THỰC TRẠNG GIẢ DỐI VÀ HỌA DIỆT VONG TỪ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO – Lm. Anmai, CSsR

THỰC TRẠNG GIẢ DỐI VÀ HỌA DIỆT VONG TỪ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO:

MỘT SUY TƯ THẦN HỌC VỀ SỰ THẬT, QUYỀN LỰC VÀ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI TRONG THỜI ĐẠI KỸ THUẬT SỐ

TỪ LOGOS ĐẾN THUẬT TOÁN – CUỘC KHỦNG HOẢNG CĂN NGUYÊN

Khởi đi từ thuở tạo thiên lập địa, trước khi có thời gian và không gian, Thiên Chúa đã phán một Lời (Logos), và muôn vật được tác thành. Lời ấy không phải là một âm thanh thoảng qua, mà là Ngôi Hai Thiên Chúa, là Chân Lý hằng hữu, là Sự Thật tuyệt đối và là nguồn mạch của mọi sự hiện hữu. Thánh Gioan Tông đồ đã long trọng tuyên xưng: “Nhờ Ngôi Lời, vạn vật được tạo thành, và không có Người, thì chẳng có gì được tạo thành” (Ga 1,3). Bởi lẽ Thiên Chúa là Đấng Chân Thật, là “Amen” trung tín, nên trong Người hoàn toàn vắng bóng sự gian dối hay bóng tối của sự lập lờ. Sự sáng tạo, tự bản chất, là một hành vi của Sự Thật và Tình Yêu.

Con người, thụ tạo duy nhất được dựng nên giống hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei), được trao ban vinh dự cao cả là cộng tác vào công trình sáng tạo ấy qua lao động và trí tuệ. Trí tuệ con người là ánh phản của Trí tuệ Thần linh, cho phép con người khám phá quy luật của vũ trụ và sáng tạo nên những công cụ để phục vụ sự sống. Tuy nhiên, đi kèm với vinh dự ấy là một trách nhiệm luân lý nặng nề: con người phải quản cai vạn vật trong sự thật, hướng mọi sự về Chân-Thiện-Mỹ, và không bao giờ được phép chiếm đoạt quyền năng của Đấng Tạo Hóa.

Thế nhưng, lịch sử cứu độ – vốn là lịch sử của tình yêu nhưng cũng đầy rẫy những vết thương – đã cho thấy bi kịch của sự sa ngã luôn bắt đầu từ một sự lệch lạc về chân lý. Từ vườn địa đàng, con rắn xưa, kẻ được Đức Giêsu gọi đích danh là “cha của sự gian dối” (Ga 8,44), đã gieo vào lòng nguyên tổ một “tin giả” (fake news) đầu tiên: “Chẳng chết chóc gì đâu! Nhưng Thiên Chúa biết ngày nào ông bà ăn trái ấy… ông bà sẽ nên như những vị thần” (St 3,4-5). Cám dỗ “trở nên như thần” ấy chưa bao giờ ngủ yên trong tâm khảm nhân loại.

Ngày nay, trong kỷ nguyên bùng nổ của công nghệ số, cơn cám dỗ ngàn đời ấy lại hiện hình dưới một vỏ bọc mới, tinh vi hơn, quyến rũ hơn, mang tên Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI). Đứng trước sự phát triển vũ bão như thác lũ của khoa học kỹ thuật, Giáo hội Công giáo không chối bỏ những thành tựu tri thức nhân loại, bởi lẽ mọi chân lý dù được khám phá bởi khoa học cũng đều thuộc về Thiên Chúa. Nhưng với tư cách là Mẹ và là Thầy (Mater et Magistra), Giáo hội có bổn phận thiêng liêng phải gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh lương tâm nhân loại. Chúng ta đang đối diện với những nguy cơ hiện sinh không chỉ đe dọa sự an toàn thể lý, mà còn tấn công trực diện vào phẩm giá con người, vào nền tảng sự thật và hòa bình thế giới, đặc biệt khi công nghệ này bị thao túng bởi “mầu nhiệm của sự gian ác” nhằm mục đích lừa dối và sát hại.

MÊ CUNG CỦA SỰ GIẢ DỐI – KHI THUẬT TOÁN XÂM PHẠM GIAO ƯỚC CỦA SỰ THẬT

1. Sự Thật và Tính Thánh Thiêng của Thực Tại

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực (real) và ảo (virtual) ngày càng trở nên mong manh đến mức đáng sợ. Sự thật – vốn là nền tảng của Tin Mừng, là điều kiện tiên quyết để con người được giải phóng (“Sự thật sẽ giải phóng anh em” – Ga 8,32) – đang bị bao vây bởi những ma trận thông tin được thêu dệt bởi các thuật toán vô tri.

Trong thần học luân lý, Sự thật không chỉ là sự khớp đúng giữa lời nói và thực tại, mà còn là sự trung thành với Giao ước. Khi con người giao tiếp, họ không chỉ trao đổi thông tin, mà còn trao tặng chính mình. Vì vậy, sự dối trá là một sự phản bội lại chính cấu trúc xã hội và phản bội lại Thiên Chúa. Mối nguy hại đầu tiên và cũng là sự xúc phạm trực tiếp đến Giao ước này chính là khả năng tạo ra sự giả dối một cách cố ý và có hệ thống của các hệ thống AI thế hệ mới (Generative AI).

2. Deepfake: “Lời Chứng Dối” ở Cấp Độ Bản Thể

Như các tài liệu phân tích và các thông điệp truyền thông gần đây đã cảnh báo, sự giả dối của AI không còn đơn thuần là những lỗi kỹ thuật ngẫu nhiên (glitch) hay sự hạn chế của dữ liệu. Nó, trong nhiều trường hợp, “có thể là cố ý: cá nhân hoặc tổ chức cố ý tạo ra và lan truyền nội dung sai lệch với mục đích lừa dối hoặc gây hại”. Đỉnh cao của sự nguy hại này là công nghệ “Deepfake” – một thuật ngữ ghép từ “Deep learning” (học sâu) và “Fake” (giả mạo).

Deepfake cho phép tạo ra hình ảnh, video và âm thanh miêu tả sai về một người với độ chân thực đến mức mắt thường không thể phân biệt. Xét dưới nhãn quan thần học, đây là một sự vi phạm nghiêm trọng Điều răn thứ Tám: “Chớ làm chứng dối”, nhưng ở một cấp độ tinh vi và hủy hoại khủng khiếp hơn.

• Sự đánh cắp nhân dạng: Khuôn mặt và giọng nói của con người không chỉ là đặc điểm sinh học, mà là “dấu chỉ” của nhân vị, là nơi “cái Tôi” gặp gỡ “cái Tu” (theo triết gia Martin Buber). Khuôn mặt con người phản chiếu hình ảnh Thiên Chúa. Khi Deepfake đánh cắp khuôn mặt và giọng nói để gán ghép vào những hành vi đồi bại hoặc những phát ngôn sai trái, nó không chỉ là sự vu khống, mà là sự “báng bổ” lên hình ảnh Thiên Chúa nơi con người đó.
• Sự hủy hoại lòng tin xã hội: Nếu như trước đây, lời nói dối chỉ giới hạn trong phạm vi ngôn ngữ, thì nay, sự gian dối đã khoác lên mình hình hài của sự thật vật lý. Khi “mắt thấy tai nghe” không còn là thước đo của sự thật, thì niềm tin – chất keo gắn kết cộng đoàn nhân loại và là nền tảng của đức tin tôn giáo – sẽ bị xói mòn tận gốc rễ. Làm sao chúng ta có thể loan báo Tin Mừng của Sự Thật trong một thế giới mà con người luôn nghi ngờ mọi thứ mình nhìn thấy đều là sản phẩm của kỹ xảo? Đây là một “thuyết bất khả tri” mới về mặt hiện sinh.

3. Phản Sáng Tạo: Mưu Chước của Sự Dữ

Khi một hình ảnh hay video deepfake được tạo ra để bôi nhọ, tống tiền, thao túng bầu cử hay gây chia rẽ sắc tộc, kẻ tạo ra nó đang thực hiện hành vi “phản sáng tạo”.

• Thiên Chúa sáng tạo bằng Lời để mang lại sự sống và ánh sáng.
• Kẻ lạm dụng AI dùng mã lệnh (code) để tạo ra bóng tối và sự hỗn mang.

Họ sử dụng quyền năng trí tuệ mà Chúa ban cho để kiến tạo nên những thực tại giả dối (pseudo-reality), gieo rắc sự hoang mang và ngờ vực. Đức Giáo Hoàng Phanxicô, trong sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, đã nhiều lần cảnh báo về “tin giả” như một loại virus độc hại. Những kẻ đứng sau các thuật toán lừa đảo này đang dự phần vào hành vi của “cha sự gian dối”, cố tình làm lu mờ ánh sáng lương tâm, dẫn đưa nhân loại vào một mê cung của những ảo ảnh (simulacra), nơi sự thật bị bóp méo để phục vụ cho lợi ích nhóm, cho quyền lực chính trị và lòng tham vô đáy.

TỪ CÔNG CỤ ĐẾN VŨ KHÍ – AI VÀ SỰ THOÁI HÓA CỦA LƯƠNG TÂM TRONG CHIẾN TRANH

Nếu sự giả dối của AI tấn công vào tâm trí (mind) và linh hồn (soul), thì ứng dụng quân sự của nó lại là mối đe dọa trực tiếp đến sự sống thể lý (body) và nền hòa bình mong manh của nhân loại, chạm đến cốt lõi của Điều răn thứ Năm: “Chớ giết người”.

1. Sự Vô Cảm Hóa Sự Chết: Vũ Khí Tự Động (LAWS)

Tài liệu nghiên cứu và các báo cáo của Liên Hiệp Quốc đã chỉ ra một thực tế đáng rùng mình: sự phát triển của Hệ thống Vũ khí Tự động Sát thương (Lethal Autonomous Weapons Systems – LAWS). Đây là những cỗ máy có khả năng lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người.

Dưới ánh sáng của Tin Mừng Bình An và Học thuyết Chiến tranh Chính đáng (Just War Theory) của Giáo hội, đây là một sự thoái hóa trầm trọng của lương tâm nhân loại.

• Loại bỏ sự giám sát của con người (Human-in-the-loop): Chiến tranh, tự bản chất, đã là một sự thất bại của nhân tính. Tuy nhiên, trong lịch sử, ngay cả trong những giờ phút đen tối nhất của xung đột, yếu tố con người vẫn đóng vai trò là “chốt chặn” đạo đức cuối cùng. Một người lính khi bóp cò có thể cảm thấy do dự, có thể cảm thấy lòng trắc ẩn, hoặc bị lương tâm cắn rứt trước tiếng khóc của một đứa trẻ hay ánh mắt van xin của kẻ thù. Nhưng một thuật toán thì không. AI không có linh hồn, không có trắc ẩn, không biết đau xót. Nó chỉ biết tối ưu hóa hàm mục tiêu: “Tiêu diệt”.
• Sự “tầm thường hóa” sự ác: Việc giao phó quyền quyết định sự sống và cái chết cho các cỗ máy vô tri giác là một sự xúc phạm đến Đấng là Chủ tể sự sống. Nó biến việc giết người trở thành một quy trình kỹ thuật lạnh lùng, sạch sẽ, nơi các nhà lãnh đạo có thể phát động chiến tranh mà không cần đối diện với máu và nước mắt. Đây chính là biểu hiện mới của cái mà triết gia Hannah Arendt gọi là “Sự tầm thường của cái ác” (The Banality of Evil).

2. Cám Dỗ Của Chiến Tranh “Dễ Dàng”

Tài liệu đã cảnh báo: “Sự dễ dàng mà vũ khí tự động làm cho chiến tranh trở nên khả thi hơn” là một cái bẫy nguy hiểm. Khi cái giá phải trả bằng máu của binh lính phe mình được giảm thiểu nhờ sử dụng robot và drone tự sát, các quốc gia sẽ ít ngần ngại hơn khi dấn thân vào các cuộc xung đột. Ngưỡng cửa của việc sử dụng bạo lực bị hạ thấp. Chiến trường sẽ biến thành những “lò sát sinh” công nghệ cao, nơi sự sống con người bị coi rẻ như những con số thống kê, những dữ liệu đầu vào (input) cần bị loại bỏ (delete).

3. Tháp Babel Mới: Cuộc Chạy Đua Vũ Trang Bất Ổn

Viễn cảnh về một “cuộc chạy đua vũ trang bất ổn mới” là sự tái hiện của tháp Babel kiêu ngạo trong sách Sáng Thế. Các cường quốc đua nhau xây dựng sức mạnh hủy diệt bằng AI để khẳng định quyền lực bá chủ, thay vì xây dựng nền văn minh tình thương. Sự chạy đua này gây ra hai tội ác song song:

1. Tội ác trực tiếp: Tạo ra nguy cơ hủy diệt hàng loạt nhanh hơn khả năng phản ứng của lý trí con người.
2. Tội ác cấu trúc: Tiêu tốn những nguồn lực khổng lồ lẽ ra phải được dùng để cứu đói, chữa bệnh và giáo dục cho người nghèo. Như Giáo huấn xã hội đã chỉ rõ: “Việc chạy đua vũ trang là một trong những vết thương trầm trọng nhất của nhân loại… nó làm hại người nghèo đến mức không thể chịu nổi” (Sách Giáo lý HTCG, số 2329).

Quyền được sống, quyền được an toàn, quyền được mưu cầu hạnh phúc sẽ bị đe dọa bởi những bầy đàn vũ khí tự động (drone swarms). Làm sao có thể có công lý khi phán quyết tử hình được đưa ra bởi những dòng mã lệnh đen ngòm, không có khả năng thấu hiểu bối cảnh đạo đức?

LỜI KÊU GỌI TỈNH THỨC – HƯỚNG TỚI MỘT NỀN ĐẠO ĐỨC CỦA TRÍ TUỆ (ALGOR-ETHICS)

Đối diện với “bóng tối đang bao phủ mặt đất” này, người Kitô hữu không được phép chọn thái độ thờ ơ, trốn tránh hay sợ hãi thụ động. Đức Kitô đã dạy: “Anh em là muối cho đời… là ánh sáng cho trần gian” (Mt 5,13-14). Chúng ta phải tỉnh thức và hành động.

1. Khẳng Định Vị Thế Của Con Người: Chủ Thể, Không Phải Khách Thể

Giáo hội cần phải mạnh mẽ rao giảng một nền nhân học Kitô giáo vững chắc: Kỹ thuật sinh ra để phục vụ con người, chứ không phải con người sinh ra để làm nô lệ cho kỹ thuật. Chúng ta cần kêu gọi một nền “Đạo đức học thuật toán” (Algor-ethics), như Tòa Thánh Vatican đã và đang thúc đẩy qua “Lời kêu gọi Rome về Đạo đức AI” (Rome Call for AI Ethics). Nền đạo đức này phải đặt trên các nguyên tắc bất di bất dịch:

• Tính minh bạch: Các thuật toán không được phép là những “hộp đen” bí ẩn, thao túng người dùng mà không ai hay biết.
• Tính trách nhiệm: Phải luôn có con người chịu trách nhiệm cuối cùng cho các quyết định của AI, đặc biệt là trong y tế, pháp luật và quân sự.
• Bảo vệ người yếu thế: AI không được phép khoét sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo hay phân biệt chủng tộc thông qua các định kiến dữ liệu (bias).

2. Trách Nhiệm Của Các “Quản Gia” Công Nghệ

Tiếng nói của Giáo hội, tiếng nói của lương tâm cần phải vang lên mạnh mẽ để nhắc nhở các nhà khoa học, các nhà lãnh đạo và các tập đoàn công nghệ (Big Tech) rằng: Họ không phải là những vị chúa tể (Dominus), mà là những người quản gia (Steward). Quyền lực càng lớn, trách nhiệm càng cao. Mỗi dòng mã (code) họ viết ra, mỗi thuật toán họ phát triển đều mang sức nặng luân lý và phải chịu trách nhiệm trước toà án lương tâm, trước lịch sử và trước mặt Thiên Chúa tối cao. Sự tiến bộ không nằm ở việc chúng ta có thể làm được gì (khả năng kỹ thuật), mà là chúng ta nên làm gì (trách nhiệm đạo đức). Đừng để sự kiêu ngạo tri thức khiến họ xây dựng những con “quái vật” Frankenstein hiện đại, để rồi nó quay lại cắn xé chính nhân loại đã sinh ra nó.

3. Cuộc Chiến Thiêng Liêng Bảo Vệ Sự Thật

Cuối cùng, chúng ta phải nhận thức rằng cuộc chiến chống lại sự giả dối của Deepfake hay sự tàn bạo của vũ khí tự động không chỉ là cuộc chiến về kỹ thuật hay chính trị. Sâu xa hơn, đó là cuộc chiến thiêng liêng (Spiritual Warfare). Đó là cuộc chiến để bảo vệ hình ảnh Thiên Chúa nơi con người. Đó là cuộc chiến giữa “Văn minh Tình thương” và “Văn hóa của sự chết”. Người Kitô hữu cần trang bị cho mình “binh giáp của sự thật” (Ep 6,14), trau dồi khả năng phân định (discernment) để nhận ra đâu là tiếng nói của Mục tử nhân lành, đâu là tiếng nói của những thuật toán lừa dối. Gia đình và nhà trường cần giáo dục thế hệ trẻ không chỉ giỏi về công nghệ, mà còn phải có một “bộ lọc” lương tâm nhạy bén để không bị cuốn trôi bởi dòng thác thông tin sai lệch.

NIỀM HY VỌNG TRONG SỰ KHIÊM NHƯỜNG

Trong tâm tình phó thác và cậy trông, chúng ta hãy nhìn nhận rằng: Dù trí tuệ nhân tạo có ưu việt đến đâu, nó mãi mãi chỉ là sản phẩm của bàn tay con người – một tạo vật hữu hạn. Nó không bao giờ có thể thay thế được sự khôn ngoan của Thiên Chúa. Mọi sự thật đích thực đều phát xuất từ Chúa Thánh Thần, và mọi sự sống đều là quà tặng linh thiêng không ai có quyền tước đoạt. Sự giả dối của deepfake hay sự lạnh lùng của robot sát thủ đều là những biểu hiện của sự chối từ Thiên Chúa, chối từ tình huynh đệ đại đồng.

Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống, gìn giữ nhân loại khỏi những cạm bẫy của sự kiêu ngạo tri thức. Xin Người ban cho chúng ta sự khôn ngoan để làm chủ công nghệ, biến nó thành khí cụ của hòa bình và thăng tiến con người, thay vì biến thế giới này thành vương quốc của những trái tim bằng sắt thép lạnh lùng và những nụ cười giả tạo.

Chỉ khi con người biết khiêm tốn nhận ra giới hạn của mình, cúi đầu trước Đấng Tạo Hóa và trân trọng phẩm giá của người anh em, chúng ta mới có thể hy vọng vào một tương lai nơi kỹ thuật số không phải là dấu chấm hết, mà là một chương mới đầy hy vọng trong lịch sử cứu độ.

Lm. Anmai, CSsR