tốt đẹp hơn, như Utopia của Thánh Thomas More. Dự án Futures của Future of Life Institute nhằm khôi phục thể loại utopia, và là người Công Giáo, chúng ta nên ủng hộ .
CHỌN SỰ SỐNG
Cuối cùng, như trong Sách Đệ Nhị Luật (Đnl 30:19), chúng ta được đặt trước sự sống và sự chết, phước lành và lời nguyền. Với AI, chúng ta phải chọn sự sống để chúng ta và con cháu được sống. Tầm nhìn Công Giáo về AI là một lời kêu gọi hành động: thiết kế AI tôn trọng tự do ngôn luận, phục vụ nhân loại, và hướng tới Thiên Chúa. Qua đó, chúng ta không chỉ xây dựng một tương lai tích cực mà còn gần gũi hơn với Đấng Tạo Hóa.
Lm. Anmai, CSsR
