VATICAN VÀ SỨ MỆNH ĐỊNH HÌNH ĐẠO ĐỨC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: TIẾNG NÓI TIÊN TRI GIỮA KỶ NGUYÊN SỐ – Lm, Anmai, CSsR
Trong những ngày tháng Bảy năm 2025, khi thế giới đang lao mình vào vòng xoáy của những tiến bộ công nghệ chưa từng có tiền lệ, từ các mô hình học máy sâu đến các hệ thống trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) đang dần hình thành, Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ (AEI) đã công bố một báo cáo phân tích sâu sắc, đánh thức những lương tâm đang chìm đắm trong giấc mộng kỹ thuật số. Báo cáo này, với tiêu đề “How the Vatican Is Shaping the Ethics of Artificial Intelligence”, nhấn mạnh rằng Vatican không chỉ là một tiếng nói tôn giáo cổ xưa mà còn là một lực lượng tiên phong trong việc định hình đạo đức AI, không dựa vào quyền lực chính trị hay kinh tế, mà qua một giọng nói thần học độc đáo, coi AI như một vấn đề cốt lõi liên quan đến tinh thần, phẩm giá con người và mối quan hệ giữa Đấng Tạo Hóa với thụ tạo. Đây không phải là câu chuyện đơn thuần về thuật toán, dữ liệu lớn hay các mô hình học sâu như GPT hay neural networks, mà là một cuộc đối thoại sâu sắc giữa đức tin và lý trí, giữa Tin Mừng và khoa học, trong bối cảnh nhân loại đang nỗ lực “sáng tạo” nên những thực thể giống như hình ảnh của chính mình. Giáo hội Công giáo, với vai trò là Mẹ và Thầy của nhân loại, đã bước vào cuộc đối thoại này không phải với thái độ bài trừ hay sợ hãi công nghệ, mà với sự khôn ngoan ngàn đời từ Kinh Thánh và Truyền thống, nhằm soi sáng ánh sáng Chân lý vào những góc khuất tối tăm nhất của mã lệnh và hệ thống dữ liệu. Giáo hội nhắc nhở rằng, công nghệ phải luôn phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá thánh thiêng mà Thiên Chúa đã ban tặng theo hình ảnh Ngài (Imago Dei), chứ không được phép nô dịch, thay thế hay làm suy giảm giá trị nhân vị.
Lịch sử tham gia của Vatican vào lĩnh vực đạo đức công nghệ không phải là điều mới mẻ, mà có thể truy nguyên từ những thế kỷ trước, khi Giáo hội đã đối thoại với các cuộc cách mạng khoa học như thuyết Copernicus hay thuyết tiến hóa của Darwin. Tuy nhiên, với AI, sự can thiệp trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Từ năm 2016-2017, Vatican bắt đầu tiếp cận các công ty công nghệ lớn của Mỹ, không phải để thảo luận về kỹ thuật, mà về tác động xã hội của AI. Đỉnh điểm là năm 2019, khi Đức Thánh Cha Phanxicô gặp gỡ các lãnh đạo công nghệ, và một vị giám đốc điều hành đã trích dẫn bài phát biểu của Ngài về giới trẻ và công nghệ kỹ thuật số, dẫn đến sự hợp tác sâu sắc hơn. Đến năm 2020, Vatican chính thức khởi xướng “Lời Kêu Gọi Rome về Đạo Đức AI” (Rome Call for AI Ethics), một tài liệu không mang tính tôn giáo riêng biệt mà hướng tới toàn cầu, với sáu nguyên tắc cốt lõi: minh bạch, hòa nhập, trách nhiệm, đáng tin cậy, tôn trọng và an toàn. Lời kêu gọi này đã được ký bởi các bên đa dạng, từ Giáo hội Công giáo, Microsoft, IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), đến chính phủ Ý. Đến năm 2023, các đại diện Hồi giáo và Do Thái giáo tham gia, đánh dấu lần đầu tiên ba tôn giáo Abrahamic thống nhất về một vấn đề đương đại. Sang năm 2024 tại Hiroshima, 21 tôn giáo toàn cầu ký kết, đại diện cho đa số dân số thế giới theo thống kê của Viện Pew. Và đến năm 2025, các công ty như Qualcomm và Salesforce tiếp tục tham gia, biến Rome Call thành một phong trào văn hóa toàn cầu, nhằm đảm bảo AI phục vụ sáng tạo con người chứ không thay thế nó. Cha Paolo Benanti, một linh mục dòng Phanxicô với nền tảng kỹ sư và là cố vấn cho Đức Thánh Cha, đã mô tả Rome Call như một nỗ lực đo lường thành công bằng sự “lỗi thời” của nó – khi các nguyên tắc đạo đức trở nên phổ biến đến mức không còn cần nhắc nhở nữa.
Khi quan sát sự phát triển vũ bão của AI – từ các hệ thống nhận diện khuôn mặt, xe tự lái, đến các mô hình dự đoán hành vi con người dựa trên dữ liệu lớn – nhiều người chỉ nhìn thấy những tiện ích bề mặt: tăng năng suất lao động, chẩn đoán y tế chính xác hơn, hay thậm chí giải trí cá nhân hóa. Tuy nhiên, Tòa Thánh, với cái nhìn xuyên thấu của đức tin, nhận diện AI như một “dấu chỉ của thời đại” (segni dei tempi) theo tinh thần Công đồng Vatican II, đòi hỏi phải phân định kỹ lưỡng để phân biệt giữa thiện và ác, giữa tiến bộ đích thực và ảo tưởng. Sự xuất hiện của AI không chỉ đặt ra các vấn đề pháp lý như quyền riêng tư dữ liệu hay kinh tế như mất việc làm do tự động hóa, mà còn chạm đến những câu hỏi hiện sinh mang tính hữu thể học sâu sắc: Con người là ai trong vũ trụ kỹ thuật số? Ý thức con người có thể bị sao chép hay thay thế bởi các thuật toán? Và đâu là giới hạn của quyền năng sáng tạo mà con người được phép vươn tới mà không phạm đến quyền của Đấng Tạo Hóa? Trong các thông điệp và văn kiện, Vatican liên tục nhấn mạnh rằng công nghệ không bao giờ trung lập; nó mang theo giá trị, thiên kiến và thậm chí tội lỗi của người tạo ra. Nếu thiếu nền tảng đạo đức vững chắc dựa trên Luật Tự nhiên, Mạc khải Kitô giáo và nhân vị học, AI có nguy cơ trở thành “thần tượng” mới – một con bò vàng trong sa mạc kỹ thuật số, nơi con người quỳ lạy chính sản phẩm tay mình làm ra, dần đánh mất Imago Dei nơi bản thân. Sự can thiệp của Vatican, như AEI phân tích, chính là việc giới thiệu khái niệm “Algorethics” (đạo đức thuật toán) vào dòng chảy tư duy toàn cầu, khẳng định rằng phát triển công nghệ đích thực phải gắn liền với chiều kích luân lý, tâm linh và nhân văn toàn diện.
Giọng nói thần học của Vatican trở nên độc đáo bởi nó không xuất phát từ nỗi sợ hãi mất kiểm soát hay cạnh tranh quyền lực, mà từ mối quan tâm sâu sắc đến “hệ sinh thái nhân văn toàn diện” (ecologia integrale), như Đức Thánh Cha Phanxicô thường nhấn mạnh trong thông điệp Laudato Si’. Khi Ngài và các cộng sự tại Viện Hàn lâm Giáo hoàng về Sự sống (Pontifical Academy for Life) lên tiếng, họ sử dụng ngôn ngữ của lòng thương xót, hiệp thông và tình huynh đệ, chứ không phải lợi nhuận hay hiệu suất. AI, theo cái nhìn của Giáo hội, không được phép củng cố “nền văn hóa loại bỏ” (cultura dello scarto), nơi những người yếu thế – người nghèo, người khuyết tật, người già, hay các cộng đồng không tiếp cận công nghệ – bị đẩy ra lề xã hội. Thay vào đó, công nghệ phải trở thành công cụ của tình liên đới, giúp kết nối và nâng đỡ, chứ không tạo ra những bức tường phân cách mới giữa “siêu nhân” kỹ thuật số và những kẻ “vô dụng” theo tiêu chuẩn thuật toán. Đây là một quan điểm mang tính ngôn sứ thực sự, bởi trong khi Thung lũng Silicon say mê với giấc mơ siêu việt hóa con người (transhumanism) – như tải ý thức lên đám mây hay tăng cường cơ thể bằng chip – thì Vatican kiên định nhắc nhớ về sự mỏng manh của kiếp người, nơi giá trị thực sự nằm ở khả năng yêu thương, hy sinh và tha thứ, những phẩm chất mà không một cỗ máy nào, dù tinh vi đến đâu, có thể tái tạo chân thực. Cha Benanti, trong cuộc phỏng vấn với AEI, đã đưa ra ví dụ cụ thể: AI có thể giúp phát hiện nấm mốc trong hạt cà phê để cải thiện chất lượng, hoặc hỗ trợ phân loại bệnh nhân trong phòng cấp cứu để cứu sống, nhưng khi áp dụng vào việc quyết định cuộc đời con người – như gợi ý nơi ở, công việc hay thậm chí ảnh hưởng hành vi qua các nền tảng streaming – thì nó có nguy cơ xâm phạm quyền tự quyết (self-determination), vốn là nền tảng của phẩm giá con người, tương tự như “quyền theo đuổi hạnh phúc” trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ.
Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất trong lập trường của Vatican là việc bảo vệ “tính duy nhất của linh hồn” và sự thống nhất giữa thân xác với linh hồn, theo nhân vị học Kitô giáo. Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa sinh học và máy móc ngày càng mờ nhạt – với các công nghệ như giao diện não-máy (brain-computer interfaces) hay AI mô phỏng ý thức – Giáo hội đứng vững như một thành trì bảo vệ quan niệm rằng con người không chỉ là tập hợp dữ liệu sinh học, xung điện thần kinh hay mẫu hành vi có thể sao chép và dự đoán. Con người là một huyền nhiệm, được Thiên Chúa thổi hơi sự sống (Gen 2:7), sở hữu tự do, lương tâm và khả năng hướng tới siêu việt. Văn kiện “Antiqua et Nova” của Bộ Giáo lý Đức tin (DDF) công bố ngày 28 tháng 1 năm 2025, đã phân tích sâu sắc điều này, phân biệt giữa trí tuệ nhân tạo – dựa trên suy diễn thống kê và nhận dạng mẫu – với trí tuệ con người, vốn tích hợp lý trí, thân xác, quan hệ xã hội và tìm kiếm chân lý. Văn kiện nhấn mạnh: “Trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện các nhiệm vụ, nhưng không có khả năng suy nghĩ thực sự,” và cảnh báo rằng việc giao phó quyết định quan trọng về sự sống, cái chết hay số phận cho các thuật toán “hộp đen” là sự thoái thác trách nhiệm luân lý nguy hiểm. Vatican cảnh báo về cám dỗ “thần thánh hóa” AI, coi nó như đấng toàn tri với phán quyết tuyệt đối, nhưng thực tế, AI chỉ là sản phẩm của xác suất và dữ liệu, thiếu “cảm thức luân lý” hay sự rung động của trái tim. Ví dụ, khi một hệ thống AI quyết định ai được vay vốn dựa trên dữ liệu thiên kiến, ai được bảo hiểm y tế theo phân tích rủi ro, hay thậm chí ai phải chết trong chiến tranh tự động với vũ khí tự trị (lethal autonomous weapons), chúng ta đang chứng kiến sự suy thoái của lương tâm nhân loại. Giáo hội gọi đây là một bi kịch tinh thần, nơi kỹ thuật thống trị đạo đức, và phương tiện trở thành mục đích, dẫn đến nguy cơ “làm con người trở thành nô lệ của biết-như-thế-nào” (slaves of our know-how), như triết gia Hannah Arendt từng cảnh báo.
Thêm vào đó, tiếng nói của Vatican còn vang vọng mạnh mẽ trong việc kêu gọi minh bạch, trách nhiệm giải trình và quy định quốc tế. Trong các thông điệp gửi đến lãnh đạo thế giới, các hội nghị G7 hay Liên Hợp Quốc, Tòa Thánh luôn nhắc nhở về nguyên tắc “bổ trợ” (subsidiarity) và “liên đới” (solidarity), hai trụ cột của Học thuyết Xã hội Công giáo. Công nghệ không được phép trở thành công cụ để một nhóm tinh hoa – như các tập đoàn Big Tech – kiểm soát và thao túng đám đông qua dữ liệu lớn và thuật toán. Sự riêng tư của con người, vốn là không gian thánh thiêng để đối diện với chính mình và Chúa, đang bị xâm phạm nghiêm trọng bởi các hệ thống giám sát, theo dõi hành vi và thu thập dữ liệu khổng lồ, dẫn đến nguy cơ chủ nghĩa toàn trị kỹ thuật số. Vatican nhìn thấy ở đây sự đe dọa đối với tự do ý chí – món quà quý giá nhất từ Thiên Chúa – bởi những thao túng tâm lý tinh vi, như các thuật toán khuyến nghị trên mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến lựa chọn cá nhân mà không minh bạch. Cha Benanti đã đề xuất khái niệm “quyền nhận thức” (cognitive right), quyền biết khi nào hệ thống đang thao túng suy nghĩ của chúng ta, để bảo vệ quyền tự quyết. Đứng trước viễn cảnh đó, Giáo hội mời gọi các tín hữu và toàn nhân loại thiện chí tỉnh thức, sử dụng “quyền lực phân định” (discernment) để không bị cuốn theo dòng xoáy tiện nghi, mà giữ vững quyền tự quyết và phẩm giá. Văn kiện “Antiqua et Nova” còn mở rộng phân tích các lĩnh vực cụ thể: Trong xã hội, AI có thể làm trầm trọng bất bình đẳng nếu không được thiết kế hòa nhập; trong lao động, nó có thể gây mất việc làm nhưng cũng tạo cơ hội mới nếu hướng tới lợi ích chung; trong y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán nhưng không được thay thế quyết định con người; trong giáo dục, nó trợ giúp học tập nhưng không thay thế giáo viên và sự hình thành nhân cách; và trong chiến tranh, cần cấm vũ khí tự trị thiếu phán đoán đạo đức.
Chúng ta cũng không thể bỏ qua khía cạnh cánh chung học (eschatological) trong tư tưởng Vatican về AI. Giáo hội luôn nhắc nhở rằng thế giới này không phải đích đến cuối cùng; mọi tiến bộ khoa học chỉ có giá trị khi giúp con người tiến gần hơn đến Chân, Thiện, Mỹ – tức là đến Thiên Chúa. Sự kiêu ngạo của con người hiện đại, muốn dùng AI để xây dựng thiên đường trần gian, xóa bỏ đau khổ và cái chết qua các công nghệ như bất tử kỹ thuật số hay chỉnh sửa gen, gợi nhớ tháp Babel trong Kinh Thánh (Gen 11): nỗ lực vươn lên bằng Chúa bằng sức riêng, nhưng chỉ dẫn đến chia rẽ và hỗn loạn. Vatican, qua lăng kính thần học, cảnh báo rằng cứu rỗi không đến từ đám mây điện toán (cloud computing) hay siêu máy tính, mà từ Thập Giá Đức Kitô. AI có thể giải quyết các bài toán phức tạp như dự báo thời tiết hay tối ưu hóa chuỗi cung ứng, nhưng không thể giải quyết vấn đề tội lỗi, sự dữ hay nỗi cô đơn tồn tại. Chỉ ân sủng mới chữa lành và biến đổi con người. Do đó, đặt hy vọng quá mức vào AI như một đấng cứu thế công nghệ là hình thức ngẫu tượng hiện đại mà người Công giáo phải cảnh giác. Văn kiện “Antiqua et Nova” nhấn mạnh: “Sự kiêu hãnh thay thế Chúa bằng một tạo tác… là ngẫu tượng,” và kêu gọi sử dụng AI để thúc đẩy tình huynh đệ, chứ không phải thống trị.
Tuy nhiên, thái độ của Vatican không phải bi quan hay yếm thế; ngược lại, đó là niềm hy vọng đầy trách nhiệm, dựa trên đức tin vào sự Quan Phòng của Thiên Chúa. Giáo hội khuyến khích các nhà khoa học, kỹ sư Công giáo dấn thân vào lĩnh vực AI, trở thành “men trong bột” (Mt 13:33), đem tinh thần Tin Mừng thấm nhuần vào các dòng mã lệnh và thuật toán. Rome Call, với sự tham gia của các tôn giáo, chính phủ và tập đoàn lớn, là minh chứng sống động cho nỗ lực đối thoại và xây dựng cầu nối. Giáo hội muốn định hướng AI thành công cụ phục vụ hòa bình, phát triển bền vững và bảo vệ Ngôi nhà chung (common home). Hãy tưởng tượng AI giúp phân phối thực phẩm công bằng hơn cho người nghèo, chẩn đoán bệnh tật ở vùng sâu vùng xa, kết nối những tâm hồn cô đơn qua các nền tảng hỗ trợ tinh thần, hay thậm chí hỗ trợ an toàn lao động bằng cách dự đoán tai nạn – như ví dụ của Cha Benanti về AI giúp bệnh nhân tiểu đường tuân thủ thuốc men, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Đó chính là khi công nghệ được “rửa tội,” thánh hóa để phục vụ vinh quang Thiên Chúa và lợi ích con người. Để đạt được, cần một sự hoán cải toàn diện: không chỉ tâm hồn mà còn “hoán cải trí tuệ,” nơi các nhà lập pháp, phát triển công nghệ khiêm tốn thừa nhận giới hạn, lắng nghe nhà đạo đức học, thần học gia và đặc biệt là tiếng nói của những nạn nhân công nghệ – như người bị phân biệt đối xử bởi thuật toán thiên kiến.
Nhìn sâu hơn vào bản chất trí tuệ, Giáo hội phân biệt rõ ràng giữa “trí tuệ tính toán” (computational intelligence) của AI – vượt trội về tốc độ và xử lý dữ liệu – với “trí tuệ khôn ngoan” (wisdom) của con người, ân ban từ Chúa Thánh Thần, giúp nhận biết ý nghĩa cuộc đời và mục đích tồn tại. AI có thể trả lời “làm thế nào” (how) – như tối ưu hóa lộ trình giao thông hay dự đoán dịch bệnh – nhưng không bao giờ giải đáp “tại sao” (why), câu hỏi về ý nghĩa siêu việt. Vì thế, vai trò của Giáo hội là giữ gìn ngọn lửa khôn ngoan ấy, để nhân loại không lạc lối trong rừng rậm thông tin thiếu chân lý. Giáo dục Công giáo trong kỷ nguyên AI không chỉ truyền thụ kiến thức kỹ thuật, mà còn đào tạo bản lĩnh, giúp con người làm chủ công nghệ thay vì bị chi phối. Đó là hình thành lương tâm trưởng thành, biết phân định tốt xấu trong thế giới ảo đầy cạm bẫy, dối trá và deepfakes – những hình ảnh giả mạo có thể làm lung lay lòng tin xã hội, như Vatican cảnh báo trong “Antiqua et Nova.” Hơn nữa, Giáo hội nhấn mạnh ý nghĩa mới của Ngày Sabát: con người cần dừng lại, tắt máy, tái kết nối với nguồn cội sự sống, tránh trở thành nô lệ của thông báo và dữ liệu bất tận. Sự thinh lặng thánh thiêng phải được phục hồi để nghe tiếng Chúa giữa tiếng ồn kỹ thuật số.
Báo cáo của AEI tháng 7 năm 2025 đã chạm đúng long mạch khi nhận định rằng tiếng nói Vatican là không thể thay thế trong thế giới đa cực, phân mảnh. Tòa Thánh vẫn là ngọn hải đăng luân lý toàn cầu, với ảnh hưởng vượt biên giới tôn giáo. Sự kiên định bảo vệ phẩm giá con người từ thụ thai đến chết tự nhiên nay mở rộng sang kỹ thuật số, tạo nên sự nhất quán trong giáo huấn về sự sống. AI, dù thông minh, không thể thay thế cái chạm tay con người, ánh mắt thấu cảm hay hơi ấm tình yêu. Thiên Chúa đã làm người trong Mầu nhiệm Nhập Thể để cứu chuộc con người, chứ không phải máy móc. Chúng ta được mời gọi làm quản gia trung tín (stewards), sử dụng AI để vun trồng vườn nho Chúa, chứ không phá hủy. Văn kiện Vatican nhấn mạnh: “Trách nhiệm cuối cùng… thuộc về con người quyết định,” và kêu gọi quy định quốc tế để bảo vệ phẩm giá.
Cuối cùng, sự định hình đạo đức AI của Vatican là lời mời gọi hiệp hành (synodality) – một hành trình chung tay của toàn nhân loại. Không ai giải quyết một mình; Giáo hội mời mọi người thiện chí, bất kể niềm tin, xây dựng “nhân văn kỹ thuật số” (digital humanism). Đó là hành trình dài, đòi dũng cảm nói sự thật, kiên nhẫn đối thoại và tin tưởng Quan Phòng. Khi đối diện AI, chúng ta đừng sợ hãi, vì “Đừng sợ” là lời Chúa Giêsu lặp lại. Chúng ta đón nhận công nghệ với lòng biết ơn nhưng tỉnh thức, luôn đặt con người trung tâm và Chúa lên trên hết. Chỉ khi ấy, AI mới trở thành phúc lành, giúp con người thăng tiến và làm rạng danh Đấng Tạo Hóa, thay vì mầm mống hủy diệt. Tiếng nói thần học của Vatican không chỉ cảnh báo mà còn là lời nguyện cầu cho tương lai nơi kỹ thuật và đạo đức song hành, nơi con người giữ trái tim bằng thịt giữa thế giới sắt thép và silicon. Như Cha Benanti kết luận: “Khi thế giới sợ hãi, các tôn giáo đoàn kết, hỏi ‘Chúng ta có thể làm gì?'” – và Vatican đang dẫn dắt câu trả lời ấy.
Lm. Anmai, CSsR
