TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ CHIẾN TRANH: TIẾNG GỌI CỦA LƯƠNG TÂM TRONG KỶ NGUYÊN THUẬT TOÁN – Lm. Anmai, CSsR
Trong dòng chảy của lịch sử nhân loại, hòa bình luôn là khát vọng sâu xa nhất của con người, một món quà quý giá mà Thiên Chúa đã ban tặng và cũng là trách nhiệm cao cả mà Người ủy thác cho mỗi chúng ta. Tuy nhiên, khi nhìn vào thực trạng thế giới ngày nay, chúng ta không khỏi bàng hoàng trước những bước tiến vũ bão của công nghệ, đặc biệt là Trí tuệ Nhân tạo (AI), đang dần len lỏi và làm thay đổi diện mạo của chiến tranh. Đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới, Giáo hội Công giáo, với sứ mạng là “bí tích của sự hiệp nhất toàn thể nhân loại”, không thể thinh lặng. Những giáo huấn của Công đồng Vatican II và Huấn quyền của các Đức Giáo hoàng sau đó đã soi sáng cho chúng ta một nhãn quan đức tin sâu sắc để nhận định về mối tương quan giữa AI và chiến tranh, từ đó kêu gọi một sự hoán cải nội tâm và một trách nhiệm đạo đức cấp bách.
Hòa bình, theo cái nhìn của truyền thống Kitô giáo, không bao giờ đơn thuần là sự vắng bóng của tiếng súng hay sự duy trì một trạng thái cân bằng mong manh của quyền lực giữa các phe đối lập. Nếu chúng ta chỉ coi hòa bình là một thỏa ước ngừng bắn, chúng ta đã hạ thấp phẩm giá của con người xuống mức của những con số trên bàn cờ chính trị. Thánh Augustinô, trong sự minh triết vượt thời gian, đã định nghĩa hòa bình là “sự bình tĩnh của trật tự” (tranquillitas ordinis). Trật tự này không phải là một sự áp đặt khiên cưỡng, mà là sự phản chiếu của trật tự sáng tạo mà Thiên Chúa đã thiết lập, nơi mỗi thụ tạo đều có vị trí và giá trị riêng biệt. Công đồng Vatican II, trong Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes, đã tái khẳng định rằng hòa bình là công trình của công lý và là hoa trái của đức ái. Nó không thể đạt được nếu không có sự bảo vệ các giá trị nhân bản, sự tự do giao tiếp giữa các dân tộc, và trên hết là sự tôn trọng tuyệt đối phẩm giá con người. Hòa bình đòi hỏi một sự thực hành bền bỉ tình huynh đệ, một sự dấn thân không mệt mỏi cho sự phát triển toàn diện của mọi người.
Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của Trí tuệ Nhân tạo trong lĩnh vực quân sự mang đến cả những hứa hẹn lẫn những mối đe dọa khủng khiếp. Một mặt, AI có khả năng phân tích dữ liệu khổng lồ, giúp các quốc gia tìm kiếm những giải pháp an ninh hiệu quả hơn hoặc tối ưu hóa công tác hậu cần. Nhưng mặt khác, việc sử dụng AI trong chiến tranh đang đặt ra những vấn đề đạo đức nghiêm trọng. Đức Thánh Cha Phanxicô đã nhiều lần cảnh báo về nguy cơ của việc điều khiển từ xa các hoạt động quân sự. Khi cái chết và sự hủy diệt được thực hiện thông qua những màn hình máy tính và những thuật toán phức tạp ở khoảng cách hàng ngàn dặm, con người dễ dàng rơi vào thái độ lạnh lùng và xa cách đối với bi kịch thực sự của chiến tranh. Nỗi đau của những bà mẹ mất con, tiếng khóc của những đứa trẻ mồ côi, và sự tan hoang của những mái ấm không còn hiện diện trong cảm thức của người bấm nút. Trách nhiệm luân lý bị pha loãng trong các tầng nấc của hệ thống kỹ thuật, khiến chiến tranh trở nên giống như một trò chơi điện tử vô hồn, nơi mạng sống con người chỉ còn là những điểm dữ liệu bị xóa bỏ.
Hơn thế nữa, sự phát triển của các vũ khí tự động đang mâu thuẫn trực tiếp với nguyên tắc đạo đức cốt lõi: chiến tranh chỉ là phương sách cuối cùng của sự tự vệ. Khi việc khai hỏa trở nên dễ dàng và ít tốn kém hơn về nhân mạng cho bên tấn công, ngưỡng cửa dẫn đến xung đột vũ trang sẽ bị hạ thấp. Điều này không chỉ gây bất ổn cho nền hòa bình thế giới mà còn kích ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới, nơi các quốc gia đua nhau phát triển những cỗ máy giết người tinh vi hơn. Hậu quả tàn khốc đối với nhân quyền là điều không thể tránh khỏi. Đặc biệt, các hệ thống vũ khí sát thương tự động (LAWS) – những cỗ máy có khả năng nhắm mục tiêu và tiêu diệt mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người – là một nỗi lo ngại đạo đức sâu sắc. Chúng ta không thể ủy thác phán đoán đạo đức và việc ra quyết định sinh tử cho một thuật toán. Máy móc, dù thông minh đến đâu, cũng thiếu đi “trái tim”, thiếu đi khả năng thấu cảm và sự phân định lương tâm – vốn là những đặc tính độc nhất vô nhị của con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa.
Một chiếc máy không bao giờ có thể hiểu được giá trị vô song của một mạng sống. Nó không thể cân nhắc giữa công lý và lòng thương xót. Vì vậy, lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng Phanxicô về việc cấm sử dụng các loại vũ khí này là một tiếng chuông cảnh tỉnh cho lương tâm nhân loại. Chúng ta cần một cam kết chủ động và cụ thể để duy trì sự kiểm soát của con người đối với công nghệ. Không có bất kỳ hệ thống trí tuệ nhân tạo nào được phép có quyền lựa chọn lấy đi mạng sống của một con người. Quyền sống là quyền thiêng liêng nhất, và việc tước đoạt nó phải là một quyết định mang tính trách nhiệm cá nhân cao nhất, chứ không phải là kết quả của một dòng lệnh lập trình sẵn.
Ngoài ra, chúng ta cũng cần nhìn nhận về rủi ro hiện hữu mà AI mang lại. Sự kết hợp giữa khả năng hủy diệt hàng loạt và tính tự động hóa của AI có thể đưa thế giới vào một tình trạng mất kiểm soát hoàn toàn. Nếu các hệ thống AI tự đưa ra các quyết định leo thang xung đột dựa trên những logic lạnh lùng của xác suất, nhân loại có thể đứng trước nguy cơ tự diệt vong. Những thường dân vô tội, đặc biệt là trẻ em, luôn là những nạn nhân đầu tiên và chịu đựng nhiều nhất trong các cuộc xung đột như vậy. Lời kêu gọi của Hiến chế Gaudium et Spes về một “thái độ hoàn toàn mới” đối với chiến tranh đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể tiếp tục giải quyết các xung đột bằng những tư duy cũ kỹ của bạo lực và áp bức, nhất là khi bạo lực ấy giờ đây được nhân lên gấp bội bởi sức mạnh của công nghệ.
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần tỉnh táo để thấy rằng AI tự thân nó là một công cụ, một phần mở rộng của năng lực con người. Vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ, mà nằm ở ý chí và tâm hồn của những người sử dụng nó. Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng con người có khả năng thực hiện những hành động tàn bạo kinh khủng nhân danh những ý thức hệ hoặc lợi ích ích kỷ. AI có thể trở thành phương tiện để những ý định độc hại ấy được thực hiện một cách chính xác và tàn khốc hơn. Như Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã từng nhận xét, nhân loại ngày nay sở hữu những phương tiện quyền lực chưa từng có. Chúng ta đang đứng trước hai con đường: hoặc biến thế giới này thành một khu vườn nở rộ của sự hiệp nhất và phát triển, hoặc làm cho nó trở thành một đống tro tàn của sự hủy diệt. Tự do của con người chính là nhân tố quyết định. Chúng ta có thể dùng trí tuệ để phụng sự sự sống hoặc để phục vụ cái chết.
Giáo hội Công giáo, trong vai trò là người đồng hành với nhân loại, luôn nhắc nhở rằng mọi tiến bộ kỹ thuật phải được đặt dưới sự dẫn dắt của các nguyên tắc đạo đức và phục vụ ích chung. Việc phát triển AI trong lĩnh vực quân sự cần phải được giám sát ở mức độ cao nhất. Chúng ta cần những khung pháp lý quốc tế vững chắc, nhưng trên hết, chúng ta cần một sự hoán cải đạo đức. Mỗi nhà khoa học, mỗi chính trị gia, và mỗi quân nhân đều phải tự hỏi mình: Hành động của tôi có tôn trọng phẩm giá con người không? Tôi đang xây dựng hòa bình hay đang gieo mầm cho sự hủy diệt?
Để ngăn chặn nhân loại rơi vào vòng xoáy tự hủy hoại, chúng ta cần một lập trường rõ ràng chống lại mọi ứng dụng công nghệ đe dọa sự sống. Điều này đòi hỏi sự cộng tác của tất cả mọi người, không phân biệt tôn giáo hay văn hóa, để xây dựng một nền “đạo đức thuật toán” (algor-ethics). Đây không chỉ là một vấn đề kỹ thuật, mà là một cuộc chiến cho linh hồn của nhân loại. Chúng ta phải khẳng định rằng giá trị của con người cao hơn bất kỳ hệ thống máy móc nào. Tình huynh đệ và sự đoàn kết phải là kim chỉ nam cho mọi bước tiến của khoa học.
Hòa bình không phải là một giấc mơ xa vời, nhưng là một công trình mà chúng ta phải xây dựng hằng ngày bằng đôi tay và con tim của mình. Trong ánh sáng của Tin Mừng, chúng ta được mời gọi để trở thành những người thợ xây dựng hòa bình, biết dùng trí tuệ Thiên Chúa ban để chữa lành những vết thương của thế giới chứ không phải để gây thêm đau khổ. Ước mong rằng, với sự cầu bầu của Nữ Vương Hòa Bình, nhân loại sẽ biết tỉnh thức trước những cám dỗ của quyền lực công nghệ, để AI không bao giờ trở thành công cụ của chiến tranh, mà luôn là phương tiện để thúc đẩy công lý, tình thương và sự phát triển toàn diện cho mọi con người trên trái đất này. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể thực sự biến thế giới thành một vườn hoa đẹp tươi như ý định nguyên thủy của Đấng Sáng Tạo.
Lm. Anmai, CSsR
