TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ SỨ MẠNG CỦA HỘI THÁNH TRONG THẾ GIỚI KỸ THUẬT SỐ: TRỞ NÊN MUỐI VÀ MEN GIỮA DÒNG LỊCH SỬ
Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử nhân loại, chúng ta đang đứng trước một ngưỡng cửa mới, một cuộc cách mạng có sức mạnh làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và tương tác với nhau. Đó là sự trỗi dậy mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI). Chưa bao giờ trong lịch sử, con người lại tạo ra được một công cụ có khả năng mô phỏng các hoạt động trí tuệ của chính mình một cách tinh vi đến thế. Tuy nhiên, giữa sự hào nhoáng của những thuật toán và sức mạnh tính toán khổng lồ, chúng ta cần dừng lại để tự vấn về vị thế của con người và vai trò của đức tin. Trí tuệ nhân tạo, dù có tiến bộ đến đâu, cũng không bao giờ được phép “thay thế chúng ta” hay chi phối tiến trình lịch sử loài người. Lịch sử không phải là một chuỗi các xác suất thống kê hay những kết quả được lập trình sẵn bởi các cỗ máy, mà là một hành trình tự do, được dệt nên bởi những quyết định có ý thức, lòng trắc ẩn và sự quan phòng của Thiên Chúa qua bàn tay con người.
Khi nói về trí tuệ nhân tạo, chúng ta thường rơi vào hai thái cực: hoặc là sùng bái nó như một “vị thần mới” có thể giải quyết mọi vấn đề của thế giới, hoặc là sợ hãi nó như một thế lực bóng tối sẽ nuốt chửng nhân tính. Nhưng trong cái nhìn của Kitô giáo, mọi công cụ kỹ thuật đều phải phục vụ cho phẩm giá con người. Con người là hình ảnh của Thiên Chúa, sở hữu một linh hồn bất tử và khả năng yêu thương mà không một dòng mã code nào có thể sao chép được. Máy móc có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn chúng ta, nhưng chúng không thể “hiểu” cái đau của một người mẹ mất con, chúng không thể “cảm” được sự hy sinh của một vị tử đạo, và chúng càng không thể thực hiện hành vi thờ phượng tự phát từ một trái tim thống hối. Do đó, việc duy trì quyền kiểm soát của con người đối với công nghệ không chỉ là một vấn đề kỹ thuật hay pháp lý, mà là một mệnh lệnh đạo đức tối thượng để bảo vệ bản sắc của loài người.
Tiến trình lịch sử loài người là một thực thể sống động, được xây dựng dựa trên các giá trị tinh thần, sự tự do và trách nhiệm. Nếu chúng ta để mặc cho các thuật toán quyết định ai là người đáng được cứu giúp, ai là người nên bị loại trừ, hay để chúng định hình các luồng tư tưởng chủ đạo của xã hội, chúng ta đang dần từ bỏ quyền làm chủ lịch sử của mình. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ con người trong việc đưa ra các phân tích, nhưng quyết định cuối cùng phải luôn thuộc về lương tâm con người. Lương tâm là nơi thâm sâu nhất, nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa, và chính nơi đó, lịch sử được định hướng theo sự thật và tình yêu. Một lịch sử bị chi phối bởi máy móc sẽ là một lịch sử lạnh lẽo, thiếu vắng lòng trắc ẩn và sự tha thứ – những yếu tố cốt lõi làm nên sự vĩ đại của con người qua mọi thời đại.
Đứng trước bối cảnh này, Hội Thánh không thể đứng ngoài cuộc hay giữ thái độ im lặng thờ ơ. Ngược lại, Hội Thánh được gọi mời trở nên “muối và men” giữa lòng thế giới kỹ thuật số. Hình ảnh “muối” nhắc nhở chúng ta về nhiệm vụ bảo tồn những giá trị đạo đức căn bản, ngăn chặn sự băng hoại của các chuẩn mực nhân văn trước sự cám dỗ của lợi nhuận và quyền lực công nghệ. Hình ảnh “men” gợi lên sứ mạng làm dậy lên một nền văn hóa mới – một nền văn hóa truyền thông không chỉ dựa trên tốc độ và sự lan tỏa, mà dựa trên sự thật và thiện ích chung. Muối và men phải tan biến đi để làm cho đời thêm mặn mà và làm cho khối bột nhân loại được dậy men sự sống. Đó là một sự hiện diện khiêm nhường nhưng đầy sức biến đổi, hướng tới việc nhân bản hóa các phương tiện truyền thông hiện đại.
Để trở thành muối và men, chúng ta cần định hình một nền văn hóa truyền thông hướng tới sự thật. Trong thời đại của “tin giả” (fake news) và các thuật toán có xu hướng tạo ra các “phòng vang thông tin” (echo chambers), sự thật thường bị bóp méo để phục vụ cho các phe phái hoặc mục đích thương mại. Trí tuệ nhân tạo có khả năng tạo ra những hình ảnh, âm thanh và văn bản giả mạo giống hệt như thật, làm xói mòn niềm tin giữa con người với nhau. Nhiệm vụ của người Kitô hữu và những người thiện chí là phải xây dựng một hệ sinh thái truyền thông mà ở đó, sự thật được tôn trọng và bảo vệ. Sự thật không chỉ là việc đưa ra các thông tin chính xác, mà còn là việc trình bày sự thật trong sự bác ái, giúp con người hiểu biết nhau hơn thay vì gây chia rẽ và hận thù.
Thiện ích chung phải là kim chỉ nam cho mọi bước tiến của trí tuệ nhân tạo. Công nghệ không bao giờ là trung lập; nó luôn mang trong mình những giá trị và ý định của người tạo ra nó. Nếu mục tiêu duy nhất của AI là tối ưu hóa hiệu suất và lợi nhuận, nó sẽ dễ dàng bỏ qua những người nghèo nhất, những người yếu thế nhất – những người không mang lại giá trị kinh tế trực tiếp. Hội Thánh cần lên tiếng để đảm bảo rằng các thành tựu của AI phải được phân phối công bằng, phục vụ cho việc xóa đói giảm nghèo, cải thiện y tế và giáo dục, chứ không phải để tạo ra những hố sâu ngăn cách mới giữa các quốc gia và các tầng lớp xã hội. Một nền văn hóa truyền thông hướng tới thiện ích chung là nền văn hóa biết đặt con người ở vị trí trung tâm, coi công nghệ là phương tiện để nâng cao phẩm giá con người thay vì biến con người thành công cụ cho công nghệ.
Việc chiêm ngắm mầu nhiệm nhập thể của Chúa Giêsu cho chúng ta một bài học quan trọng về truyền thông. Thiên Chúa đã không truyền thông với nhân loại qua những bức thông điệp trừu tượng từ trên cao, nhưng Người đã trở nên xác phàm, ở giữa chúng ta, chạm vào nỗi đau của chúng ta và nói với chúng ta bằng ngôn ngữ của tình yêu. Truyền thông đích thực đòi hỏi một sự gặp gỡ trực tiếp, một sự lắng nghe bằng trái tim và một sự hiện diện thực sự. Trí tuệ nhân tạo có thể thay thế việc gửi đi một tin nhắn, nhưng nó không bao giờ có thể thay thế một cái nắm tay an ủi, một ánh mắt thấu cảm hay sự hiện diện đồng hành của một người bạn. Chúng ta cần cảnh giác trước xu hướng ảo hóa các mối quan hệ, nơi chúng ta có hàng ngàn bạn bè trên mạng nhưng lại cô đơn trong thế giới thực.
Hội Thánh có nhiệm vụ giáo dục lương tâm cho các thế hệ trẻ, những “công dân số” đang lớn lên cùng với trí tuệ nhân tạo. Giáo dục không chỉ là cung cấp kiến thức kỹ thuật, mà là rèn luyện khả năng phân định biện chứng. Chúng ta cần dạy cho giới trẻ biết đặt câu hỏi: “Công cụ này có giúp tôi trở nên người hơn không? Nó có giúp tôi yêu thương tha nhân nhiều hơn không?”. Khi chúng ta định hình được một lối sống đạo đức trong không gian mạng, chúng ta đang góp phần làm cho men Tin Mừng thấm đẫm vào dòng chảy của công nghệ. Trí tuệ nhân tạo phải là một cộng sự của sự sáng tạo con người, giúp chúng ta khám phá những chân trời mới của tri thức, nhưng nó phải luôn nằm dưới sự dẫn dắt của một khối óc biết suy tư và một trái tim biết yêu mến.
Sự phát triển của AI cũng đặt ra những thách thức về vấn đề lao động và ý nghĩa của cuộc sống. Nếu máy móc có thể làm thay hầu hết các công việc chân tay và trí óc, con người sẽ làm gì? Đây không chỉ là một vấn đề kinh tế, mà là một vấn đề linh đạo. Lao động không chỉ để kiếm sống mà còn là cách con người thông phần vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Hội Thánh cần nhắc nhở thế giới rằng giá trị của con người không nằm ở năng suất lao động, mà nằm ở chính việc họ là con cái Chúa. Chúng ta cần hướng tới một xã hội mà ở đó, thời gian dư thừa do công nghệ mang lại được dành cho các hoạt động phục vụ cộng đồng, phát triển đời sống tâm linh và củng cố các mối quan hệ gia đình, thay vì rơi vào sự trống rỗng và hưởng thụ ích kỷ.
Trong sứ mạng trở thành muối và men, chúng ta cũng cần nhìn nhận những cơ hội mà trí tuệ nhân tạo mang lại cho công cuộc loan báo Tin Mừng. AI có thể giúp dịch thuật kinh thánh sang hàng ngàn ngôn ngữ khác nhau trong tích tắc, giúp kết nối những cộng đồng đức tin xa xôi, hay hỗ trợ việc nghiên cứu thần học một cách sâu sắc hơn. Tuy nhiên, mọi ứng dụng này phải luôn giữ vững nguyên tắc: truyền thông là để xây dựng cộng đoàn, không phải để thao túng đám đông. Chúng ta không được phép dùng công nghệ để áp đặt đức tin, mà phải dùng nó để mở ra những không gian đối thoại chân thành, nơi ánh sáng sự thật có thể tự nhiên chiếu tỏa.
Nhìn lại lịch sử, mỗi khi một công nghệ mới ra đời, nhân loại luôn đứng trước những lo âu về tương lai. Từ máy in của Gutenberg đến đài phát thanh, truyền hình và internet, mỗi bước tiến đều mang lại cả hồng phúc lẫn thách đố. Trí tuệ nhân tạo cũng vậy. Điều quan trọng không phải là chúng ta có bao nhiêu công nghệ, mà là chúng ta có bao nhiêu bản lĩnh và đạo đức để sử dụng chúng. Hội Thánh, với kho tàng kinh nghiệm thiêng liêng và giáo huấn xã hội phong phú, có vai trò quan trọng trong việc đồng hành cùng nhân loại để định hướng cho sự phát triển của AI. Chúng ta không chống lại tiến bộ, nhưng chúng ta đòi hỏi một sự tiến bộ toàn diện – một sự tiến bộ không bỏ rơi linh hồn và các giá trị vĩnh cửu.
Sự thật mà chúng ta hướng tới trong truyền thông không phải là một tập hợp dữ liệu khô khan, mà là chính Chúa Kitô – Đường, Sự Thật và Sự Sống. Khi chúng ta nỗ lực làm cho nền văn hóa truyền thông trở nên nhân văn hơn, chúng ta đang chuẩn bị mảnh đất cho hạt giống Tin Mừng nảy mầm. Muối không thể mặn nếu nó không còn giữ được chất riêng của mình; men không thể làm dậy bột nếu nó không được nhào trộn vào khối bột. Người Kitô hữu phải dấn thân vào thế giới kỹ thuật số, không phải để trở thành những chuyên gia công nghệ thuần túy, mà để mang theo hơi ấm của tình người và ánh sáng của đức tin vào trong những không gian ảo.
Chúng ta hãy cầu nguyện cho các nhà khoa học, các nhà lập trình và các nhà lãnh đạo chính trị, để họ có đủ sự khôn ngoan và liêm chính trong việc phát triển trí tuệ nhân tạo. Xin cho họ luôn nhận ra rằng phía sau mỗi dòng lệnh là cuộc đời của những con người thực thụ. Và chúng ta cũng hãy cầu nguyện cho chính mình, để không bao giờ trở thành nô lệ cho những thiết bị cầm tay, nhưng biết dùng chúng như những công cụ hữu hiệu để lan tỏa lòng tốt và sự thật. Lịch sử loài người là một bài ca tạ ơn được viết bởi sự tự do của con người phối hợp với ân sủng Chúa. Không một trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được sự mầu nhiệm của một hành vi yêu thương tự nguyện hay sự can đảm của một người dám hy sinh mạng sống vì người khác.
Cuối cùng, chúng ta xác tín rằng Thiên Chúa là chủ tể của lịch sử. Dù công nghệ có tiến xa đến đâu, nó vẫn nằm trong sự quan phòng của Người. Chúng ta không sợ hãi tương lai, bởi vì chúng ta biết rằng cuối cùng, sự thật và thiện ích sẽ chiến thắng. Nhiệm vụ của chúng ta hôm nay là kiên trì trở nên muối cho đời và men cho người, để giữa một thế giới đầy những biến động và những “trí tuệ” nhân tạo lạnh lùng, vẫn luôn tỏa rạng hơi ấm của lòng thương xót Chúa. Hãy để trí tuệ nhân tạo phục vụ cho mục tiêu cao cả nhất: giúp con người hiểu biết về Thiên Chúa và yêu thương nhau hơn. Đó chính là cách chúng ta bảo vệ tiến trình lịch sử loài người và định hình một tương lai đầy hy vọng cho các thế hệ mai sau.
Lm. Anmai, CSsR
