ANTIQUA ET NOVA: GHI CHÚ VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ THẦN HỌC – THẢO LUẬN SÂU VỀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC AI TỪ GÓC NHÌN CÔNG GIÁO
Trong bối cảnh thế giới hiện đại, nơi mà công nghệ đang phát triển với tốc độ chóng mặt, mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo (AI) và thần học không chỉ là một chủ đề lý thuyết mà còn là một lĩnh vực thực tiễn đòi hỏi sự suy tư sâu sắc. “Antiqua et nova” – cụm từ Latin nghĩa là “cổ xưa và mới mẻ” – gợi lên sự kết nối giữa truyền thống cổ kính của đức tin Công giáo và những tiến bộ công nghệ đương đại. Ghi chú này nhằm khám phá mối liên hệ đó, tập trung vào việc thảo luận sâu về các vấn đề đạo đức liên quan đến AI từ góc nhìn Công giáo. Công giáo, với nền tảng vững chắc từ Kinh Thánh, giáo huấn của Giáo hội và các tài liệu của Tòa Thánh, cung cấp một khung đạo đức toàn diện để đánh giá và hướng dẫn sự phát triển của AI, đảm bảo rằng công nghệ phục vụ con người chứ không phải ngược lại.
Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của AI từ góc nhìn thần học Công giáo. AI không phải là một thực thể độc lập mà là sản phẩm của trí tuệ con người, được tạo ra để mô phỏng một phần khả năng nhận thức của loài người. Theo thần học Công giáo, con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (Sáng Thế Ký 1:27), với phẩm giá thiêng liêng và khả năng sáng tạo. Do đó, AI có thể được coi là một phần mở rộng của sự sáng tạo ấy, nhưng không bao giờ thay thế được linh hồn bất tử hay ý chí tự do mà Thiên Chúa ban tặng. Giáo hoàng Phanxicô, trong thông điệp “Laudato Si'” (2015) và các phát biểu sau này, đã nhấn mạnh rằng công nghệ phải được sử dụng để bảo vệ “ngôi nhà chung” của nhân loại, chứ không phải để khai thác hay làm suy giảm phẩm giá con người. Từ đó, đạo đức AI phải bắt nguồn từ nguyên tắc nhân vị (personalism), nơi mà mỗi cá nhân được coi là trung tâm, không phải là công cụ.
Một vấn đề đạo đức nổi bật trong AI là sự thiên kiến (bias) và phân biệt đối xử. AI thường được huấn luyện trên dữ liệu lịch sử, vốn có thể chứa đựng những định kiến xã hội, dẫn đến kết quả không công bằng, chẳng hạn như trong hệ thống nhận diện khuôn mặt phân biệt chủng tộc hoặc thuật toán tuyển dụng ưu tiên giới tính. Từ góc nhìn Công giáo, điều này vi phạm nguyên tắc công bằng xã hội được dạy trong giáo huấn xã hội của Giáo hội (Catholic Social Teaching – CST). Tài liệu “Compendium of the Social Doctrine of the Church” (2004) nhấn mạnh rằng mọi hình thức phân biệt đối xử đều trái với phẩm giá con người. Vatican đã thành lập “Rome Call for AI Ethics” (2020), một sáng kiến hợp tác với các công ty công nghệ như Microsoft và IBM, kêu gọi AI phải minh bạch, bao gồm và công bằng. Để giải quyết, Công giáo khuyến khích các nhà phát triển AI tích hợp giá trị đạo đức từ giai đoạn thiết kế, sử dụng dữ liệu đa dạng và kiểm toán định kỳ để loại bỏ thiên kiến, đảm bảo rằng AI phục vụ lợi ích chung (common good).
Tiếp theo, vấn đề quyền riêng tư và giám sát là một thách thức lớn. AI, đặc biệt là trong lĩnh vực dữ liệu lớn (big data) và giám sát, có thể xâm phạm quyền riêng tư cá nhân, dẫn đến tình trạng “xã hội kiểm soát” như George Orwell mô tả. Công giáo coi quyền riêng tư là phần của phẩm giá con người, vì con người cần không gian để phát triển mối quan hệ với Thiên Chúa và tha nhân mà không bị theo dõi. Giáo hoàng Gioan Phaolô II trong “Centesimus Annus” (1991) đã cảnh báo về nguy cơ công nghệ làm suy giảm tự do. Trong bối cảnh AI, Vatican kêu gọi các quy định pháp lý bảo vệ dữ liệu, như GDPR ở châu Âu, nhưng từ góc nhìn đạo đức, nhấn mạnh rằng dữ liệu cá nhân phải được xử lý với sự tôn trọng như một phần của linh hồn con người. Các nhà thần học Công giáo như Father Paolo Benanti, cố vấn cho Vatican về AI, đề xuất mô hình “algor-ethics” (đạo đức thuật toán), nơi AI phải được thiết kế để ưu tiên quyền con người, tránh lạm dụng dữ liệu cho mục đích thương mại hoặc chính trị.
Vấn đề mất việc làm do AI gây ra cũng đòi hỏi sự suy tư sâu sắc. Với sự tự động hóa, hàng triệu việc làm có thể biến mất, dẫn đến bất bình đẳng kinh tế. CST dạy rằng lao động là cách con người tham gia vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa (Laborem Exercens, 1981), và thất nghiệp có thể làm suy giảm phẩm giá. Giáo hoàng Phanxicô trong “Fratelli Tutti” (2020) kêu gọi một nền kinh tế bao gồm, nơi AI được sử dụng để tạo việc làm mới thay vì loại bỏ. Giải pháp từ góc nhìn Công giáo bao gồm đào tạo lại lao động, phân phối lợi ích từ AI (như thuế robot) và thúc đẩy doanh nghiệp xã hội. Ví dụ, các tổ chức Công giáo như Caritas có thể hợp tác với công ty công nghệ để hỗ trợ cộng đồng bị ảnh hưởng, đảm bảo rằng tiến bộ công nghệ không bỏ lại ai phía sau.
Hơn nữa, AI đặt ra câu hỏi về tính tự chủ và trách nhiệm đạo đức. Khi AI đưa ra quyết định, như trong xe tự lái hoặc hệ thống y tế, ai chịu trách nhiệm cho lỗi lầm? Thần học Công giáo nhấn mạnh rằng con người phải giữ quyền kiểm soát, vì AI thiếu linh hồn và ý chí đạo đức. Tài liệu “Dignitas Personae” (2008) của Bộ Giáo Lý Đức Tin áp dụng nguyên tắc này vào công nghệ sinh học, và có thể mở rộng sang AI: công nghệ phải tôn trọng sự sống và phẩm giá. Vatican khuyến nghị khung đạo đức nơi con người là “người canh giữ” (steward) của AI, với trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Các nhà thần học như Noreen Herzfeld trong cuốn “In Our Image: Artificial Intelligence and the Human Spirit” (2002) khám phá cách AI thách thức khái niệm “hình ảnh Thiên Chúa”, nhưng khẳng định rằng AI chỉ là công cụ, không phải là đối thủ của đức tin.
Một khía cạnh khác là AI và sự sống vĩnh cửu. Một số lý thuyết về AI siêu thông minh (superintelligence) gợi ý rằng AI có thể đạt đến sự bất tử kỹ thuật số, nhưng Công giáo bác bỏ điều này vì sự sống vĩnh cửu chỉ đến từ Thiên Chúa. Thần học eschatology (cuối cùng học) dạy rằng con người được cứu rỗi qua Chúa Kitô, không qua công nghệ. Giáo hoàng Biển Đức XVI trong “Spe Salvi” (2007) cảnh báo về chủ nghĩa kỹ thuật (technicism) coi công nghệ là cứu tinh. Do đó, Công giáo khuyến khích sử dụng AI để hỗ trợ đức tin, như ứng dụng cầu nguyện hoặc phân tích Kinh Thánh, nhưng không để thay thế mối quan hệ cá nhân với Thiên Chúa.
Ngoài ra, AI trong chiến tranh và vũ khí tự động (lethal autonomous weapons) là vấn đề nghiêm trọng. Công giáo, với giáo huấn hòa bình (pacem in terris), phản đối vũ khí giết người mà không có sự can thiệp con người, vì nó vi phạm nguyên tắc chiến tranh chính đáng (just war theory). Vatican đã ký “Rome Call” để cấm vũ khí AI tự động, nhấn mạnh rằng quyết định sinh tử phải thuộc về con người có lương tâm.
Vấn đề môi trường cũng liên quan: AI tiêu tốn năng lượng lớn, góp phần vào biến đổi khí hậu. “Laudato Si'” kêu gọi công nghệ bền vững, và Công giáo thúc đẩy AI xanh, như sử dụng AI để tối ưu hóa năng lượng tái tạo.
Để kết nối cổ xưa và mới mẻ, thần học Công giáo có thể học hỏi từ AI để làm phong phú hóa đức tin, ví dụ sử dụng AI trong nghiên cứu thần học hoặc mục vụ. Ngược lại, đức tin cung cấp đạo đức cho AI, đảm bảo công nghệ phục vụ tình yêu và công bằng.
Từ góc nhìn Công giáo, đạo đức AI phải xoay quanh phẩm giá con người, lợi ích chung và trách nhiệm với Thiên Chúa. “Antiqua et nova” nhắc nhở rằng truyền thống đức tin có thể hướng dẫn tương lai công nghệ, tạo nên một thế giới nơi AI nâng cao chứ không làm suy giảm nhân tính. Các tài liệu Vatican và sáng kiến như “AI for Good” của Liên Hợp Quốc, với sự tham gia Công giáo, cho thấy tiềm năng hợp tác. Tuy nhiên, cần giáo dục liên tục cho tín hữu và nhà phát triển để tích hợp đạo đức này vào thực tiễn. Chỉ khi đó, AI mới thực sự trở thành công cụ của lòng thương xót Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
