TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ SỨ MẠNG HUẤN QUYỀN: KHI CÔNG NGHỆ CHẠM ĐẾN MẦU NHIỆM ĐỨC TIN TRONG THẾ GIỚI HÔM NAY – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy bất tận và mầu nhiệm của lịch sử cứu độ, con thuyền Giáo hội, dưới tác động của Chúa Thánh Thần, luôn lướt đi trên những ngọn sóng của thời đại, liên lỉ được mời gọi để nhận diện, phân định và thánh hóa những “dấu chỉ” của trần thế nhằm loan báo Tin Mừng một cách hữu hiệu cho con người trong từng bối cảnh văn hóa và lịch sử cụ thể. Nếu như nhìn lại quá khứ, chúng ta thấy sự chuyển dịch từ truyền khẩu sang văn tự, rồi từ các bản chép tay sang sự phát minh máy in của Gutenberg đã từng tạo ra những rung chuyển lớn lao, mở ra một kỷ nguyên mới cho việc phổ biến Kinh Thánh và tri thức thần học, thì ngày hôm nay, nhân loại đang đứng trước một ngưỡng cửa mới, một cuộc cách mạng còn sâu sắc, toàn diện và chấn động hơn gấp bội phần: sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence – AI). Đây không chỉ đơn thuần là một cuộc cách mạng về công cụ lao động, về tốc độ xử lý thông tin hay tự động hóa sản xuất, mà sâu xa hơn, đó là một cuộc cách mạng về tư duy, về bản thể luận và về chính cách thức con người tiếp cận chân lý. Bài báo trên tạp chí America với tiêu đề đầy khiêu khích và gợi mở “Artificial Intelligence Program Poised to Shake Up Long-Held Catholic Teachings” (Chương trình Trí tuệ Nhân tạo sẵn sàng làm rung chuyển các Giáo huấn Công giáo lâu đời) đã mở ra một cuộc thảo luận đầy thao thức, không chỉ dừng lại ở giới hạn của những tranh luận công nghệ mà chạm đến tận căn cốt của đức tin Kitô giáo: sự xuất hiện của các công cụ như Magisterium AI – những hệ thống kỹ thuật số được thiết kế để hệ thống hóa, giải thích và cung cấp thông tin về giáo lý Công giáo. Đứng trước hiện tượng thời đại này, với tư cách là những người con của Giáo hội, những người lữ hành đức tin, chúng ta không thể không trầm tư suy nguyện, không thể không đặt mình trước tôn nhan Chúa để suy tư về mối tương quan giữa thuật toán và đức tin, giữa kho tàng mặc khải linh thiêng và những dòng mã nhị phân vô hồn, để hiểu rằng liệu một cỗ máy, dù tinh vi đến đâu, có thể thực sự chạm tới chiều sâu của Huấn quyền hay không, và đâu là chỗ đứng của ân sủng trong kỷ nguyên của dữ liệu lớn (Big Data).
Để đi sâu vào vấn đề cốt yếu này, trước hết chúng ta cần khởi đi từ việc tái khám phá và định nghĩa lại bản chất của Huấn quyền (Magisterium) trong lòng Giáo hội mầu nhiệm. Trong tâm thức của nhiều người, và có lẽ cả trong cái nhìn của những lập trình viên tạo ra các công cụ AI, Huấn quyền thường bị giản lược một cách thô thiển thành một thư viện khổng lồ lưu trữ các văn bản pháp lý, một tập hợp các định đề khô khan, hoặc một bộ quy tắc cấm đoán đóng băng trong thời gian. Họ nhìn Huấn quyền như một cơ sở dữ liệu (database) tĩnh, nơi chân lý được đóng gói thành các đơn vị thông tin sẵn sàng để truy xuất. Nhưng không, cái nhìn ấy thiếu đi chiều kích thần học và sự sống. Huấn quyền đích thực là một thực thể sống động, là tiếng nói của vị Mục Tử Nhân Lành vang vọng qua dòng lịch sử, được Chúa Thánh Thần – Đấng là Hồn của Giáo hội, là Nguyên lý của sự Hiệp thông – hướng dẫn để giải thích Lời Chúa trong Kinh Thánh và Thánh Truyền một cách chính xác, trung thành nhưng cũng đầy sáng tạo và sinh động. Huấn quyền ấy mang tính “bí tích” theo nghĩa rộng, vì nó không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn chuyển tải ân sủng của chân lý cứu độ, giúp con người gặp gỡ Thiên Chúa. Khi Magisterium AI xuất hiện, nó mang đến một lời hứa hẹn về sự tiện lợi chưa từng có, một sự cám dỗ ngọt ngào của thời đại tốc độ và hiệu quả: khả năng truy cập tức thời vào hàng ngàn trang văn kiện của các Công đồng chung, các Thông điệp Giáo hoàng, các văn bản của Bộ Giáo lý Đức tin, Bộ Giáo luật và Giáo lý của Giáo hội Công giáo. Đối với một tín hữu đang hoang mang tìm kiếm câu trả lời cho những vấn đề luân lý phức tạp giữa một thế giới đầy rẫy thuyết tương đối, hay một sinh viên thần học đang cần tra cứu tư liệu, đây dường như là một “phép lạ” kỹ thuật số, một ngọn hải đăng cầm tay, một thư viện Alexandria thu nhỏ trong túi áo.
Tuy nhiên, dưới nhãn quan thần học sâu sắc và sự phân định của đức khôn ngoan Kitô giáo, chúng ta phải hết sức thận trọng và tỉnh thức để phân biệt rạch ròi giữa “thông tin về đức tin” (information about faith) và “hành vi đức tin” (act of faith), hay xa hơn là “cảm thức đức tin” (Sensus Fidei). Máy tính, với sức mạnh xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây, có thể cung cấp dữ liệu, có thể sắp xếp các mệnh đề thần học một cách logic đến kinh ngạc, có thể so sánh quan điểm của Thánh Augustinô và Thánh Tôma Aquinô trong tích tắc, nhưng nó hoàn toàn không có và không bao giờ có thể có “cảm thức đức tin”. Cảm thức ấy là một ân ban siêu nhiên, một bản năng thiêng liêng được Thánh Thần đổ vào tâm hồn người tín hữu và cộng đoàn Dân Chúa, giúp họ nhận ra tiếng Chúa giữa muôn vàn tiếng ồn ào của thế gian, giúp họ “ngửi” thấy mùi hương của Tin Mừng và phân biệt nó với những thứ giáo thuyết giả hiệu. AI có thể trích dẫn chính xác từng dấu chấm, dấu phẩy trong bộ Tổng luận Thần học, hay tra cứu các sắc lệnh của Công đồng Vatican II, nhưng nó thiếu vắng hoàn toàn cái nhìn mục tử, thiếu vắng “trái tim bằng thịt” mà ngôn sứ Êdêkien đã loan báo và Chúa Giêsu đã mạc khải trọn vẹn. Nó không có khả năng rung động trước nỗi đau của một người mẹ mất con đang tìm câu trả lời về sự sống đời sau, không biết xót thương trước một hối nhân đang dằn vặt vì tội lỗi quá khứ, và quan trọng nhất, nó không có khả năng phân định trong ơn sủng. Sự phân định mục vụ (pastoral discernment) luôn đòi hỏi việc nhìn nhận con người trong tính toàn thể, độc đáo và trong hoàn cảnh cụ thể của họ (hic et nunc), điều mà các thuật toán “cào bằng” và mang tính thống kê không thể thực hiện được.
Bài báo trên tạp chí America đã rất tinh tế và sắc sảo khi đặt ra vấn đề về sự “rung chuyển” (shake up) các giáo huấn lâu đời. Chúng ta cần hiểu từ “rung chuyển” này theo một hướng đa chiều và biện chứng. Sự rung chuyển này chắc chắn không đến từ việc AI sẽ thay đổi nội dung đức tin – vì kho tàng mặc khải (Depositum Fidei) đã hoàn tất nơi Đức Giêsu Kitô và được Giáo hội gìn giữ là bất biến cho đến ngày tận thế – nhưng nó đến từ sự thay đổi tận gốc rễ cách thức con người thủ đắc, tiếp cận, diễn giải và hiểu giáo lý đó. Trong quá khứ, việc học hỏi giáo lý là một hành trình tiệm tiến (process), thông qua cầu nguyện, tham dự phụng vụ, sống trong cộng đoàn và sự hướng dẫn trực tiếp của các linh mục, tu sĩ, giáo lý viên. Đó là quá trình “thấm nhập” mầu nhiệm. Ngày nay, Magisterium AI, với cơ chế học máy (machine learning) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), có thể tổng hợp các luồng tư tưởng thần học khác nhau trong suốt 2000 năm lịch sử Giáo hội để đưa ra những câu trả lời mang tính trung dung, tổng hợp hoặc thống kê. Điều này, thoạt nhìn là một tiến bộ vượt bậc, nhưng lại đặt ra một thách đố thần học to lớn: liệu AI có vô tình làm lu mờ tính “phát triển của giáo lý” (development of doctrine) như Thánh John Henry Newman đã từng diễn tả hay không? Giáo lý không phải là một hệ thống suy diễn toán học cứng nhắc như 1 cộng 1 bằng 2; nó là một sự thật sống động, giống như một hạt giống nảy mầm và lớn lên thành cây đại thụ, phát triển về sự hiểu biết, mở rộng về cành lá nhưng vẫn giữ nguyên bản chất di truyền. Khi chúng ta phó thác việc giải thích giáo lý cho một thuật toán, chúng ta đối diện với nguy cơ biến đức tin thành một dạng “Chủ nghĩa Duy vật Kỹ thuật số” (Digital Materialism), nơi mà chân lý chỉ còn là kết quả của sự tổng hợp dữ liệu (data synthesis) thay vì là hoa trái của cuộc gặp gỡ thân tình, đầy mầu nhiệm và mang tính biến đổi giữa Thiên Chúa và con người.
Hơn nữa, truyền thống và linh đạo Công giáo luôn đề cao vai trò tối thượng của cộng đoàn (communio) và phẩm giá của sự hiện diện thân vị (personal presence). Thiên Chúa đã không cứu độ con người bằng một bản hướng dẫn từ xa, không gửi một email hay một cơ sở dữ liệu xuống thế gian, mà Ngài đã chọn con đường Nhập Thể: Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta. Mô hình của ơn cứu độ là mô hình “gặp gỡ”, “đụng chạm” và “đồng hành”. Một cỗ máy AI, dù thông minh đến đâu, có thể giải đáp các câu hỏi về tội lỗi, về chất thể và mô thể của các bí tích, nhưng nó không bao giờ có thể thay thế một linh mục nơi tòa giải tội, hay một người đồng hành linh đạo đang cùng khóc cùng cười với thụ nhân. Chỉ có con người mới có thể nhìn vào mắt người khác và nói “Tôi tha tội cho bạn nhân danh Cha và Con và Thánh Thần”. Chính cái tên “Magisterium AI” tự thân nó đã chứa đựng một sự nghịch lý (paradox), thậm chí là một sự mạo phạm vô thức đối với thần học. “Magisterium” là một thuật ngữ thánh thiêng, hàm chứa thẩm quyền thiêng liêng được Chúa Kitô trao phó cho các Tông đồ và những đấng kế vị các ngài, gắn liền với ơn bất khả ngộ (infallibility) trong những điều kiện nhất định để gìn giữ sự tinh tuyền của đức tin. AI không có linh hồn, không có ơn sủng thánh hóa, không được xức dầu, không có đặc sủng (charisma). Việc sử dụng tên gọi này có thể dẫn đến sự ngộ nhận tai hại cho các tín hữu ít am hiểu thần học, khiến họ lầm tưởng rằng câu trả lời hiện ra trên màn hình điện thoại cũng có giá trị thẩm quyền và tính ràng buộc lương tâm như một Tông hiến hay một Thông điệp của Đức Giáo hoàng. Đây chính là điểm nóng mục vụ mà các mục tử cần đặc biệt lưu tâm: giáo dục cộng đoàn biết sử dụng công nghệ như một phương tiện hỗ trợ tra cứu (reference tool), một công cụ tham khảo, chứ tuyệt đối không phải là nguồn mạch cuối cùng hay trọng tài của chân lý đức tin.
Trong bài phân tích sâu sắc của America Magazine, người ta cũng lo ngại về những “ảo giác” (hallucinations) của AI – một thuật ngữ kỹ thuật chỉ việc máy tính tự bịa ra những thông tin sai lệch nhưng với giọng văn và cấu trúc câu nghe có vẻ rất logic, trôi chảy và thuyết phục. Trong các lĩnh vực thế tục, sai sót này có thể chỉ dẫn đến thiệt hại vật chất hoặc hiểu lầm thông thường, nhưng trong lĩnh vực thần học và cứu độ học, một sai sót nhỏ về khái niệm cũng có thể dẫn đến những hệ lụy khôn lường về mặt linh hồn, dẫn đến lạc giáo hoặc sai lệch đức tin. Thử tưởng tượng, nếu AI trích dẫn sai một tiền đề về ơn cứu độ, về vai trò trung gian duy nhất của Đức Kitô, hay định nghĩa sai lệch về tội trọng và tội nhẹ, nó có thể gây ra sự hoang mang, bối rối lương tâm (scrupulosity) hoặc ngược lại là sự buông thả trong cộng đoàn dân Chúa. Chẳng hạn, một AI được huấn luyện trên dữ liệu internet hỗn tạp có thể đưa ra những quan điểm thần học tự do thái quá hoặc bảo thủ cực đoan mà không có sự kiểm chứng của Huấn quyền chính thức, tạo ra những “Giáo hội con” xung quanh các thuật toán. Tuy nhiên, nhìn ở góc độ tích cực và hy vọng, sự xuất hiện của Magisterium AI cũng là một lời mời gọi, một cú hích mạnh mẽ để Giáo hội phải “số hóa” kho tàng tri thức của mình một cách có trách nhiệm, hệ thống và chủ động hơn. Thay vì để các thuật toán của các tập đoàn công nghệ tự do thu thập dữ liệu từ những nguồn không kiểm chứng, việc xây dựng một hệ thống dữ liệu Công giáo chuẩn xác (Catholic Database), được chuẩn nhận bởi các học giả uy tín và Huấn quyền, là một bước đi cần thiết và cấp bách trong công cuộc tân Phúc âm hóa. Chúng ta không chạy trốn công nghệ, không yếm thế bài bác sự tiến bộ như những người Luddite ngày xưa, nhưng chúng ta phải “rửa tội” cho công nghệ, thánh hóa nó, thanh luyện nó và đặt nó phục vụ cho vinh quang Thiên Chúa và phần rỗi các linh hồn.
Chúng ta cũng cần xét đến khía cạnh mục vụ thực tiễn trong thời đại kỹ thuật số, nơi mà “lục địa kỹ thuật số” đã trở thành một môi trường sống thực sự chứ không còn là thế giới ảo. Nhiều người trẻ ngày nay, thuộc thế hệ Gen Z hay Alpha, những “công dân bản địa kỹ thuật số”, có xu hướng tìm đến Google hay ChatGPT để hỏi về ý nghĩa cuộc sống, về đau khổ, về sự hiện hữu của Thiên Chúa trước khi họ tìm đến gõ cửa nhà xứ hay gặp một linh mục. Trong bối cảnh đó, Magisterium AI, nếu được định hướng đúng, có thể trở thành một nhịp cầu, một “tiền sảnh của dân ngoại” (Court of the Gentiles) thời hiện đại. Nơi đây, những người đang khao khát tìm kiếm chân lý, những người vô thần thiện chí, hay những người đã nguội lạnh đức tin, có thể tiếp cận được những khái niệm cơ bản về Công giáo một cách nhanh chóng, không rào cản, không định kiến. Nhưng chúng ta phải xác tín rằng, đó chỉ là bước khởi đầu, là món khai vị chứ không phải bữa tiệc chính. Hành trình đức tin đích thực phải dẫn họ ra khỏi màn hình máy tính lạnh lẽo để đến với hơi ấm của cộng đoàn phụng vụ, nơi Lời Chúa được công bố giữa cộng đoàn và Thánh Thể – Bánh Ban Sự Sống – được bẻ ra và trao ban. Đức tin không phải là sự chiếm hữu tri thức hay thâu tóm thông tin (gnosis), mà là sự dấn thân trong yêu thương (faith working through love). AI có thể giải thích vanh vách về “Agape” (tình yêu tự hiến) với hàng ngàn định nghĩa trích dẫn từ các nhà thần học, nhưng chỉ có con người, nhờ ơn Chúa, mới có thể sống tình yêu đó, mới có thể hy sinh mạng sống mình vì bạn hữu, mới có thể tha thứ cho kẻ thù. Sự “rung chuyển” mà bài báo đề cập có lẽ là một lời cảnh tỉnh đầy ý nghĩa để các nhà thần học, các giáo sĩ và tu sĩ phải năng động hơn, hiện diện mạnh mẽ và có chất lượng hơn trên môi trường kỹ thuật số, để tiếng nói của Giáo hội – tiếng nói của Chân Lý và Tình Yêu – không bị lấn át hay bóp méo bởi những thuật toán vô hồn và các luồng thông tin thế tục.
Nhìn sâu hơn vào bản chất của công cụ Magisterium AI và cơn sốt xung quanh nó, chúng ta thấy phản chiếu một khát vọng sâu thẳm của con người mọi thời đại: khát vọng được hiểu biết và được chắc chắn (certainty). Trong một thế giới hậu hiện đại đầy dẫy những sự đứt gãy, những thuyết tương đối và sự nhiễu loạn thông tin (fake news), nơi chân lý bị phân mảnh thành những ý kiến chủ quan, con người cảm thấy bơ vơ và khao khát một điểm tựa vững chắc. Việc có một công cụ khẳng định chắc nịch “đây là những gì Giáo hội dạy”, “đây là trắng, đây là đen” mang lại một cảm giác an tâm tâm lý, một sự an toàn giả tạo. Tuy nhiên, đức tin Công giáo, bên cạnh tính minh bạch của chân lý, luôn chứa đựng yếu tố “mầu nhiệm” (mysterium). Thiên Chúa là Đấng hoàn toàn khác (Totaliter Aliter), vượt trên mọi phạm trù suy tư của con người. Có những điều chúng ta không thể hiểu hết bằng lý trí thuần túy, những “đêm tối đức tin” mà chúng ta phải đi qua như Thánh Gioan Thánh Giá đã diễn tả, và AI – vốn là đỉnh cao của lý trí toán học, logic nhị nguyên và xác suất thống kê – sẽ luôn gặp giới hạn không thể vượt qua trước những mầu nhiệm ấy. Sự nguy hiểm lớn nhất không phải là AI thông minh hơn con người, mà là con người bắt đầu tư duy như AI: cứng nhắc, máy móc, loại bỏ yếu tố mầu nhiệm và thiêng liêng, đòi hỏi mọi thứ phải rõ ràng như một phương trình toán học. Chúng ta đối diện với nguy cơ chấp nhận một đức tin phẳng, một tôn giáo dữ liệu, thiếu đi chiều kích linh thánh (sacredness) và sự siêu việt. Chúng ta cần khẳng định mạnh mẽ rằng, dù công nghệ có phát triển đến đâu, “Huấn quyền sống động” (Living Magisterium) vẫn luôn cần sự phân định khôn ngoan của các giám mục hiệp thông với Đức Giáo hoàng, những con người bằng xương bằng thịt, mang trên mình hơi thở của lịch sử, gánh nặng của thời cuộc và quan trọng nhất là sự xức dầu của Thánh Thần để dẫn dắt đoàn chiên đi qua những thung lũng tối của thời đại.
Đặc biệt, trong tinh thần của Dòng Chúa Cứu Thế (CSsR) mà tôi đang được hân hạnh chia sẻ với anh chị em, chúng ta không thể bỏ qua chiều kích của lòng thương xót và sự ưu tiên cho những người nghèo khổ, những người bị bỏ rơi “bên lề” của xã hội và Giáo hội. Thánh Anphongsô Maria de Liguori, Tổ phụ Dòng Chúa Cứu Thế và là Tiến sĩ Hội Thánh, ông tổ của Thần học Luân lý, luôn dạy chúng ta phải có cái nhìn luân lý đầy nhân văn, tránh sự khắt khe máy móc (rigorism) nhưng luôn tìm cách cứu vớt linh hồn bằng sự thấu hiểu hoàn cảnh cụ thể và áp dụng lương tâm ngay lành. AI, với bản chất là những dòng lệnh “If-Then” (Nếu-Thì), rất dễ rơi vào chủ nghĩa luật lệ (legalism) hoặc chủ nghĩa duy luật. Nó có thể trích dẫn luật rất đúng, rất sát văn bản, nhưng nó không biết “áp dụng” luật với lòng thương xót (epikeia – sự hợp tình hợp lý). Đối với một người nghèo khổ đang chật vật mưu sinh và vướng vào những hoàn cảnh hôn nhân phức tạp, một câu trả lời lạnh lùng từ AI có thể dập tắt ngọn đèn đức tin còn leo lét của họ. Ngược lại, một mục tử nhân lành sẽ biết cách lắng nghe, đồng hành và dẫn dắt họ từng bước (gradualism) về với Chúa. Vậy, liệu AI có giúp ích gì cho những người ở vùng sâu vùng xa, những người nghèo không có internet, những người không có điều kiện tiếp cận với các học viện thần học? Nếu được sử dụng đúng đắn và công bằng, Magisterium AI có thể là một công cụ “bình dân hóa” tri thức đức tin, phá vỡ sự độc quyền tri thức, giúp cho mọi tín hữu, dù ở bất cứ đâu, cũng có thể hiểu rõ hơn về kho tàng đức tin mà họ đang nắm giữ. Nhưng ngược lại, chúng ta cũng phải cảnh giác cao độ với “khoảng cách kỹ thuật số” (digital divide). Nguy cơ hiện hữu là sự hiểu biết về Chúa, khả năng tiếp cận các nguồn lực đức tin lại phụ thuộc vào việc ai có thiết bị tốt hơn, ai có đường truyền internet mạnh hơn, hoặc ai biết cách đặt câu hỏi (prompt engineering) cho AI giỏi hơn. Điều này có thể tạo ra một sự bất bình đẳng mới trong lòng Giáo hội, một tầng lớp “quý tộc số”. Sứ mạng của chúng ta là đảm bảo rằng công nghệ phải phục vụ sự hiệp thông (communion), liên kết mọi thành phần dân Chúa, chứ không phải tạo ra một tầng lớp “ưu tú” mới về tri thức kỹ thuật số, tách biệt với phần còn lại của đoàn chiên.
Hơn nữa, khi nói đến “Magisterium AI” và sự tác động của nó, chúng ta cũng phải suy tư về tính “nhân vị” trong việc truyền rao chân lý. Chân lý trong Kitô giáo không phải là một ý niệm trừu tượng, mà là một Ngôi Vị: “Thầy là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống”. Do đó, việc loan báo Sự Thật không thể tách rời khỏi mối tương quan giữa người với người. Khi một giáo lý viên dạy giáo lý cho một đứa trẻ, không chỉ là kiến thức được truyền đạt, mà còn là đức tin của người giáo lý viên, là tình yêu thương, là gương sáng đời sống đang “thẩm thấu” sang đứa trẻ. Đó là sự thông truyền sự sống. AI có thể cung cấp thông tin (information), nhưng không thể thực hiện sự thông truyền (communication) theo nghĩa sâu xa của hiệp thông (communio). Máy móc không có kinh nghiệm về sự hoán cải, không biết thế nào là sự đấu tranh thiêng liêng để từ bỏ tội lỗi, không nếm trải được sự ngọt ngào của ơn tha thứ. Vì thế, những câu trả lời của AI, dù chính xác về mặt giáo thuyết, vẫn luôn thiếu một cái gì đó cốt yếu: đó là chứng tá. Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã từng nói: “Người thời nay tin vào các chứng nhân hơn là các thầy dạy”. Trong kỷ nguyên AI, câu nói này càng trở nên khẩn thiết hơn bao giờ hết. Thế giới không thiếu thông tin, thế giới đang “bội thực” thông tin, nhưng thế giới đang “đói khát” các chứng nhân. Magisterium AI có thể trở thành một “thầy dạy” điện tử xuất sắc, nhưng nó mãi mãi không thể trở thành một “chứng nhân”. Và chính vì thế, vai trò của người Kitô hữu, của các linh mục, tu sĩ và giáo dân không hề bị giảm đi, mà trái lại, trở nên quan trọng và không thể thay thế hơn bao giờ hết. Chúng ta phải là những “Magisterium sống”, những cuốn Tin Mừng mở ra, để bổ khuyết cho sự khô cứng của công nghệ.
Kết thúc những suy tư dài và đầy trăn trở này, chúng ta được mời gọi nhìn nhận Magisterium AI và các công nghệ tương tự với một thái độ quân bình, trưởng thành và đầy hy vọng trong đức tin. Chúng ta không nhìn nó như một kẻ thù cần tiêu diệt, không sợ hãi nó như một con quái vật đe dọa đức tin, cũng không tôn sùng nó như một Đấng Cứu Thế mới hay một “bò vàng” thời đại số có thể giải quyết mọi vấn đề của Giáo hội. Nó đơn thuần, và mãi mãi chỉ là một công cụ, một “cây viết” hiện đại, một “bộ nhớ mở rộng” trong bàn tay của con người và của Giáo hội. Bài báo trên tạp chí America đã rất đúng và kịp thời khi chỉ ra những tác động mạnh mẽ, những sự “rung chuyển” mà nó mang lại. Nhưng thiết nghĩ, sự “shake up” này cuối cùng nên là một cơ hội thanh luyện, một tiếng chuông cảnh tỉnh giúp chúng ta thức tỉnh khỏi cơn mê ngủ của thói quen, dẫn chúng ta về lại với cội nguồn tinh tuyền: một đức tin được bén rễ sâu trong Lời Chúa hằng sống, được nuôi dưỡng bằng các bí tích ban sự sống và được chứng tá bằng đời sống bác ái yêu thương. Chúng ta tạ ơn Chúa vì sự tiến bộ của trí tuệ nhân loại, vì trí thông minh của con người cũng là sự phản chiếu (imago Dei) trí tuệ tuyệt vời của Thiên Chúa Tạo Hóa. Sự sáng tạo của con người trong công nghệ cũng là một cách thức tham gia vào công trình sáng tạo liên lỉ của Thiên Chúa. Nhưng đồng thời, chúng ta cũng khiêm tốn nài xin ơn khôn ngoan (Gift of Wisdom) để không bao giờ đánh mất “tiếng thì thầm” dịu dàng của Thánh Thần giữa tiếng ồn ào, náo nhiệt của những thuật toán và dữ liệu lớn (Big Data).
Giáo hội không bao giờ sợ hãi sự thật, dù sự thật đó đến từ khảo cổ học, thiên văn học hay khoa học máy tính, bởi vì “mọi sự thật đều đến từ Thánh Thần”. Vì AI là một sản phẩm của trí tuệ con người, nên nếu được dẫn dắt bởi đức ái (Caritas) và sự thật (Veritas), nó hoàn toàn có thể góp phần vào việc làm rạng danh nước Chúa trên không gian mạng hôm nay. Chúng ta tiếp tục hành trình lữ hành trần thế này với niềm hy vọng kiên vững. Thế giới có thể thay đổi từng giờ, công nghệ có thể chuyển mình từng phút, các đế chế kỹ thuật số có thể mọc lên và sụp đổ, các thuật toán có thể được viết lại, nhưng “Lời Chúa vẫn đứng vững muôn đời” (Verbum Domini manet in aeternum). Magisterium AI có thể hệ thống hóa hàng triệu văn bản của các Thánh phụ, các Tiến sĩ Hội Thánh, nhưng chỉ có tâm hồn con người – đền thờ của Chúa Thánh Thần – mới có thể cảm nghiệm được lòng thương xót bao la của Chúa ẩn chứa trong từng câu chữ đó. Ước gì mỗi bước tiến của khoa học kỹ thuật đều trở thành một nấc thang, không phải tháp Babel kiêu ngạo chọc trời phân tán loài người, mà là nấc thang khiêm hạ của Giacóp nối liền đất với trời, giúp chúng ta tiến gần hơn đến mầu nhiệm khôn dò của Thiên Chúa, Đấng là Chân, Thiện, Mỹ tuyệt đối, Đấng vượt trên mọi trí tuệ nhân tạo hay tự nhiên. Chúng ta hãy mở lòng ra để phân định, để học hỏi không ngừng và để yêu mến thiết tha hơn, trong sự dẫn dắt hiền mẫu của Mẹ Maria – Ngai Tòa Đấng Khôn Ngoan (Sedes Sapientiae). Mẹ là người đã đón nhận Ngôi Lời Vĩnh Cửu không phải bằng dữ liệu hay phân tích, không phải bằng sự tính toán thiệt hơn, nhưng bằng cả cuộc đời thưa tiếng “Xin Vâng” (Fiat) đầy tin yêu và phó thác, để Ngôi Lời trở thành xương thịt trong lòng Mẹ và trong lòng thế giới. Mẹ đã “ghi nhớ mọi kỷ niệm ấy và suy đi nghĩ lại trong lòng” – đó là mô hình tuyệt hảo của một trí tuệ thấm đẫm tình yêu, điều mà không một AI nào có thể bắt chước được. Nguyện xin Mẹ đồng hành với Giáo hội và với mỗi người chúng ta trong kỷ nguyên số đầy biến động này, giúp chúng ta biết dùng công nghệ để tôn vinh Chúa và phục vụ con người.
Lm. Anmai, CSsR
