DƯỚI BÓNG GƯƠNG SOI CỦA THUẬT TOÁN: TỪ LINH ĐẠO CÁ NHÂN HÓA ĐẾN SỰ GẶP GỠ ĐÍCH THỰC TRONG KỶ NGUYÊN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử tư tưởng và niềm tin, con người luôn đứng trước những ngưỡng cửa của sự thay đổi, nơi mà các công cụ do chính họ tạo ra bắt đầu quay trở lại định hình chính bản sắc của họ. Hôm nay, chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa như thế, có lẽ là ngưỡng cửa quan trọng nhất kể từ thời kỳ Khai sáng: sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo (AI). Tuy nhiên, khi nhìn vào AI qua lăng kính đức tin và linh đạo, chúng ta thường dễ sa đà vào những lo âu về việc máy móc chiếm lĩnh công việc hay những tranh luận về đạo đức học lập trình. Thực tế, thách đố lớn nhất mà AI đặt ra cho đời sống tâm linh không nằm ở những thuật toán phức tạp hay khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ, mà nằm ở một bình diện sâu xa hơn nhiều: bình diện nhân học. Đó là câu hỏi về việc chúng ta là ai và chúng ta liên kết với thực tại như thế nào khi thế giới quanh ta đang dần biến thành một tấm gương phản chiếu chính những mong đợi của chúng ta.
Nguy cơ lớn nhất mà chúng ta phải đối mặt trong thời đại này là sự biến chất của linh đạo, khi nó bị thu hẹp lại thành một dịch vụ cá nhân hóa. Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa “theo yêu cầu” (on-demand), nơi mọi thứ từ âm nhạc, phim ảnh đến thực phẩm đều được tinh chỉnh để phù hợp với sở thích cá nhân nhờ vào các thuật toán gợi ý. Khi logic này xâm nhập vào đời sống đức tin, nó tạo ra một loại “linh đạo tiêu dùng”, nơi con người tìm kiếm những trải nghiệm tâm linh mang lại sự an ủi tức thời, tránh né sự đau khổ và loại bỏ mọi yếu tố gây phiền nhiễu. Linh đạo lúc này không còn là cuộc hành trình dấn thân vào cõi vô biên của Thiên Chúa, mà trở thành một món hàng được đóng gói cẩn thận, phục vụ cho cái tôi cá nhân. Đây chính là lúc chúng ta đánh mất chiều kích “religio” cốt lõi của tôn giáo.
Từ “religio” trong tiếng Latinh mang ý nghĩa về một mối dây liên kết, một sự ràng buộc thiêng liêng giữa con người với Thiên Chúa và giữa con người với nhau. Nó không phải là một trạng thái biệt lập của cá nhân, mà là một thực tại mang tính cộng đoàn và siêu việt. Khi linh đạo bị cá nhân hóa quá mức bởi sự hỗ trợ của các hệ thống trí tuệ nhân tạo có khả năng thấu hiểu tâm lý và hành vi của chúng ta hơn cả chính chúng ta, mối dây liên kết này bị đứt gãy. Thay vì hướng ra ngoài để kết nối với Đấng Khác và những người khác, chúng ta bị giam hãm trong một “chiếc hộp bộ lọc” (filter bubble) của tâm linh. AI, với khả năng tối ưu hóa những gì chúng ta thích, vô tình tạo ra một vòng lặp kín, nơi chúng ta chỉ gặp lại chính mình, những định kiến của mình và những khát khao hạn hẹp của mình dưới những lớp áo tôn giáo bóng bẩy.
Đức tin Kitô giáo, trái lại, bản chất là một kinh nghiệm gặp gỡ. Đó là một cuộc xuất hành ra khỏi bản thân, một sự từ bỏ cái tôi tự mãn để bước vào một mối tương quan sống động. Trong sự gặp gỡ này, yếu tố quan trọng nhất không phải là sự tương đồng hay sự thỏa mãn cá nhân, mà là sự chấp nhận tính khác biệt và tính bất ngờ. Thiên Chúa không bao giờ là một đối tượng có thể dự đoán được bằng các thuật toán. Ngài là Đấng luôn mới mẻ, Đấng thường xuyên xuất hiện trong những hình hài mà chúng ta không mong đợi: trong một người lạ bên đường, trong một biến cố đau thương, hay trong một tiếng gọi đòi hỏi sự hy sinh. Nếu AI hoạt động dựa trên logic của sự xác suất và tính dự báo, thì ơn gọi của Thiên Chúa hoạt động trên logic của ân sủng và sự tự do tuyệt đối.
Khi chúng ta để cho linh đạo mình bị điều phối bởi các công cụ kỹ thuật số, chúng ta có xu hướng loại bỏ “sự khác biệt” của tha nhân. Những người khác biệt về quan điểm, về cách sống hay về niềm tin thường bị thuật toán đẩy xa khỏi tầm mắt chúng ta để duy trì sự thoải mái tâm lý. Nhưng chính trong sự khác biệt và tính bất ngờ của tha nhân mà khuôn mặt của Thiên Chúa được mạc khải rõ nét nhất. Sự gặp gỡ đích thực đòi hỏi chúng ta phải đối diện với cái không thể kiểm soát, cái vượt ra ngoài tầm hiểu biết của mình. AI có thể cung cấp cho chúng ta những bài suy niệm hoàn hảo, những lời cầu nguyện đúng ý, nhưng nó không thể thay thế cho sự hiện diện vụng về, đầy khiếm khuyết nhưng ấm áp tình người của một cộng đoàn huynh đệ.
Thách đố từ AI vì thế thực chất là một cuộc khủng hoảng về mặt nhân học. Nó đặt chúng ta trước câu hỏi: Con người là gì nếu không phải là một thực thể được định nghĩa bởi các dữ liệu? Nếu chúng ta chấp nhận để máy móc định hình đời sống tâm linh của mình, chúng ta đang ngầm thừa nhận rằng con người chỉ là một tập hợp các nhu cầu tâm lý cần được thỏa mãn. Chúng ta quên mất rằng phẩm giá con người nằm ở khả năng siêu việt, khả năng yêu thương những gì không thể tính toán được và khả năng tin vào những gì chưa thấy. Một linh đạo biến thành tấm gương phản chiếu chính mình là một linh đạo chết, vì nó không còn chỗ cho sự biến đổi. Sự biến đổi chỉ xảy ra khi có một “Cái Khác” tác động vào chúng ta, làm xáo trộn thế giới bình an giả tạo của chúng ta để dẫn chúng ta đến một chân trời rộng lớn hơn.
Chúng ta cần phải tỉnh táo để nhận diện rằng, AI có thể là một công cụ hỗ trợ tuyệt vời trong việc tiếp cận thông tin tôn giáo, nhưng nó tuyệt đối không thể là chủ thể của đời sống tâm linh. Linh đạo không phải là việc tiêu thụ nội dung, mà là việc sống một tương quan. Một tương quan không có sự bất ngờ, không có sự chấp nhận rủi ro và không có sự dấn thân vào cái chưa biết thì chỉ là một hình thức tự ái (narcissism) tinh vi. Trong thế giới của AI, mọi thứ đều có xu hướng trở nên mượt mà, không tì vết. Nhưng đức tin Kitô giáo lại được đóng đinh vào sự thô ráp của thập giá, vào sự dang dở của thân phận làm người. Chính trong những vết nứt của sự không hoàn hảo đó, ánh sáng của Thiên Chúa mới có thể xuyên thấu qua.
Hành trình tâm linh trong thời đại công nghệ đòi hỏi chúng ta một sự “phân định nhân học” sâu sắc. Chúng ta phải học cách lấy lại chiều kích “religio” bằng cách chủ động tìm kiếm những sự gặp gỡ thực sự, nơi không có sự can thiệp của các thuật toán tối ưu hóa. Đó là việc dám đối diện với người nghèo, người bị bỏ rơi, những người không mang lại cho chúng ta bất kỳ lợi ích hay sự thoải mái nào. Đó là việc dành thời gian cho sự thinh lặng tuyệt đối, nơi không có tiếng vang của các thông báo điện tử, để lắng nghe tiếng nói nhỏ nhẹ của Chúa Thánh Thần – Đấng thường nói qua những gì yếu đuối và bất ngờ nhất của thế gian.
Nếu chúng ta để AI biến linh đạo thành một dịch vụ cá nhân hóa, chúng ta đang tự xây dựng cho mình một tòa tháp Babel mới, nơi mỗi người nói một ngôn ngữ của cái tôi riêng biệt và không ai còn thực sự nghe thấy ai. Mối dây liên kết giữa người với người và người với Chúa sẽ bị thay thế bằng những sợi cáp quang lạnh lẽo. Nhưng nếu chúng ta giữ vững căn tính của mình như những thụ tạo được dựng nên để yêu thương và gặp gỡ, AI sẽ chỉ dừng lại ở vai trò là một người tôi tớ trung thành, giúp chúng ta quản lý dữ liệu nhưng không thể chạm vào linh hồn.
Cuộc chiến thực sự trong kỷ nguyên AI không phải là cuộc chiến giữa người và máy, mà là cuộc chiến trong chính trái tim mỗi người để bảo vệ khả năng “vượt ra khỏi bản thân”. Đó là cuộc chiến để không trở thành những con robot tâm linh, lặp lại những công thức đạo đức có sẵn mà không có sự rung động của tình yêu. Thiên Chúa của chúng ta là Thiên Chúa của những bất ngờ, Ngài không bao giờ chịu khép mình vào bất kỳ logic toán học nào. Ngài mời gọi chúng ta bước đi trên mặt nước của đức tin, nơi mà sự an toàn của các dự báo không còn ý nghĩa, và chỉ có sự tin thác vào một Đấng Khác mới có thể dẫn chúng ta về bến đỗ thực sự.
Tóm lại, trước sự bành trướng của công nghệ, linh đạo phải quay về với bản chất nguyên thủy của nó: là một sự ràng buộc (religio) giải phóng con người khỏi nhà tù của chính mình. Chúng ta không được phép để đức tin trở thành một tấm gương phản chiếu chính mình, mà phải để nó trở thành một cửa sổ mở ra phía vĩnh cửu. AI có thể mô phỏng trí tuệ, nhưng nó không bao giờ có thể mô phỏng được sự hy sinh và lòng trắc ẩn vốn là cốt lõi của nhân học Kitô giáo. Chỉ khi chúng ta chấp nhận tính bất ngờ của tha nhân và của Thiên Chúa, chúng ta mới thực sự sống với tư cách là con người, và khi đó, mọi tiến bộ kỹ thuật sẽ chỉ làm rạng rỡ thêm vẻ đẹp của công trình tạo dựng mà Thiên Chúa đã ủy thác cho chúng ta chăm sóc và thăng tiến.
Lm. Anmai, CSsR
