TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ CƠN CÁM DỖ PHI NHÂN HÓA: MỘT SUY TƯ MỤC VỤ VỀ SỰ MƠ HỒ, ĐỊNH KIẾN VÀ CÔNG LÝ TRONG KỶ NGUYÊN SỐ – Lm. Anmai, CSsR
Giữa dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử nhân loại, nơi con người không ngừng vươn lên để làm chủ thiên nhiên và khám phá những chân trời tri thức mới, sự xuất hiện của Trí tuệ Nhân tạo (AI) không chỉ đơn thuần là một bước tiến về kỹ thuật, mà còn là một “dấu chỉ của thời đại” đòi hỏi chúng ta phải phân định dưới ánh sáng của Tin Mừng và lương tâm Kitô giáo. Từ thuở hồng hoang, khi Thiên Chúa tạo dựng con người theo hình ảnh và giống như Ngài (Imago Dei – St 1,26-27), Ngài đã ban cho con người vinh dự được cộng tác vào công trình sáng tạo vĩ đại của Ngài. Con người được trao cho trí tuệ, lý trí và tự do để quản cai vạn vật, thăng tiến thế giới và phục vụ lợi ích chung (x. St 2,15). Qua các thời kỳ lịch sử, từ việc chế tạo công cụ đá thô sơ đến những phát minh vĩ đại như máy in, động cơ hơi nước, hay gần đây hơn là internet và điện toán đám mây, con người đã chứng minh mình là người đồng sáng tạo với Thiên Chúa, sử dụng hồng ân lý trí để biến đổi thế giới vật chất thành nơi cư ngụ tốt đẹp hơn, nơi mà tình yêu và công lý có thể nảy nở.
Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số ngày nay – đặc biệt vào năm 2026, khi AI đã len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống từ y tế, giáo dục, đến kinh tế và giải trí – chúng ta đang đối diện với một sản phẩm do chính tay con người làm ra nhưng lại mang trong nó những hệ quả mơ hồ, phức tạp và khả năng gây xáo trộn sâu sắc đời sống nhân sinh. AI không còn là khái niệm trừu tượng trong phòng thí nghiệm; nó là thực tại hàng ngày, từ trợ lý ảo như ChatGPT hay Grok giúp trả lời câu hỏi, đến các hệ thống tự lái xe, chẩn đoán bệnh tật, hay thậm chí là tạo ra nghệ thuật và nội dung giải trí. Sự phát triển chóng mặt này, được thúc đẩy bởi dữ liệu lớn (Big Data), học máy (machine learning) và mạng nơ-ron nhân tạo, đã mang lại những lợi ích to lớn: tăng năng suất lao động, cải thiện chăm sóc sức khỏe, và mở rộng tiếp cận kiến thức. Nhưng đồng thời, nó cũng khơi dậy những lo ngại sâu sắc về đạo đức, đặc biệt khi những ứng dụng AI hàm chứa các thuật toán thiên lệch (algorithmic bias), tạo nên nguy cơ lan truyền những quan điểm bất công, cổ võ sự loại trừ xã hội và dẫn đến thảm trạng phi nhân hóa con người – một quá trình mà con người dần mất đi phẩm giá thiêng liêng, bị giản lược thành dữ liệu vô hồn hoặc đối tượng để khai thác.
Để hiểu rõ hơn về “dấu chỉ thời đại” này, chúng ta cần nhìn lại hành trình phát triển của AI. Từ những mầm mống sơ khai trong thập niên 1950 với hội nghị Dartmouth, nơi thuật ngữ “trí tuệ nhân tạo” được khai sinh, đến những bước nhảy vọt trong thập niên 2010 với sự bùng nổ của học sâu (deep learning), AI đã tiến bộ vượt bậc. Đến năm 2026, chúng ta chứng kiến sự phổ biến của các mô hình AI đa năng như GPT-5 hay các hệ thống tự trị trong sản xuất, nơi máy móc không chỉ thực hiện nhiệm vụ mà còn “học hỏi” từ dữ liệu thời gian thực. Dưới ánh sáng thần học, đây là minh chứng cho ân sủng sáng tạo mà Thiên Chúa ban tặng, nhưng cũng là lời cảnh tỉnh về cơn cám dỗ lạm dụng quyền lực, giống như câu chuyện Tháp Babel (St 11), nơi con người cố gắng vươn tới trời cao mà quên mất Đấng Tạo Hóa.
SỰ MƠ HỒ TRONG AI: TỪ THÔNG TIN SAI LỆCH ĐẾN XÁO TRỘN TÂM LINH
Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực và ảo, giữa sự thật và sự bịa đặt ngày càng trở nên mong manh, thậm chí là mờ nhạt đến mức đáng báo động. AI, với khả năng tổng hợp và nhào nặn thông tin khổng lồ từ hàng tỷ dữ liệu trên internet, đang tạo ra một bầu khí quyển thông tin đầy tính mơ hồ. Sự mơ hồ này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là mảnh đất màu mỡ cho sự xáo trộn xã hội và tâm linh, làm lung lay những nền tảng luân lý vốn đã được định hình qua hàng ngàn năm lịch sử nhân loại và mạc khải Kitô giáo. Trong cái nhìn của thần học luân lý Công giáo, sự thật (Veritas) là nền tảng của tự do đích thực, như Chúa Giêsu đã phán: “Sự thật sẽ giải phóng các con” (Ga 8,32). Sự thật không phải là thứ tương đối hay dựa trên xác suất, mà là sự phản ánh chân lý vĩnh cửu của Thiên Chúa, Đấng là “Đường, Sự Thật và Sự Sống” (Ga 14,6).
Thế nhưng, các hệ thống AI hiện nay, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models – LLMs) hay các thuật toán gợi ý trên mạng xã hội như TikTok, YouTube hay X (trước đây là Twitter), thường không hoạt động dựa trên sự truy tìm chân lý khách quan, mà dựa trên xác suất thống kê, tối ưu hóa sự tương tác và lợi nhuận. Chúng phân tích dữ liệu lịch sử để dự đoán và tạo ra nội dung, nhưng không có khả năng phân biệt đạo đức hay chân lý thực sự. Điều này dẫn đến một hệ quả đáng lo ngại là sự lan truyền của những thông tin sai lệch, hoặc những “ảo giác” (hallucinations) của máy móc – thuật ngữ chỉ việc AI tạo ra thông tin sai sự thật nhưng được trình bày dưới vỏ bọc của sự chắc chắn khoa học. Ví dụ, trong năm 2025, các trường hợp AI tạo ra tin giả về biến đổi khí hậu hay đại dịch đã gây hoang mang dư luận, dẫn đến sự chia rẽ xã hội và mất lòng tin vào các tổ chức công cộng.
Khi con người bắt đầu tin vào “chân lý” do máy móc kiến tạo hơn là sự thật khách quan và mạc khải của Thiên Chúa, chúng ta đang đối diện với một sự xáo trộn tâm linh sâu sắc. Lương tâm con người – nơi tiếng Chúa vang vọng – bị dẫn dắt bởi những thuật toán vô hồn thay vì Lời Chúa và sự khôn ngoan của Hội Thánh. Trong truyền thống Công giáo, lương tâm là “ngôi đền thiêng liêng” (Gaudium et Spes, 16), nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa qua cầu nguyện và phân định. Nhưng trong kỷ nguyên AI, sự mơ hồ này làm suy yếu khả năng ấy, biến con người thành những người tiêu dùng thông tin thụ động, dễ bị thao túng bởi các thế lực kinh tế hay chính trị sử dụng AI để lan tỏa propaganda. Giáo hội, qua Thông điệp Fratelli Tutti của Đức Thánh Cha Phanxicô, đã cảnh báo về “nền văn hóa giả tạo” này, nơi sự thật bị thay thế bởi cảm xúc và lợi ích cá nhân.
THUẬT TOÁN THIÊN LỆCH: HẤP THỤ VÀ KHUẾCH ĐẠI BẤT CÔNG XÃ HỘI
Vấn đề càng trở nên trầm trọng hơn khi chúng ta đi sâu vào bản chất của các thuật toán thiên lệch – một trong những “tội lỗi cấu trúc” (structural sin) lớn nhất của thời đại số. Chúng ta không được phép ngây thơ cho rằng công nghệ là trung lập về mặt đạo đức; trái lại, mỗi dòng mã, mỗi thuật toán đều mang trong nó dấu ấn của người tạo ra nó, bao gồm cả những giới hạn, những định kiến và cả những bất công xã hội đã tồn tại từ lâu. Khi AI được huấn luyện trên những tập dữ liệu khổng lồ của quá khứ và hiện tại – thường lấy từ internet, nơi phản ánh xã hội thực với đầy rẫy phân biệt đối xử – nó vô tình hấp thụ và khuếch đại những bất công vốn có: sự phân biệt chủng tộc, định kiến giới tính, sự gạt bỏ người nghèo và những nhóm yếu thế như người khuyết tật, người nhập cư hay các cộng đồng thiểu số.
Đây không chỉ là lỗi kỹ thuật nhỏ lẻ, mà là một vấn đề công bằng xã hội nghiêm trọng, đe dọa đến phẩm giá con người mà Giáo hội luôn bảo vệ. Giáo huấn Xã hội của Giáo hội, từ Rerum Novarum (1891) đến Laudato Si’ (2015), luôn nhắc nhở chúng ta về sự ưu tiên chọn lựa cho người nghèo và bảo vệ phẩm giá của mỗi nhân vị, bất kể nguồn gốc hay hoàn cảnh. Thế nhưng, khi một hệ thống AI dùng để xét duyệt hồ sơ vay vốn tại ngân hàng lại thiên vị chống lại người da màu hoặc người nghèo – như trường hợp các thuật toán tín dụng ở Mỹ đã bị chỉ trích vì sử dụng dữ liệu lịch sử phân biệt đối xử – thì công nghệ đó đã trở thành một công cụ của sự áp bức mang tính hệ thống. Tương tự, trong lĩnh vực tuyển dụng, các công cụ AI sàng lọc CV như Amazon’s hiring tool (bị hủy bỏ năm 2018 vì bias chống phụ nữ) tiếp tục tồn tại dưới dạng tinh vi hơn, ưu tiên ứng viên nam giới hoặc từ các trường đại học danh tiếng, loại trừ những người từ nền tảng khiêm tốn.
Trong tư pháp, hệ thống như COMPAS (Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions) đã bị cáo buộc thiên vị, dự báo tỷ lệ tái phạm cao hơn ở người da đen so với người da trắng, dù hành vi tương tự. Đến năm 2026, với sự phát triển của AI trong dự báo tội phạm (predictive policing), các thành phố như Los Angeles hay Chicago sử dụng AI để phân bổ lực lượng cảnh sát, nhưng lại tập trung vào các khu vực nghèo, tạo ra vòng tròn luẩn quẩn của sự giám sát và bắt bớ bất công. Những ví dụ này cho thấy AI không chỉ phản ánh bất công xã hội mà còn củng cố nó, biến những nhóm yếu thế thành nạn nhân vĩnh viễn của “dữ liệu độc hại” (toxic data).
SỰ CHE ĐẬY CỦA BẤT CÔNG VÀ NỀN VĂN HÓA VỨT BỎ
Sự bất công do AI tạo ra còn nguy hiểm hơn sự bất công do con người gây ra ở chỗ nó được che đậy bởi vẻ ngoài khách quan, “phi cảm xúc” và dựa trên dữ liệu khoa học. Khi một con người đưa ra quyết định sai lầm hay phân biệt đối xử, chúng ta có thể quy trách nhiệm, kêu gọi lương tâm, sám hối và sửa chữa – như Chúa Giêsu đã tha thứ cho người phụ nữ ngoại tình (Ga 8,1-11). Nhưng khi một thuật toán đưa ra quyết định loại trừ, nó thường được coi là “kết quả tính toán tối ưu”, và nạn nhân không biết phải kêu oan với ai, vì trách nhiệm bị phân tán giữa lập trình viên, công ty và dữ liệu. Đây là một dạng thức mới của “nền văn hóa vứt bỏ” mà Đức Thánh Cha Phanxicô thường xuyên cảnh báo trong các Thông điệp của ngài, nơi con người bị loại trừ không phải vì thiếu lòng thương xót, mà vì không phù hợp với mô hình tối ưu hóa lợi nhuận.
Trong thế giới của dữ liệu lớn (Big Data), con người có nguy cơ bị giản lược thành những con số, những dữ kiện hành vi, những “hồ sơ kỹ thuật số” mà không còn là nhân vị với lịch sử, cảm xúc và mối quan hệ. Những ai không tạo ra dữ liệu – như người nghèo ở các nước đang phát triển, người cao tuổi ít sử dụng công nghệ, hay các cộng đồng bản địa – sẽ bị đẩy ra bên lề, trở thành những kẻ vô hình trong thế giới số. Sự loại trừ này đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần của Tin Mừng, nơi mỗi con người, dù nhỏ bé đến đâu, đều là một nhân vị trọn vẹn, có tên gọi, có khuôn mặt và được Thiên Chúa yêu thương (x. Mt 25,40: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy”). AI, nếu không được kiểm soát, sẽ biến xã hội thành một hệ thống phân cấp kỹ thuật số, nơi giàu có và quyền lực càng được củng cố, còn người yếu thế càng bị đẩy sâu vào bóng tối.
NGUY CƠ PHI NHÂN HÓA: MÁY MÓC NHÂN CÁCH HÓA, CON NGƯỜI VẬT HÓA
Nguy cơ lớn nhất và sâu xa nhất mà AI mang lại, chính là sự phi nhân hóa (dehumanization) – một quá trình mà con người dần mất đi bản chất thiêng liêng, bị đối xử như vật vô tri. Trong thần học Công giáo, phẩm giá con người bắt nguồn từ việc con người là thụ tạo duy nhất được Thiên Chúa dựng nên cho chính họ, mang trong mình hơi thở của sự sống thần linh (St 2,7), có khả năng suy tư, tự do, và quan trọng nhất là khả năng yêu thương và hiệp thông. AI, dù thông minh đến đâu – như các mô hình năm 2026 có khả năng trò chuyện tự nhiên, sáng tạo nội dung hay thậm chí dự đoán cảm xúc – vẫn chỉ là sự mô phỏng, là những phép tính trên các chuỗi ký tự, thiếu linh hồn và ý thức thực sự.
Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phụ thuộc vào AI, chúng ta đang chứng kiến một sự đảo lộn giá trị đáng sợ: máy móc ngày càng được nhân cách hóa, trong khi con người ngày càng bị vật hóa. Chúng ta thấy những ứng dụng AI tạo ra những người bạn ảo, người yêu ảo như Replika hay Character.AI, ru ngủ con người trong những mối quan hệ giả tạo, khiến họ xa rời sự hiệp thông thật sự với tha nhân và với Thiên Chúa. Trong metaverse hay các nền tảng thực tế ảo, con người có thể “sống” qua avatar do AI kiểm soát, nhưng điều này làm suy yếu sự gặp gỡ trực tiếp, nơi mà khuôn mặt con người – theo triết gia Emmanuel Levinas – là dấu vết của Đấng Vô Hạn, kêu gọi trách nhiệm đạo đức.
Nguy hiểm hơn, khi các thuật toán thiên lệch lan truyền những quan điểm coi thường phẩm giá của một nhóm người nào đó – ví dụ, AI trong quảng cáo ưu tiên hình ảnh người da trắng, hoặc thuật toán mạng xã hội khuếch đại nội dung kỳ thị – nó gieo rắc vào tâm trí cộng đồng mầm mống của sự hận thù và chia rẽ. Nó biến con người thành đối tượng để khai thác (qua dữ liệu cá nhân), để giám sát (qua camera AI), hoặc để tiêu thụ (qua nội dung cá nhân hóa), tước đi tính thiêng liêng của cuộc sống. Trong bối cảnh năm 2026, với sự phát triển của AI trong giám sát xã hội (như ở Trung Quốc với hệ thống tín dụng xã hội), chúng ta thấy rõ nguy cơ một xã hội nơi tự do bị kiểm soát bởi máy móc, đi ngược lại với giáo huấn về tự do con người trong Catechism of the Catholic Church (số 1730-1748).
TÁC ĐỘNG ĐẾN PHÁN ĐOÁN LUÂN LÝ VÀ PHÂN ĐỊNH THIÊNG LIÊNG
Sự xáo trộn mà AI gây ra còn đánh vào chính khả năng phán đoán luân lý và phân định thiêng liêng của con người. Trong truyền thống tu đức Công giáo, đặc biệt theo thánh Ignatiô Loyola, sự phân định (discernment) là một ân sủng và kỹ năng quan trọng để nhận biết ý Chúa giữa những xung đột nội tâm. Quá trình này đòi hỏi sự thinh lặng, cầu nguyện, lắng nghe tiếng nói của lương tâm và Thánh Thần. Nhưng trong một thế giới bị bủa vây bởi các thuật toán gợi ý – như Netflix gợi ý phim, Amazon gợi ý sản phẩm, hay Facebook gợi ý nội dung – nơi mà AI liên tục “mớm” cho chúng ta những gì chúng ta muốn nghe, củng cố những định kiến sẵn có (confirmation bias), thì khả năng lắng nghe sự thật khác biệt và lắng nghe tiếng Chúa trở nên suy yếu.
Chúng ta bị nhốt trong những “buồng vang” (echo chambers) kỹ thuật số, nơi sự thù ghét và sự loại trừ được khuếch đại, còn lòng trắc ẩn và sự thấu cảm bị bóp nghẹt. Sự lười biếng về trí tuệ và thiêng liêng này dẫn đến một xã hội thờ ơ, nơi con người phó mặc trách nhiệm đạo đức cho máy móc. Một chiếc xe tự lái gây tai nạn (như vụ Tesla Autopilot năm 2023), một phần mềm tuyển dụng phân biệt chủng tộc, một thuật toán kiểm duyệt nội dung chặn đứng tiếng nói của sự thật – ai sẽ chịu trách nhiệm? Sự mơ hồ về trách nhiệm này là một cái bẫy nguy hiểm, làm xói mòn nền tảng luân lý của xã hội, dẫn đến tình trạng “thoái hóa đạo đức” mà Đức Thánh Cha Benedicto XVI đã cảnh báo trong Caritas in Veritate (2009).
LỜI KÊU GỌI TỪ GIÁO HỘI: ĐẠO ĐỨC THUẬT TOÁN VÀ CON ĐƯỜNG VỊ NHÂN SINH
Đối diện với những thách đố này, Giáo hội không chối bỏ tiến bộ khoa học – vì công nghệ là món quà từ Thiên Chúa qua trí tuệ con người – nhưng Giáo hội lớn tiếng kêu gọi một sự thức tỉnh lương tâm và một nền đạo đức của thuật toán (algor-ethics). Công nghệ phải vị nhân sinh, chứ không phải nhân sinh vị công nghệ, như nguyên tắc cốt lõi trong giáo huấn xã hội Công giáo. Chúng ta cần khẳng định mạnh mẽ rằng: không một thuật toán nào, dù tinh vi đến đâu, có quyền định đoạt giá trị của một con người. Sự công bằng không phải là sự cào bằng của các con số thống kê, mà là sự tôn trọng sự khác biệt và phẩm giá độc nhất của mỗi cá nhân, như trong Hiến chế Gaudium et Spes (số 29).
Để chống lại sự phi nhân hóa, chúng ta cần tái khám phá vẻ đẹp của sự gặp gỡ trực tiếp, của tình liên đới và lòng bác ái Kitô giáo. Chúng ta cần những nhà lập trình, những nhà quản lý công nghệ có lương tâm Công giáo, những người dám đưa các giá trị của Tin Mừng – sự thật, công lý, tình yêu – vào trong chính cấu trúc của các thuật toán. Ví dụ, phát triển AI với “bias mitigation” (giảm thiên lệch), minh bạch dữ liệu và kiểm toán đạo đức, như Vatican đã kêu gọi trong “Rome Call for AI Ethics” năm 2020 và các tài liệu cập nhật năm 2024. Chúng ta cần xây dựng những hệ thống AI biết “khiêm tốn”, biết giới hạn của mình, và luôn đặt dưới sự giám sát luân lý của con người, với sự tham gia của các chuyên gia thần học và mục vụ.
Hơn nữa, Giáo hội khuyến khích các cộng đồng Kitô giáo tham gia vào việc giáo dục về AI, qua các khóa học mục vụ về công nghệ, giúp tín hữu phân định cách sử dụng AI để phục vụ Giáo hội – như AI hỗ trợ dịch Kinh Thánh hay phân tích dữ liệu từ thiện – mà không rơi vào cám dỗ thờ ơ đạo đức.
TÌNH YÊU NHƯ THUẬT TOÁN DUY NHẤT KHÔNG SAI LẦM
Cuối cùng, giữa cơn lốc của thời đại số, người Kitô hữu được mời gọi trở thành những người lội ngược dòng, sống chứng tá cho chân lý và tình yêu. Chúng ta không được phép để cho sự tiện nghi của công nghệ làm tê liệt trái tim mình. Chúng ta phải tỉnh thức trước những sự thật nửa vời và những định kiến trá hình, nhớ rằng thế giới này không phải là cùng đích, và sự khôn ngoan của loài người, dù rực rỡ đến đâu, cũng chỉ là tro bụi so với sự khôn ngoan của Thiên Chúa (1Cr 1,25).
Chỉ có Tình Yêu – Caritas – mới là thuật toán duy nhất không bao giờ sai lầm, không bao giờ thiên lệch, và không bao giờ loại trừ. Tình yêu ấy đã được nhập thể nơi Đức Giêsu Kitô, Đấng đã đến không phải để biến con người thành những cỗ máy tuân phục, mà để làm cho con người được sống và sống dồi dào (Ga 10,10). Chúng ta được mời gọi sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ để phục vụ cho sự sống ấy, để hàn gắn những vết thương xã hội, để nối kết những chia rẽ văn hóa, chứ không phải để đào sâu thêm hố sâu ngăn cách hay biến đồng loại thành những dữ liệu vô hồn. Đó là sứ mạng, là thách đố, và cũng là con đường thánh thiện trong kỷ nguyên mới này – con đường dẫn đến một thế giới nơi công nghệ phục vụ con người, và con người phục vụ Thiên Chúa qua tình yêu thương tha nhân.
Lm. Anmai, CSsR
