SUY TƯ THẦN HỌC VÀ MỤC VỤ VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ÁNH SÁNG CỦA TIN MỪNG VÀ GIÁO HUẤN XÃ HỘI CÔNG GIÁO: TIẾNG NÓI CỦA LƯƠNG TÂM TRƯỚC THỜI CUỘC KỸ THUẬT SỐ – Lm. Anmai, CSsR
Khởi đi từ thuở tạo thiên lập địa, khi Thiên Chúa trao cho con người quyền cai quản và đặt tên cho muôn loài, Ngài đã mời gọi nhân loại tham dự vào công trình sáng tạo không ngừng nghỉ của Ngài, một sự cộng tác thánh thiêng nhằm làm cho vườn địa đàng trần gian ngày càng trổ sinh hoa trái tốt đẹp. Trong Sách Sáng Thế, chúng ta đọc thấy: “Đức Chúa là Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con người, thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con người trở nên một sinh vật” (St 2,7). Sinh khí ấy không chỉ là hơi thở sự sống mà còn là trí tuệ, khả năng nhận thức và sáng tạo, khiến con người trở thành hình ảnh của Thiên Chúa (St 1,26-27). Tuy nhiên, quyền năng sáng tạo ấy luôn đi kèm với trách nhiệm luân lý tối thượng là phải quy hướng mọi sự về Thiên Chúa và phục vụ cho sự sống sung mãn của con người, chứ không phải để con người tự tôn vinh chính mình hay tạo ra những ngẫu tượng mới thay thế Đấng Tạo Hóa.
Lịch sử nhân loại đã chứng kiến biết bao lần con người lạm dụng quyền năng này, từ việc xây Tháp Babel để “làm nổi danh mình” (St 11,4) đến các cuộc cách mạng công nghiệp dẫn đến bóc lột lao động và ô nhiễm môi trường. Trong dòng chảy lịch sử ấy, sự xuất hiện của Trí tuệ Nhân tạo (AI) vào những thập niên đầu của thiên niên kỷ thứ ba, và đặc biệt là sự bùng nổ mạnh mẽ của nó trong những năm gần đây, đã đặt nhân loại trước một ngã rẽ vừa đầy hy vọng nhưng cũng đầy rẫy những cạm bẫy thiêng liêng và nhân văn. Giáo hội Công giáo, với tư cách là Mẹ và là Thầy, không thể im lặng trước thực tại này. Giáo hội buộc phải lên tiếng để soi dẫn lương tâm của các tín hữu cũng như toàn thể nhân loại thiện chí, mà cụ thể là qua những văn kiện và hướng dẫn gần đây của Tòa Thánh vào năm 2025, chẳng hạn như tài liệu “Antiqua et Nova: Note on the Relationship Between Artificial Intelligence and Human Intelligence” do Bộ Giáo Lý Đức Tin và Bộ Văn Hóa và Giáo Dục ban hành ngày 28 tháng 1 năm 2025, nhằm định hướng cho một nền “thuật toán đạo đức” (algor-ethics) vị nhân sinh, nhấn mạnh rằng AI phải được phát triển để phục vụ phẩm giá con người và công ích. Tài liệu này không chỉ là một phản ánh thần học mà còn là lời kêu gọi hành động, mời gọi mọi người phân định giữa tiến bộ đích thực và những nguy cơ phi nhân hóa.
Khi chúng ta chiêm ngắm thực tại của AI dưới lăng kính đức tin, điều đầu tiên và cốt lõi nhất mà Giáo hội luôn nhắc nhở, đó là phẩm giá bất khả xâm phạm của con người, bởi lẽ con người là thụ tạo duy nhất trên trần gian được Thiên Chúa dựng nên theo hình ảnh và giống như Ngài, mang trong mình hơi thở của Thần Khí và có khả năng suy tư, tự do và yêu thương, những phẩm tính mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể sở hữu hay mô phỏng một cách trọn vẹn. Trong Hiến Chế Mục Vụ “Gaudium et Spes” của Công Đồng Vatican II, Giáo hội khẳng định: “Con người, được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, có một phẩm giá siêu việt” (GS 12). Chính vì thế, mối quan tâm hàng đầu trong các suy tư của Tòa Thánh luôn xoay quanh việc bảo vệ tính trung tâm của con người trong kỷ nguyên số, khẳng định rằng công nghệ sinh ra là để phục vụ con người, chứ con người không bao giờ được phép trở thành nô lệ hay chỉ là nguồn dữ liệu thô cho các thuật toán khai thác. Tài liệu “Antiqua et Nova” nhấn mạnh rằng AI không phải là một dạng trí tuệ nhân tạo mà là sản phẩm của trí tuệ con người, và việc sử dụng từ “intelligence” cho AI có thể gây hiểu lầm, vì AI chỉ mô phỏng chức năng chứ không sở hữu bản chất trí tuệ con người, vốn bao gồm cả chiều kích cảm xúc, đạo đức và siêu việt. Đây chính là điểm mấu chốt để phân định ranh giới giữa sự tiến bộ đích thực và sự thoái hóa của văn minh nhân loại. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà ranh giới giữa thực và ảo ngày càng mong manh, nơi mà các hệ thống AI có khả năng tạo sinh (generative AI) có thể viết nên những áng văn, vẽ nên những bức tranh, và thậm chí mô phỏng giọng nói con người, điều này gợi lên một cám dỗ ghê gớm về quyền năng “như những vị thần” (St 3,5), nhưng Giáo hội cảnh tỉnh chúng ta rằng, sự mô phỏng không bao giờ là sự thật, và sự tính toán siêu việt không bao giờ thay thế được sự khôn ngoan của trái tim, nơi Chúa Thánh Thần ngự trị và hướng dẫn chúng ta đến chân lý toàn vẹn. Ví dụ, trong lĩnh vực nghệ thuật, AI có thể tạo ra các tác phẩm giống như Picasso hay Mozart, nhưng chúng thiếu linh hồn sáng tạo đích thực, thiếu trải nghiệm cá nhân và mối quan hệ với Đấng Tạo Hóa mà chỉ con người mới có.
Đi sâu vào thực tế xã hội, mối quan tâm tiếp theo của Giáo hội chạm đến vấn đề công bằng và bác ái, cụ thể là nguy cơ khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa người giàu và người nghèo, giữa các quốc gia phát triển và các quốc gia đang phát triển thông qua việc tiếp cận và kiểm soát công nghệ AI. Giáo huấn xã hội của Giáo hội luôn ưu tiên chọn lựa người nghèo, như trong Thông Điệp “Laudato Si'” của Đức Thánh Cha Phanxicô, nơi ngài nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ công ích chứ không phải lợi ích của một thiểu số (LS 102-105). Trong bối cảnh kỹ thuật số, “người nghèo” không chỉ là những người thiếu cơm ăn áo mặc, mà còn là những “người nghèo về dữ liệu”, những người bị gạt ra bên lề của dòng chảy thông tin, hoặc tồi tệ hơn, là nạn nhân của những định kiến thiên lệch được cài đặt – dù vô tình hay hữu ý – trong các hệ thống thuật toán. Chúng ta thấy rõ sự lo ngại của Tòa Thánh về việc các hệ thống AI, khi được huấn luyện trên những tập dữ liệu thiếu công minh, có thể củng cố các định kiến về chủng tộc, giới tính, tôn giáo và địa vị xã hội, từ đó tạo ra những sự phân biệt đối xử mang tính hệ thống nhưng lại ẩn dưới vỏ bọc của sự khách quan khoa học. Tài liệu “Antiqua et Nova” cảnh báo rằng AI có nguy cơ làm trầm trọng hóa sự phân biệt đối xử, nghèo đói, khoảng cách kỹ thuật số và bất bình đẳng xã hội, đồng thời dẫn đến sự tập trung quyền lực vào tay một số công ty lớn, có thể thao túng vì lợi nhuận hoặc ảnh hưởng đến dư luận. Đây là một sự bất công tinh vi mà nếu không có sự tỉnh thức của lương tâm Kitô giáo, chúng ta dễ dàng chấp nhận nó như một lẽ tất yếu của sự tiến bộ. Ví dụ, trong hệ thống tuyển dụng tự động, AI có thể loại bỏ ứng viên từ các khu vực nghèo vì dữ liệu huấn luyện thiên vị, dẫn đến vòng luẩn quẩn của bất bình đẳng. Vì vậy, tiếng nói của Giáo hội là tiếng kêu gọi sự minh bạch, đòi hỏi các nhà phát triển công nghệ phải có trách nhiệm giải trình, không được phép ẩn mình sau những “hộp đen” kỹ thuật để trốn tránh trách nhiệm luân lý đối với những tác động tiêu cực mà sản phẩm của họ gây ra cho cộng đồng. Giáo hội khuyến khích việc thiết lập các khung pháp lý quốc tế để đảm bảo AI được phát triển với tính minh bạch, công bằng và tôn trọng quyền con người.
Hơn thế nữa, một khía cạnh nhức nhối khác mà Tòa Thánh đặc biệt lưu tâm là tác động của AI đối với thế giới lao động, nơi phẩm giá của con người được thể hiện qua bàn tay và khối óc lao tác để làm chủ thiên nhiên và phục vụ tha nhân. Trong Thông Điệp “Laborem Exercens” của Thánh Gioan Phaolô II, lao động được xem là cách con người tham gia vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa (LE 25). Sự tự động hóa ngày càng cao đe dọa tước đi công ăn việc làm của hàng triệu người, đặc biệt là những người lao động chân tay và những người làm công việc lặp lại, đẩy họ vào tình trạng bấp bênh và mất đi cảm thức về giá trị bản thân, điều này đi ngược lại với ý định của Thiên Chúa muốn con người tìm thấy niềm vui và ý nghĩa trong lao động. Tài liệu “Antiqua et Nova” chỉ ra rằng AI có thể nâng cao năng suất nhưng cũng có nguy cơ làm suy giảm kỹ năng của người lao động, giám sát họ và giao cho họ những công việc lặp đi lặp lại, dẫn đến sự phi nhân hóa. Giáo hội không chống lại sự tiến bộ kỹ thuật giúp giảm bớt gánh nặng thể xác cho con người, nhưng Giáo hội kiên quyết phản đối một tư duy kinh tế chỉ chạy theo lợi nhuận tối đa bằng cách thay thế con người bằng máy móc mà không đoái hoài đến các hệ quả xã hội, không có các biện pháp an sinh và đào tạo lại để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng công nghiệp này. Lời mời gọi ở đây là phải tái định hình khái niệm về lao động và kinh tế, sao cho công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ để con người làm việc sáng tạo hơn, nhân văn hơn, chứ không phải là tác nhân loại trừ con người ra khỏi quy trình sản xuất của xã hội. Ví dụ, trong ngành sản xuất, robot AI có thể thay thế công nhân lắp ráp, nhưng Giáo hội kêu gọi các chính sách đào tạo lại để chuyển họ sang các vai trò sáng tạo hơn, như thiết kế hoặc giám sát hệ thống, nhằm bảo vệ phẩm giá lao động.
Trong một thế giới đầy biến động và xung đột, Giáo hội cũng không quên cảnh báo về nguy cơ quân sự hóa trí tuệ nhân tạo, một viễn cảnh đen tối khi quyền quyết định sự sống và cái chết được giao phó cho các thuật toán vô tri giác. Văn kiện của Tòa Thánh, nối tiếp tinh thần của các Sứ điệp Ngày Thế giới Hòa bình, kịch liệt lên án việc phát triển các loại vũ khí tự hành sát thương (LAWS), nơi mà lòng trắc ẩn, sự do dự nhân đạo và lương tâm con người bị loại bỏ hoàn toàn khỏi phương trình chiến tranh, biến chiến trường thành nơi tàn sát lạnh lùng và vô cảm. Tài liệu “Antiqua et Nova” nhấn mạnh rằng các hệ thống vũ khí tự trị đặt ra những lo ngại đạo đức nghiêm trọng, có thể thúc đẩy cuộc chạy đua vũ trang và đe dọa quyền con người cũng như sự sống còn của nhân loại, đồng thời kêu gọi cấm sử dụng chúng. Đây là một sự xúc phạm nặng nề đến Thiên Chúa là Chúa của sự sống và là Vua Bình An, đồng thời là một bước thụt lùi ghê gớm của văn minh nhân loại, bởi lẽ hòa bình không bao giờ có thể được xây dựng trên nền tảng của nỗi sợ hãi và sự hủy diệt tự động, mà phải được xây dựng trên sự đối thoại, sự hiểu biết và tình huynh đệ đại đồng. Giáo hội kêu gọi các nhà lãnh đạo quốc gia và các tổ chức quốc tế hãy cùng nhau thiết lập những hiệp ước ràng buộc về mặt pháp lý và đạo đức để ngăn chặn cuộc chạy đua vũ trang điên rồ này, hướng năng lực của AI vào việc giải quyết các vấn đề cấp bách của nhân loại như y tế, giáo dục, biến đổi khí hậu và an ninh lương thực. Ví dụ, AI có thể được sử dụng để phát hiện mìn còn sót lại sau chiến tranh hoặc hỗ trợ cứu trợ nhân đạo, thay vì phát triển drone tự động giết người.
Một điểm nhấn quan trọng khác trong cái nhìn của Giáo hội về AI là vấn đề giáo dục và đào tạo lương tâm cho thế hệ trẻ, những công dân kỹ thuật số bản địa đang lớn lên trong một môi trường mà màn hình và các trợ lý ảo hiện diện khắp nơi. Tòa Thánh lo ngại rằng sự phụ thuộc quá mức vào AI có thể làm thui chột khả năng tư duy phản biện, khả năng chiêm niệm và sự nhạy bén của lương tâm nơi người trẻ, khi mà mọi câu trả lời đều có sẵn chỉ sau một cú nhấp chuột và mọi vấn đề đều được giải quyết bằng máy móc thay vì sự nỗ lực của trí tuệ cá nhân. Trong “Antiqua et Nova”, Giáo hội lưu ý rằng AI mang lại cơ hội như tiếp cận tốt hơn và phản hồi ngay lập tức trong giáo dục, nhưng cũng thách thức bằng cách cung cấp câu trả lời có thể cản trở sự phát triển tư duy phê phán và tạo ra thông tin thiên vị hoặc bịa đặt. Giáo dục Công giáo, do đó, đứng trước một thách đố to lớn là làm sao để trang bị cho người trẻ không chỉ kiến thức kỹ thuật để sử dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là sự khôn ngoan để làm chủ nó, để phân định đâu là tin thật và tin giả, đâu là giá trị ảo và giá trị thực, và để giữ gìn sự toàn vẹn của tâm hồn trước những luồng thông tin độc hại và những cám dỗ thao túng tâm lý đầy rẫy trên không gian mạng. Chúng ta cần một nền giáo dục toàn diện, lấy nhân vị làm trung tâm, giúp người trẻ nhận ra rằng họ không phải là những con số trong cơ sở dữ liệu lớn (Big Data), mà là những con cái yêu dấu của Thiên Chúa, được mời gọi sống hiệp thông và yêu thương trong thế giới thực với những con người bằng xương bằng thịt. Ví dụ, trong lớp học, giáo viên Công giáo có thể sử dụng AI để hỗ trợ cá nhân hóa bài giảng, nhưng phải nhấn mạnh vào thảo luận nhóm để nuôi dưỡng mối quan hệ và tư duy đạo đức.
Bên cạnh đó, Giáo hội còn lưu tâm đến tác động của AI trong lĩnh vực y tế, một khía cạnh mà tài liệu Vatican nhấn mạnh như một lĩnh vực đầy tiềm năng nhưng cũng đầy rủi ro. AI có thể hỗ trợ chẩn đoán bệnh, phân tích dữ liệu y tế lớn để phát hiện sớm các bệnh dịch, và cải thiện tiếp cận chăm sóc sức khỏe ở các khu vực nông thôn hoặc nghèo khó. Tuy nhiên, Giáo hội cảnh báo rằng AI không được thay thế mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân, vốn là biểu hiện của lòng thương xót và sự đồng cảm nhân loại. Trong “Antiqua et Nova”, tài liệu chỉ ra rằng AI có tiềm năng to lớn trong y tế nhưng có nguy cơ thay thế mối quan hệ con người, làm trầm trọng hóa sự cô đơn trong bệnh tật, và mở rộng khoảng cách tiếp cận chăm sóc, dẫn đến “y học dành cho người giàu”. Điều này đi ngược lại giáo huấn xã hội Công giáo, vốn nhấn mạnh quyền chăm sóc sức khỏe là quyền cơ bản của mọi người, đặc biệt là người nghèo và dễ bị tổn thương (x. Caritas in Veritate, 76). Giáo hội kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy công bằng y tế, chẳng hạn như phát triển các công cụ chẩn đoán miễn phí cho các nước đang phát triển, nhưng phải đảm bảo rằng quyết định cuối cùng thuộc về con người, với sự hướng dẫn của lương tâm đạo đức, tránh tình trạng phân bổ tài nguyên dựa trên hiệu quả kinh tế thay vì phẩm giá sự sống.
Một lĩnh vực khác mà Giáo hội quan tâm là môi trường, nơi AI có thể đóng góp vào việc bảo vệ “ngôi nhà chung” của chúng ta. Thông Điệp “Laudato Si'” đã kêu gọi một cách tiếp cận toàn diện với môi trường, và AI có thể hỗ trợ qua việc mô hình hóa khí hậu, dự báo thiên tai, hoặc tối ưu hóa năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, tài liệu Vatican lưu ý rằng AI cũng tiêu tốn lượng lớn năng lượng và nước, góp phần vào khí thải CO₂ và căng thẳng tài nguyên. Giáo hội cảnh báo chống lại việc dựa dẫm vào giải pháp công nghệ mà không thay đổi lối sống, vì “công nghệ không thể giải quyết mọi vấn đề” (LS 114). Thay vào đó, AI phải được sử dụng để thúc đẩy sinh thái toàn diện, kết hợp với sự hoán cải thiêng liêng và trách nhiệm xã hội, nhằm bảo vệ tạo vật của Thiên Chúa cho các thế hệ tương lai.
Nhìn rộng ra trên bình diện toàn cầu, Giáo hội cổ võ cho một sự đối thoại đa phương và liên ngành, mời gọi sự cộng tác giữa các nhà thần học, triết gia, nhà khoa học, kỹ sư, và các nhà hoạch định chính sách để cùng nhau xây dựng những khung khổ đạo đức vững chắc cho sự phát triển của AI. Tòa Thánh nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó luôn mang trong mình những giá trị và mục đích của người tạo ra nó, và nếu không được dẫn dắt bởi một la bàn đạo đức đúng đắn hướng về công ích (common good), nó sẽ dễ dàng trở thành công cụ phục vụ cho lợi ích nhóm, cho sự thống trị và áp bức. Khái niệm “thuật toán đạo đức” mà Giáo hội đề xuất không phải là một rào cản cản trở sự sáng tạo, mà là những lan can bảo vệ để đảm bảo con tàu công nghệ không trật khỏi đường ray nhân bản, lao xuống vực thẳm của sự phi nhân hóa. Tài liệu “Antiqua et Nova” kêu gọi đánh giá AI qua nguyên tắc bổ trợ, đảm bảo nó phục vụ phẩm giá con người và công ích, đồng thời khuyến khích đối thoại trong xã hội đa nguyên. Sự thật là, chúng ta không thể phó mặc tương lai của nhân loại cho sự tự điều chỉnh của thị trường hay lòng tốt ngẫu nhiên của các tập đoàn công nghệ khổng lồ, mà cần có sự can thiệp mạnh mẽ của luật pháp quốc tế và tiếng nói ngôn sứ của tôn giáo để bảo vệ những người yếu thế và gìn giữ phẩm giá con người. Ví dụ, các hội nghị như “Rome Call for AI Ethics” đã quy tụ các đại diện từ Microsoft, IBM và Vatican để ký cam kết đạo đức, nhưng Giáo hội kêu gọi mở rộng thành các hiệp ước toàn cầu.
Cuối cùng, mọi suy tư của Giáo hội về Trí tuệ Nhân tạo đều quy về một niềm hy vọng Kitô giáo, một niềm hy vọng không ngây thơ tin vào sự cứu rỗi đến từ máy móc, nhưng tin tưởng sắt son vào quyền năng của Thiên Chúa đang hoạt động trong lịch sử nhân loại, ngay cả trong những biến chuyển phức tạp của thời đại số. Chúng ta được mời gọi nhìn nhận AI như một hồng ân và cũng là một thử thách, một cơ hội để chúng ta ý thức sâu sắc hơn về bản chất độc đáo của con người, về giá trị của linh hồn và về nhu cầu hiệp thông với Thiên Chúa và tha nhân. Tài liệu Vatican kết luận rằng AI đòi hỏi trách nhiệm con người cao hơn, các giá trị và linh đạo, đồng thời khuyến khích đánh giá lại những khía cạnh con người vượt xa tính toán. Tương lai không được định đoạt bởi công nghệ, mà bởi những con người có trái tim biết yêu thương và khối óc biết suy tư, những người dám can đảm sử dụng công nghệ như một phương tiện để loan báo Tin Mừng, để chữa lành những vết thương của thế giới và để tôn vinh Đấng Tạo Hóa. Trong tinh thần đó, chúng ta phó thác hành trình của nhân loại trong kỷ nguyên AI cho sự bảo trợ của Đức Trinh Nữ Maria, Tòa Đấng Khôn Ngoan, xin Mẹ hướng dẫn chúng ta biết phân định thần khí, biết chọn lựa sự sống và biết dùng trí tuệ nhân tạo để phục vụ cho nền văn minh tình thương. Như Thánh Kinh dạy: “Trí khôn ở đâu, sự khôn ngoan cũng ở đó, để làm nên công chính” (Gc 3,17).
Lm. Anmai, CSsR
