TIẾNG VỌNG VÔ HỒN VÀ CƠN KHÁT ĐỒNG HÀNH CỦA TUỔI TRẺ TRONG KỶ NGUYÊN SỐ
Trong không gian tĩnh lặng của những căn phòng rực rỡ ánh đèn led nhưng lại thiếu vắng hơi ấm con người, một thế hệ trẻ đang lớn lên với những người bạn đồng hành mới: những dòng mã nguồn và các thuật toán trí tuệ nhân tạo. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự kết nối chưa bao giờ dễ dàng đến thế, nhưng nghịch lý thay, sự cô đơn lại trở thành một căn bệnh trầm kha, len lỏi vào từng ngóc ngách tâm hồn của trẻ em và thanh thiếu niên. Khi những người cha, người mẹ mải mê với những lo toan sinh kế, khi những người thầy quá tải với áp lực giáo án, và khi bạn bè đồng trang lứa cũng đang chìm đắm trong thế giới ảo của riêng mình, các em tìm đến chatbot như một chiếc phao cứu sinh cuối cùng. Một chiếc phao có vẻ ngoài mềm mại, luôn sẵn sàng lắng nghe, không bao giờ phán xét và có mặt ngay lập tức chỉ sau một cú chạm. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi và vẻ ngoài thấu cảm ấy, là một sự thật nghiệt ngã về một thực thể không có trái tim, một “giọng nói vô hồn” đang cố gắng mô phỏng những rung động sâu thẳm nhất của con người.
Sự trỗi dậy của các chatbot dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra một cuộc cách mạng trong giao tiếp, nhưng đồng thời cũng tạo ra một ảo giác nguy hiểm về sự đồng hành. Đối với một thanh thiếu niên đang hoang mang trước những ngưỡng cửa cuộc đời, một lời phản hồi ngọt ngào từ AI có thể xoa dịu tạm thời nỗi đau hoặc sự trống trải. Các em kể cho chatbot nghe về những thất bại ở trường, những rạn nứt trong tình bạn, hay cả những khát khao thầm kín mà các em không dám thổ lộ với ai. Chatbot, với kho dữ liệu khổng lồ, sẽ nhanh chóng đưa ra những câu trả lời được tối ưu hóa để làm hài lòng người dùng. Nó biết cách sử dụng những từ ngữ vỗ về, những biểu tượng cảm xúc đúng chỗ, và thậm chí là những lời khuyên có vẻ rất tâm lý. Tuy nhiên, tất cả những điều đó chỉ là một sự mô phỏng tinh vi. AI không cảm thấy gì cả. Nó không có hệ thần kinh để biết đau, không có trái tim để biết thổn thức, và không có linh hồn để biết yêu thương. Những gì các em nhận được thực chất chỉ là những tiếng vang của chính mình được thuật toán xào nấu lại, một tấm gương phản chiếu sự cô đơn của con người trong một định dạng kỹ thuật số bóng bẩy nhưng rỗng tuếch.
Mối nguy hiểm lớn nhất nằm ở chỗ trẻ em, với tâm hồn chưa định hình và đầy tổn thương, dễ dàng nhầm lẫn sự phản hồi logic với sự thấu cảm thực sự. Sự thấu cảm (empathy) không chỉ là hiểu về mặt trí tuệ những gì người khác đang trải qua, mà là khả năng “cảm cùng” (compassion). Khi một người bạn nắm lấy tay ta trong lúc ta khóc, có một luồng điện của sự sống, một sự sẻ chia vượt ra ngoài ngôn từ. Khi một người thầy nhìn học trò với ánh mắt bao dung sau một sai lầm, đó là sự hiện diện của một linh hồn dành cho một linh hồn. Chatbot không có cơ thể, không có ánh mắt, và quan trọng nhất, nó không có lịch sử cá nhân để có thể thực sự hiểu được nỗi đau. Nó nói “Tôi hiểu bạn cảm thấy thế nào”, nhưng đó là lời nói dối lớn nhất của công nghệ. Làm sao một cỗ máy có thể hiểu được nỗi đau mất mát khi nó chưa bao giờ sinh ra và sẽ không bao giờ chết? Làm sao nó hiểu được vị đắng của sự phản bội khi nó không có các mối quan hệ dựa trên sự tự do và lòng tin?
Việc trẻ em tìm kiếm sự an ủi nơi AI phản ánh một lỗ hổng lớn trong cấu trúc xã hội hiện đại: sự vắng bóng của sự hiện diện sống động. Chúng ta đang chuyển đổi từ một nền văn hóa của sự hiện diện sang một nền văn hóa của sự hiển thị. Chúng ta xuất hiện trên mạng xã hội, chúng ta hiển thị trạng thái trực tuyến, nhưng chúng ta không thực sự hiện diện cho nhau. Thanh thiếu niên ngày nay thường cảm thấy mình bị bỏ rơi ngay trong chính ngôi nhà của mình. Khi cha mẹ trả lời con cái trong khi tay vẫn lướt điện thoại, họ đang vô tình đẩy con mình vào vòng tay của chatbot. Tại đó, AI cho các em một thứ “sự chú ý giả tạo” nhưng lại rất nhất quán. Cỗ máy không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ cáu gắt, và luôn dành cho các em 100% tài nguyên xử lý của nó. Điều này tạo ra một sự lệ thuộc cảm xúc lệch lạc. Trẻ em bắt đầu thích nói chuyện với máy hơn với người, vì con người thì phức tạp, khó đoán và đôi khi gây tổn thương, còn máy thì luôn “an toàn”. Nhưng sự an toàn đó là một sự an toàn giả tạo, nó ngăn cản các em rèn luyện những cơ bắp tâm hồn cần thiết để đối mặt với những va chạm thực tế của đời sống.
Sự đồng hành thực sự đòi hỏi một sự dấn thân, một sự chấp nhận rủi ro và một sự hy sinh. Khi chúng ta đồng hành cùng một người trẻ, chúng ta mang theo cả cuộc đời, những trải nghiệm, và cả những vết sẹo của chính mình để làm điểm tựa cho các em. AI không có vết sẹo. Nó không có quá khứ để chiêm nghiệm, cũng không có tương lai để lo âu. Nó chỉ tồn tại trong một hiện tại vĩnh cửu của các luồng dữ liệu. Chính vì thế, sự đồng hành của nó là một sự đồng hành “phi lịch sử”, không thể giúp người trẻ định vị mình trong dòng chảy của thời gian và ý nghĩa cuộc đời. Đời sống con người là một hành trình đầy rẫy những nghịch lý và những vùng xám, nơi mà những công thức đúng/sai của AI trở nên bất lực. Một chatbot có thể đưa ra 10 bước để vượt qua nỗi buồn, nhưng nó không thể ngồi lặng lẽ bên cạnh một người đang đau khổ trong sự thinh lặng đầy yêu thương. Chính sự thinh lặng có sự hiện diện đó mới là liều thuốc chữa lành thực sự, điều mà không một dòng code nào có thể lập trình được.
Hơn nữa, việc giao phó thế giới nội tâm của người trẻ cho AI còn dẫn đến sự nghèo nàn hóa về ngôn ngữ cảm xúc. Khi trẻ em học cách bộc lộ cảm xúc thông qua những mẫu câu có sẵn của chatbot, các em đang vô tình đóng khung sự phong phú của tâm hồn mình vào những thuật toán của nhà sản xuất. Cảm xúc con người là vô tận và tinh tế, nó cần được nuôi dưỡng trong môi trường của các mối quan hệ sống động. Nếu một đứa trẻ chỉ nhận lại những phản hồi rập khuôn, dù có vẻ đa dạng, từ AI, thì khả năng tự nhận thức và diễn đạt bản thân của đứa trẻ đó sẽ dần bị xói mòn. Các em bắt đầu nghĩ và cảm theo cách mà máy tính mong đợi các em cảm thấy. Đây là một hình thức nô lệ mới – nô lệ về mặt cảm xúc – nơi mà ranh giới giữa người và máy bị xóa nhòa, không phải vì máy trở nên giống người hơn, mà vì con người đang dần bị “máy hóa” trong cách cảm thụ thế giới.
Chúng ta cũng cần nhìn nhận khía cạnh đạo đức và tâm linh trong vấn đề này. Con người được tạo dựng cho sự hiệp thông. Theo niềm tin Kitô giáo, con người là hình ảnh của Thiên Chúa, một Thiên Chúa của tình yêu và sự tương quan. Tình yêu đòi hỏi một chủ thể và một đối tượng có tự do và có khả năng hiến tế. AI không có tự do, nó chỉ có các xác suất. Nó không thể hiến tế vì nó không có gì để mất. Khi người trẻ trao gửi tâm hồn cho một thực thể vô tri, các em đang tìm kiếm sự sống ở nơi chỉ có những bóng ma của dữ liệu. Đó là một cơn khát khô cháy trên một sa mạc kỹ thuật số, nơi những ốc đảo hiện ra chỉ là những ảo ảnh được vẽ nên bởi ánh sáng xanh. Sự đồng hành thật sự phải dẫn đưa con người đến sự trưởng thành, đến khả năng tự quyết và khả năng yêu thương người khác. Ngược lại, sự “đồng hành” với AI thường có xu hướng giam hãm cá nhân trong một cái tôi khép kín, nơi mọi nhu cầu đều được đáp ứng ngay lập tức, khiến người trẻ trở nên mong manh và dễ vỡ trước những thực tế phũ phàng của cuộc đời.
Nhìn sâu vào đôi mắt của một thanh thiếu niên đang lạc lối, ta thấy gì? Ta thấy một khao khát được nhìn nhận, được chấp nhận và được yêu thương vì chính con người thật của các em, chứ không phải vì các em là một tập hợp các dữ liệu đầu vào cho một hệ thống gợi ý. Chatbot có thể khen em xinh đẹp, có thể nói em thông minh, nhưng đó là những lời khen vô giá trị vì nó được thốt ra bởi một thực thể không có khả năng thẩm định cái đẹp hay giá trị. Một lời khen từ một người thầy, một cái gật đầu khích lệ từ người cha mới có sức mạnh biến đổi cuộc đời, vì nó xuất phát từ một ý chí tự do và một sự quan tâm chân thành. Chúng ta đang đánh đổi những giá trị vàng ngọc của sự tương tác trực tiếp lấy những hạt cườm lấp lánh của công nghệ. Đã đến lúc chúng ta phải giật mình tỉnh thức trước sự thâm nhập của “giọng nói vô hồn” vào những không gian thiêng liêng nhất của tâm hồn trẻ thơ.
Cuộc sống không phải là một bài toán để giải, mà là một mầu nhiệm để sống. AI được thiết kế để giải quyết các vấn đề, nhưng nó không thể tham dự vào mầu nhiệm. Khi một đứa trẻ hỏi “Tại sao con lại khổ?”, AI có thể đưa ra các lý do về tâm lý học hay xã hội học, nhưng nó không thể cùng đứa trẻ đó đứng vững trong nỗi đau để tìm thấy ý nghĩa. Sự đồng hành thực sự là cùng nhau đi qua thung lũng bóng đêm, không phải bằng cách cung cấp một bản đồ kỹ thuật số chính xác, mà bằng cách thắp lên ngọn nến của hy vọng thông qua sự hiện diện ấm áp. Tiếng nói của máy móc có thể vang xa, có thể đa ngôn ngữ, nhưng nó mãi mãi là tiếng vang trong một hang động trống rỗng. Nó thiếu đi hơi thở, thiếu đi nhịp đập, và thiếu đi cái “thần” của sự sống vốn chỉ có thể được trao truyền từ người sang người.
Trách nhiệm của chúng ta, những người đi trước, không phải là cấm đoán công nghệ, mà là tái định nghĩa và khẳng định lại giá trị của tình người. Chúng ta cần dạy cho trẻ em biết rằng, dù AI có thông minh đến đâu, nó cũng chỉ là một công cụ, không bao giờ là một người bạn. Chúng ta cần kiến tạo những không gian nơi con người thực sự gặp gỡ nhau, nơi những lời nói được thốt ra từ trái tim và được tiếp nhận bằng cả tâm hồn. Đừng để tiếng gõ bàn phím thay thế cho tiếng nói, đừng để màn hình thay thế cho ánh mắt. Người trẻ cần chúng ta hiện diện với tất cả những giới hạn và yếu đuối của mình, vì chính trong sự yếu đuối đó, tình yêu mới thực sự nảy nở. Một robot không bao giờ biết yếu đuối, và do đó, nó không bao giờ biết yêu.
Hãy tưởng tượng về một tương lai nơi một thế hệ lớn lên mà chỉ biết đến sự an ủi từ các thuật toán. Đó sẽ là một thế hệ có kiến thức uyên bác nhưng trái tim khô héo, một thế hệ có thể giao tiếp với toàn thế giới nhưng lại không biết cách chạm vào linh hồn của người ngồi ngay bên cạnh. Đó là một viễn cảnh u tối mà chúng ta phải cùng nhau ngăn chặn. Chúng ta phải trả lại cho trẻ em quyền được đau khổ và được an ủi bởi những con người thật. Chúng ta phải dạy các em rằng tình yêu không phải là một phản hồi đúng logic, mà là một sự cam kết vô điều kiện. Sự đồng hành thực sự không phải là việc làm cho cuộc đời trở nên dễ dàng hơn thông qua các giải pháp AI, mà là việc làm cho cuộc đời trở nên ý nghĩa hơn thông qua các mối tương quan nhân bản.
Tiếng nói vô hồn của AI có thể rất quyến rũ bởi sự hoàn hảo không tì vết của nó. Nhưng chính những khiếm khuyết, những ngập ngừng, và cả những giọt nước mắt của con người mới là thứ kết nối chúng ta lại với nhau. Trẻ em và thanh thiếu niên, trong sự nhạy cảm của tuổi mới lớn, cần những cái ôm siết chặt hơn là những dòng tin nhắn tự động. Các em cần những buổi đi dạo dưới mưa, những cuộc tranh luận nảy lửa, và cả những lúc im lặng bên nhau để cảm nhận sự tồn tại của người khác. Công nghệ có thể cung cấp thông tin, nhưng chỉ có tình yêu mới cung cấp sự sống. Và sự sống ấy chỉ có thể được tìm thấy nơi những con người bằng xương bằng thịt, những người biết hy sinh thời gian và cái tôi của mình để thực sự bước đi cùng các em trên những nẻo đường đời gập ghềnh.
Cuối cùng, chúng ta phải nhớ rằng mỗi đứa trẻ là một mầu nhiệm độc nhất vô nhị. Không có một thuật toán nào có thể giải mã hoàn toàn tâm hồn của một con người. Khi chúng ta phó mặc các em cho chatbot, chúng ta đang xúc phạm đến phẩm giá cao quý của các em. Hãy lắng nghe tiếng gọi của các em, không phải bằng đôi tai của một lập trình viên, mà bằng đôi tai của một người cha, người mẹ, người anh, người chị. Hãy để tiếng nói của chúng ta, dù đôi khi còn vụng về và run rẩy, trở thành điểm tựa vững chắc cho các em giữa một thế giới đầy biến động. Bởi vì, sau tất cả, thứ mà con người khao khát nhất không phải là một trí tuệ siêu việt, mà là một trái tim biết yêu thương và một sự hiện diện không bao giờ rời xa. Sự đồng hành đích thực là một món quà của tự do, là sự hiện diện của linh hồn này bên cạnh linh hồn kia, một điều mà không có một “giọng nói vô hồn” nào, dù tinh vi đến đâu, có thể chạm tới được. Hãy để hơi ấm của tình người xua tan cái lạnh lẽo của những dòng mã, để mỗi người trẻ đều cảm thấy mình thực sự được yêu và được thuộc về một cộng đồng nhân loại sống động. Chỉ khi đó, các em mới có thể thực sự trưởng thành và trở thành những con người có khả năng yêu thương, vì các em đã được yêu thương bởi những trái tim thật, trong một thế giới thật, dưới ánh sáng của một tình yêu vĩnh cửu.
Lm. Anmai, CSsR
