TRÍ TUỆ NHÂN TẠO KHÔNG THỂ THAY THẾ SỰ KHÔN NGOAN CỦA CON NGƯỜI
Trong dòng chảy cuồn cuộn của cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trỗi dậy như một phép màu của kỷ nguyên mới, làm thay đổi căn bản cách thức con người làm việc, giao tiếp và tư duy. Từ những thuật toán dự báo phức tạp đến khả năng sáng tạo nghệ thuật hay soạn thảo văn bản, AI đang thể hiện một sức mạnh xử lý thông tin vượt trội, khiến không ít người rơi vào trạng thái hoang mang, lo âu về một tương lai nơi máy móc sẽ chiếm lĩnh vị thế của con người. Tuy nhiên, nếu chúng ta bình tâm để nhìn sâu vào bản chất của hiện hữu, ta sẽ nhận thấy một ranh giới rõ ràng và bất biến: trí tuệ nhân tạo, dù thông minh đến đâu, cũng chỉ là một hệ thống xử lý dữ liệu, trong khi sự khôn ngoan của con người là một hồng ân thiêng liêng, kết tinh từ sự sống, cảm xúc và linh hồn. Sự nhầm lẫn giữa “thông minh” và “khôn ngoan” chính là sai lầm lớn nhất của thời đại này, bởi thông minh là khả năng giải quyết vấn đề bằng logic, còn khôn ngoan là khả năng định hướng ý nghĩa cuộc đời bằng lương tâm và tình yêu.
Sự khác biệt căn bản đầu tiên nằm ở nguồn gốc và bản chất của tri thức. AI vận hành dựa trên các mô hình xác suất và dữ liệu khổng lồ được nạp vào từ quá khứ. Nó học bằng cách tìm kiếm các khuôn mẫu (patterns) trong các tệp dữ liệu tĩnh. Ngược lại, sự khôn ngoan của con người không chỉ đến từ việc đọc sách hay tích lũy thông tin, mà nó được nảy mầm từ những trải nghiệm sống sống động, từ những nỗi đau, sự thất bại, và cả những giọt nước mắt. Một cỗ máy có thể phân tích hàng triệu bài thơ về tình yêu để viết ra một đoạn văn trau chuốt, nhưng nó không bao giờ biết “yêu” là gì, không biết cái run rẩy của con tim khi đối diện với người mình thương, hay nỗi đau thắt lại khi mất đi một người thân yêu. Sự khôn ngoan đòi hỏi một chủ thể có cảm xúc để thẩm thấu ý nghĩa của sự kiện, còn AI chỉ là một tấm gương phản chiếu những gì con người đã nạp vào cho nó mà không hề có sự thấu cảm.
Thêm vào đó, sự khôn ngoan gắn liền với khả năng phân định đạo đức và lương tâm – điều mà các thuật toán không bao giờ có được. AI có thể tối ưu hóa hiệu quả, nhưng nó không biết thế nào là “đúng” hay “sai” theo nghĩa luân lý sâu xa. Trong những tình huống tiến thoái lưỡng nan của cuộc sống, nơi không có câu trả lời tuyệt đối đúng về mặt logic, con người dựa vào tiếng nói của lương tâm để đưa ra quyết định. Sự khôn ngoan cho phép chúng ta chọn cái “tốt” thay vì cái “tiện lợi”, chọn sự “hy sinh” thay vì sự “tối ưu”. Máy móc có thể tính toán được xác suất sống sót của một bệnh nhân, nhưng chỉ có sự khôn ngoan và lòng trắc ẩn của người bác sĩ mới biết cách an ủi một linh hồn đang hấp hối, hoặc đưa ra quyết định dựa trên nhân phẩm của con người chứ không chỉ dựa trên các chỉ số sinh học. AI hoạt động trong thế giới của các con số 0 và 1, trong khi thế giới của sự khôn ngoan nằm ở những khoảng lặng giữa các nốt nhạc, nơi ý nghĩa thực sự của cuộc sống trú ngụ.
Một khía cạnh quan trọng khác là sự sáng tạo và trực giác. AI sáng tạo dựa trên sự tái tổ hợp các dữ liệu cũ, nó không thể tạo ra một cái gì đó hoàn toàn “mới” từ hư không. Sự khôn ngoan của con người thường dẫn đến những bước nhảy vọt của trực giác – những khoảnh khắc “Eureka” không tuân theo bất kỳ logic toán học nào. Trực giác ấy bắt nguồn từ sự kết nối giữa trí tuệ và tâm linh, một khả năng vượt lên trên thực tại hữu hình để chạm đến những chân lý vĩnh cửu. Sự khôn ngoan cho phép con người nhìn thấy vẻ đẹp trong sự khiếm khuyết, thấy hy vọng trong tuyệt vọng, và thấy ý nghĩa trong sự khổ đau. Một cỗ máy không thể hiểu tại sao một người lại sẵn sàng hy sinh mạng sống mình cho một lý tưởng, vì về mặt logic, đó là một hành động phi lý. Nhưng dưới nhãn quan của sự khôn ngoan, đó là đỉnh cao của nhân tính.
Hơn nữa, sự khôn ngoan luôn đi đôi với trách nhiệm cá nhân. Khi một thuật toán AI đưa ra một quyết định sai lầm, nó không cảm thấy hối hận hay dằn vặt. Nó không có khả năng tự hối để vươn tới sự hoàn thiện về nhân cách. Ngược lại, sự khôn ngoan của con người được trui rèn qua quá trình tự vấn và sám hối. Chính việc nhận ra sự giới hạn và sai lầm của bản thân giúp con người trở nên khôn ngoan hơn. Sự khôn ngoan là khả năng biết mình là ai trong vũ trụ bao la này, biết khiêm tốn trước mầu nhiệm của tạo hóa, trong khi AI, theo bản chất của nó, là một công cụ của sự ngạo mạn công nghệ nếu không được đặt dưới sự kiểm soát của đạo đức con người. Chúng ta không thể giao phó vận mệnh của nhân loại cho một thứ không có khả năng chịu trách nhiệm trước lịch sử và trước Thượng Đế.
Trong bối cảnh đức tin, sự khôn ngoan còn là một quà tặng của Thánh Linh, là khả năng nhìn thế giới bằng con mắt của Thiên Chúa. Sự khôn ngoan này không tìm kiếm quyền lực hay sự thống trị, mà tìm kiếm sự hòa hợp, bình an và phục vụ. AI có thể giúp chúng ta xây dựng những thành phố thông minh hơn, nhưng nó không thể giúp chúng ta xây dựng một cộng đồng yêu thương hơn nếu không có sự hiện diện của những trái tim khôn ngoan. Sự thông minh của máy móc có thể phục vụ cho cái ác hiệu quả như khi nó phục vụ cái thiện, vì nó thiếu vắng một định hướng tâm linh. Chỉ có sự khôn ngoan mới biết cách kìm hãm những dục vọng của con người và hướng những tiến bộ kỹ thuật vào việc tôn vinh phẩm giá con người và bảo vệ thiên nhiên.
Cuối cùng, chúng ta cần khẳng định rằng AI là một người tôi tớ đắc lực nhưng sẽ là một người chủ tồi tệ. Việc đề cao quá mức trí tuệ nhân tạo mà xem nhẹ sự khôn ngoan của con người sẽ dẫn đến một xã hội khô cằn, nơi con người chỉ còn là những con số và dữ liệu. Chúng ta cần những công nghệ thông minh, nhưng chúng ta cần những con người khôn ngoan hơn bao giờ hết để điều khiển chúng. Sự khôn ngoan dạy chúng ta rằng máy móc được làm ra cho con người, chứ không phải con người cho máy móc. Trong tương lai, những ai sở hữu sự khôn ngoan sẽ là những người thực sự dẫn dắt thế giới, bởi họ biết lắng nghe tiếng nói của trái tim, biết thấu cảm với nỗi đau của đồng loại, và biết định hướng cho những cỗ máy vô hồn phục vụ cho mục đích cao cả nhất của nhân loại: đó là tình yêu và sự sống vĩnh cửu. Trí tuệ nhân tạo có thể giải mã được bộ gene người, nhưng chỉ có sự khôn ngoan mới hiểu được ý nghĩa của một linh hồn.
Lm. Anmai, CSsR
