VÌ SAO “DECLARATIO” CỦA ĐỨC BÊNÊĐÍCTÔ XVI VẪN ÁM ẢNH GIÁO HỘI CÔNG GIÁO?
Trước hết, cần viết cho đúng: không phải “Declarati”, mà là “Declaratio” — nghĩa là Tuyên ngôn hay Lời tuyên bố. Đây là văn bản Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI đọc bằng tiếng Latinh ngày 11 tháng 2 năm 2013, trong một công nghị hồng y, để loan báo quyết định từ nhiệm, có hiệu lực từ 20 giờ ngày 28 tháng 2 năm 2013. Trong bản tiếng Latinh chính thức hiện nay của Tòa Thánh, ngài tuyên bố từ bỏ ministerium Episcopi Romae, Successoris Sancti Petri — “thừa tác vụ của Giám mục Rôma, Đấng kế vị Thánh Phêrô” — và nói rõ hậu quả pháp lý là Tòa Rôma, Tòa Thánh Phêrô sẽ trống ngôi, đồng thời Mật nghị Hồng y phải được triệu tập để bầu vị Giáo hoàng mới.
Vấn đề khiến văn bản này vẫn “ám ảnh” Giáo hội không chỉ nằm ở chuyện một vị giáo hoàng từ nhiệm — điều vốn rất hiếm — mà nằm ở cách từ nhiệm, ngôn ngữ từ nhiệm, các chi tiết hậu từ nhiệm, và những khoảng trống pháp lý – biểu tượng mà biến cố ấy để lại.
Theo Giáo luật, một giáo hoàng có thể từ nhiệm. Điều 332 §2 của Bộ Giáo luật 1983 quy định rằng, để việc từ nhiệm của Đức Giáo hoàng Rôma thành sự, cần hai điều: việc ấy phải được thực hiện cách tự do và phải được bày tỏ cách hợp thức; không cần bất cứ ai chấp nhận. Chính vì vậy, trọng tâm pháp lý không phải là “ai cho phép Đức Giáo hoàng từ nhiệm”, nhưng là: ngài có tự do không? và ý định từ nhiệm có được bày tỏ rõ ràng không?
Trong Declaratio, Đức Bênêđíctô XVI nói rõ mình đã nhiều lần xét mình trước mặt Thiên Chúa, nhận thấy sức lực vì tuổi cao không còn thích hợp để thi hành nhiệm vụ Phêrô cách xứng đáng, rồi tuyên bố “với đầy đủ tự do” rằng ngài từ bỏ thừa tác vụ Giám mục Rôma. Bản tiếng Anh chính thức của Tòa Thánh dịch rất thẳng: “I declare that I renounce the ministry of Bishop of Rome, Successor of Saint Peter…” và nói rõ từ 20 giờ ngày 28 tháng 2 năm 2013, Tòa Rôma và Tòa Thánh Phêrô sẽ trống ngôi.
Tuy nhiên, chính ở đây nảy sinh tranh luận dai dẳng: tại sao Đức Bênêđíctô XVI dùng chữ ministerium mà không dùng trực tiếp chữ munus, trong khi Giáo luật điều 332 §2 bản Latinh nói đến việc Đức Giáo hoàng từ bỏ munus của mình? Một số người đã dựa vào khác biệt này để lập luận rằng ngài chỉ từ bỏ “việc thi hành thừa tác vụ”, chứ không từ bỏ “chức vụ” hay “sứ vụ” giáo hoàng. Từ đó phát sinh các thuyết cho rằng việc từ nhiệm không thành sự, hoặc Đức Bênêđíctô XVI vẫn là giáo hoàng theo một nghĩa nào đó. Nhưng nhiều nhà Latinh và giáo luật gia bác bỏ cách tách biệt cứng nhắc này, vì trong văn cảnh Latinh, ministerium, munus, officium có thể chồng lấn nghĩa nhau, và quan trọng hơn, văn bản nêu rõ hậu quả pháp lý là Tòa Thánh Phêrô trống ngôi và cần bầu tân Giáo hoàng. Một phân tích của Inside the Vatican nhận định rằng trong Latinh, không thể dựng lên một phân biệt pháp lý đơn giản kiểu “ministerium không phải munus”, vì ministerium có thể chỉ chức vụ, phận vụ, tác vụ, công việc, việc phục vụ và cả trách nhiệm được trao; bài viết cũng nhấn mạnh rằng Đức Bênêđíctô đã làm rõ hệ quả: trống tòa và triệu tập Mật nghị.
Một điểm khác làm vấn đề thêm nhạy cảm là tiếng Latinh. Đức Bênêđíctô XVI là một nhà thần học lỗi lạc, rất quen với ngôn ngữ Giáo hội, và việc chọn tiếng Latinh được nhiều người xem như cách để bảo đảm sự trang trọng, chính xác, phổ quát và kín đáo. Nhưng sau đó, người ta phát hiện có những lỗi hoặc điểm vụng trong văn bản/việc đọc. Cựu chuyên viên Latinh của Phủ Quốc vụ khanh Tòa Thánh, Daniel Gallagher, kể rằng chính các nhà Latinh Vatican cũng bất ngờ vì trước đó họ chưa được xem văn bản, do Đức Bênêđíctô muốn tránh nguy cơ rò rỉ; sau khi công bố, bản văn được rà soát gấp, và họ tìm thấy một vài lỗi nhỏ, nhưng Gallagher nhấn mạnh những lỗi ấy không làm cho việc từ nhiệm vô hiệu.
Cần nói thật chính xác: không nên phóng đại rằng bản Declaratio “đầy lỗi” đến mức tự nó vô hiệu. Có những tranh luận về lỗi ngữ pháp, về cách đọc số năm bằng Latinh, về các biến thể văn bản, và về việc bản đăng tải đã được sửa một số điểm. Nhưng từ các nguồn đáng tin cậy, không thể kết luận rằng các lỗi ấy đủ làm sụp đổ hiệu lực pháp lý của việc từ nhiệm. Một nhà Latinh viết trên Inside the Vatican cho rằng lỗi rõ nhất trong lúc đọc là Đức Bênêđíctô đọc dạng “tredicesimo”, chịu ảnh hưởng tiếng Ý, thay vì dạng Latinh chuẩn cho “thứ mười ba”; tác giả cho rằng đây là một lỗi đọc, không phải bằng chứng cho thấy việc từ nhiệm giả hay vô hiệu.
Vậy tại sao Declaratio vẫn ám ảnh Giáo hội?
Bởi vì nó không chỉ là một văn bản pháp lý. Nó là một biến cố đã mở ra một tình trạng chưa từng quen trong đời sống Công giáo hiện đại: một Giáo hoàng đương nhiệm và một Giáo hoàng hưu trí cùng hiện diện trong Vatican. Đức Bênêđíctô XVI không trở lại làm Hồng y Joseph Ratzinger như trước, nhưng mang tước hiệu Giáo hoàng danh dự / Pope Emeritus, tiếp tục mặc áo trắng đơn giản, sống trong Vatican, cầu nguyện cho Giáo hội. Những chi tiết biểu tượng ấy, dù có thể hiểu theo nghĩa khiêm tốn và cầu nguyện, vẫn gây lúng túng cho nhiều tín hữu, vì trong trực giác Công giáo, màu trắng, danh xưng giáo hoàng, phép lành, Vatican, và hình ảnh “Đức Thánh Cha” gắn rất mạnh với một người duy nhất đang thi hành quyền Phêrô.
Chính khoảng trống biểu tượng này làm nảy sinh sự lẫn lộn: nếu chỉ có một Giáo hoàng, thì vị đã từ nhiệm nên được gọi là gì? Mặc gì? Ở đâu? Có được phát biểu về những vấn đề thần học – mục vụ gây tranh cãi không? Có nên xuất hiện công khai bên cạnh vị kế nhiệm không? Giáo luật có quy định đủ rõ về thân phận của một giáo hoàng từ nhiệm không? Sau biến cố này, nhiều người nhận ra rằng Giáo hội có luật về việc giáo hoàng từ nhiệm, nhưng chưa có một bộ quy tắc thật đầy đủ về đời sống hậu giáo hoàng.
Bên cạnh đó, bối cảnh triều đại Đức Phanxicô làm vấn đề càng nóng. Những ai bất đồng với Đức Phanxicô đôi khi nhìn về Đức Bênêđíctô XVI như một biểu tượng của sự liên tục giáo lý, phụng vụ và thần học. Từ đó, một số nhóm cực đoan khai thác Declaratio để gieo nghi ngờ về tính hợp pháp của Đức Phanxicô. Điều vốn là một vấn đề ngữ pháp – giáo luật đã bị biến thành một vũ khí trong cuộc chiến ý thức hệ nội bộ Giáo hội.
Nhưng nếu đọc văn bản cách nghiêm túc, Đức Bênêđíctô XVI không nói rằng ngài giữ lại một phần quyền giáo hoàng. Ngài nói rằng Tòa Rôma sẽ trống ngôi và Mật nghị phải được triệu tập. Đó là dấu hiệu rất mạnh cho thấy ngài hiểu hành vi của mình là một sự từ nhiệm thật sự. Bản chính thức của Tòa Thánh hiện nay vẫn ghi rõ các yếu tố ấy.
Điều ám ảnh sâu hơn nằm ở thần học về chức vụ Phêrô. Trước Đức Bênêđíctô XVI, trong nhiều thế kỷ, hình ảnh giáo hoàng gần như gắn liền với một đời phục vụ cho đến chết. Đức Gioan Phaolô II, dù bệnh tật nặng nề, vẫn ở lại trên ngai Phêrô cho đến hơi thở cuối cùng. Đức Bênêđíctô XVI lại chọn một con đường khác: ngài phân định rằng khi không còn đủ sức để lèo lái con thuyền Phêrô trong một thời đại biến động nhanh, thì việc rút lui cũng có thể là một hành vi khiêm nhường và trách nhiệm. Đây là một thay đổi lớn trong cảm thức Công giáo: chức vụ Phêrô vẫn là sứ vụ thiêng liêng, nhưng việc thi hành cụ thể cũng đòi hỏi sức lực thể lý, tinh thần và khả năng quản trị.
Chính vì thế, Declaratio vừa là một văn bản sáng rõ, vừa là một vết nứt trong trí tưởng tượng Công giáo hiện đại. Sáng rõ ở điểm: Đức Bênêđíctô XVI tuyên bố từ nhiệm, Tòa Thánh Phêrô trống ngôi, Mật nghị bầu Giáo hoàng mới. Gây ám ảnh ở điểm: Giáo hội chưa quen sống với hình ảnh một vị Giáo hoàng đã từ nhiệm nhưng vẫn còn hiện diện, vẫn mặc trắng, vẫn được gọi bằng một danh xưng rất gần với danh xưng giáo hoàng, và vẫn là điểm quy chiếu tinh thần cho nhiều tín hữu.
Vì vậy, vấn đề không nên được trình bày như thể chỉ cần tìm một lỗi Latinh là có thể phủ nhận cả triều đại Đức Phanxicô. Cách nhìn ấy quá đơn giản và nguy hiểm. Nhưng cũng không nên xem mọi thắc mắc quanh Declaratio là vô nghĩa. Những thắc mắc ấy cho thấy Giáo hội cần minh định hơn về luật lệ, biểu tượng, danh xưng, y phục, nơi cư trú, mức độ phát biểu công khai và vai trò thiêng liêng của một giáo hoàng hưu trí.
Nói cho công bằng, Declaratio không ám ảnh Giáo hội vì nó chắc chắn vô hiệu. Nó ám ảnh Giáo hội vì nó hợp pháp đủ để thay đổi lịch sử, nhưng mới mẻ đủ để để lại những câu hỏi chưa được giải quyết trọn vẹn. Nó là một văn bản ngắn, nhưng mở ra một thời đại dài của suy tư: Giáo hội phải hiểu thế nào về quyền bính, sự phục vụ, sự yếu đuối, sự từ bỏ, và sự duy nhất của ngai tòa Phêrô trong một thời đại mà cả biểu tượng cũng có thể trở thành chiến trường?
Kết luận chính xác nhất là: việc từ nhiệm của Đức Bênêđíctô XVI, theo lập trường chính thức và cách hiểu giáo luật phổ biến, là thành sự; các lỗi Latinh hoặc điểm vụng trong văn bản không đủ chứng minh điều ngược lại. Nhưng chính lựa chọn từ ngữ, việc dùng tiếng Latinh, các sửa chữa sau công bố, tước hiệu “Giáo hoàng danh dự”, áo trắng và sự hiện diện lâu dài của ngài trong Vatican đã tạo ra một vùng mơ hồ biểu tượng khiến Declaratio tiếp tục ám ảnh Giáo hội Công giáo cho đến hôm nay.
https://www.lifesitenews.com/opinion/why-pope-benedict-xvis-declaratio-still-haunts-the-catholic-church/
